چطور از اضطراب امتحانات پایان سال تحصیلی خلاص شویم؟ (بخش نخست)

شکستن شاخ غول امتحان با یادگیری تکوینی (گزارش روز)

کد خبر: ۱۳۵۲۱

تاریخ: ۳۱ ارديبهشت ۱۳۹۳ - ۱۹:۵۹

گالیا توانگر

هنوز هم بعد از گذشت این همه سال کابوس امتحان ریاضی با من است.هر وقت تحت فشارم امکان ندارد که شب هنگام،خواب جلسه امتحان ریاضی،جا ماندن از جلسه و یا استرس حل مسائل پیچیده آن را نداشته باشم.
به‌راستی چرا کابوس امتحان گاه تا پایان عمر دست از سرمان بر نمی دارد و اشک ریزان امتحانات خواهیم ماند؟!
تا آنجایی که به یاد می آورم همیشه در دوره تحصیل از ریاضی هراسان بودم.برای امتحان این درس فشار مضاعفی را متحمل می شدم. این استرس آنچنان در من ریشه دارشد که تا به امروز با من است.
شک نداشته باشید که بسیاری از استرس های شب امتحان آنچنان قوی اند که هم نتیجه امتحان را به وقت خود خراب می کنند و هم تا پایان عمر اثرات روانی جبران ناپذیری بر روانتان باقی می گذارند. برای تعدیل این‌گونه فشارهای بی‌شمار متدهای روانشناسی و ارزشیابی مطرح شده است. بسیاری از صاحب نظران تغییر در شیوه های امتحانی و حذف ارزش گذاری صرفا با نمره را تنها راه پایان دادن به این نسل استرس ها در نهاد بشر عنوان کرده اند.آرزویی که هنوز در سیستم آموزش و پرورش ما با جدیت به اجرا در نیامده است.
به گمان صاحب نظران سه دسته از عوامل باعث استرس های شب امتحانند. عامل شخصی و فردی که به سطح اعتماد به نفس دانش آموز بر می گردد. عامل خانوادگی که هم متوجه سطح انتظارات و توقعات والدین از دانش آموز است و هم به میزان آرامش در خانه بستگی دارد.
عامل آموزشی که هم متوجه متدهای ارزشیابی در مدرسه است و هم با سنگینی جو رقابتی در مدرسه رابطه مستقیم دارد. برای مثال در فلان دبیرستان به دلیل برخورداری از اسم و رسمی در منطقه دائما به دانش‌آموزان به‌ویژه نخبگان مدرسه فشار وارد می شود که باید در رقابت های درون مدرسه و نیز بین مدارس در سطح منطقه بهترین نمره ها را به دست بیاورند وگرنه از یک سری امتیازاتی محروم خواهند شد.اولین پیامد تحمل چنین فشارهایی توسط دانش آموزان عصبی شدن است.
این عصبانیت شاید تا دوران میانسالی و روزهای فعالیت فرد در محیط های شغلی هم تداوم یابد وموفقیت‌های او را همواره تحت الشعاع قرار دهد.بنابراین برای آرام سازی دانش آموزان به وقت ارزشیابی باید هر آنچه که از دست صاحب نظران و طراحان متدهای ارزشیابی برمی‌آید، انجام شود و خانواده همراهی کند.
حافظه من بلند مدت نیست!
محسن خیاط زاده دانش آموز دوم دبیرستان اعتراف می کند که ازآن دسته دانش آموزانی است که تنها به خواندن شب امتحان اعتقاد داشته و اکتفا می کند!
وی برایمان می گوید:«من از آن دسته دانش آموزانی هستم که هرچه شب امتحان بخوانم به همان اندازه نمره می گیرم! بارها شده به خاطر استرس هایی که سرامتحانات قبلی ام کشیده ام با خودم عهد بسته ام که برای امتحانات بعدی لااقل از یک‌ماه قبل تر منظم مطالعه درسی داشته باشم اما حس می کنم حافظه من بلند مدت نیست و تنها در بازه زمانی کوتاهی می تواند آنچه را که خوانده ام در خود نگه داشته و به یاد بیاورم. واقعا نمی دانم چه کنم و با این مشکل چطور کنار بیایم؟»
آتوسا میرهاشمیان یک مشاور تحصیلی که این روزها با نزدیک شدن به زمان امتحانات سرش خیلی شلوغ است در حد فاصل صحبت با دو مراجعه کننده خود برایمان درباره چگونگی تقویت حافظه بلند مدت مان توضیح می‌دهد: «باید همواره مفاهیم مطالب جدیدی را که می‌خوانید با مطالب قبلی که خوانده اید ربط داده و درهم بیامیزید. باید در مورد آن موضوع فکر کنید،سوال هایی دراین زمینه از خود بپرسید،معنی آن موضوع را بررسی کنید و ارتباط موضوع جدید را با مطالبی که می دانید پیداکنید.مطالبی که به صورت جزیره ای بدون درک عمیق مفاهیم آنها در ذهن رها می شوند به زودی هم خواهند مرد.نکته دیگر دقت کردن بر روی آنچه که می خواهید به‌خاطر بسپارید و یا به یاد آورید است.اگر از شما پرسیده شود شکل روی اسکناس پانصد تومانی چطور است؟ اسکناس هزار تومانی و یا ده هزار تومانی چطور؟می توانید فی الفور و دقیق پاسخ دهید؟خیلی ازما علی رغم اینک روزانه ده ها بار با این اسکناس ها سر و کار داریم قادر به پاسخگویی نیستیم. چرا؟ چون دقت نکرده ایم.»
این مشاور با اشاره به اینکه استفاده از تصاویر دیداری (ذهنی) کمک بزرگی برای خوب به خاطر آوردن است در ادامه می گوید:« شما به طور حتم این جمله را شنیده اید که یک تصویر ارزش یک هزار لغت را دارد. تحقیق ها نشان می دهند که در بسیاری از مواقع به یاد آوردن مطالبی که از آنها تصورهای ذهنی داریم،بسیار آسان تر است. این موضوع به این دلیل است که تصاویر ذهنی،حافظه مخصوص به خودشان را دارند.بنابراین اگر مطالبی را که به خاطر می‌سپاریم علاوه بر این که آنها را می دانیم برای آن ها تصویر ذهنی هم بسازیم،باعث می شود که اگر درموقعیت خود مطلب را فراموش کردیم،تصویری را که برای آن مطالب در ذهن مان ساخته ایم به خاطر بیاوریم و درادامه حتی خود مطلب را نیز به خاطر بیاوریم.به طور مثال در مورد یک شماره تلفن اگر سعی کنید که علاوه براین که بر روی عدد تمرکز می کنید،این تصویر را هم در ذهن خود بسازید که اعداد چگونه بر روی تلفن قرار دارند و تصویری از شماره مورد نظر بر اساس نحوه قرار گرفتن آن بر روی صفحه اعداد در ذهن خود ثبت کنید، دریادآوری این عدد کمتر مشکل خواهید داشت. ساختن تصویر ذهنی از مطالبی که در حال فرا گرفتن آنها هستیم یک نقش اساسی و مرکزی در تقویت حافظه دارد.»
آخرین حربه این مشاور برای تقویت حافظه بلند مدت، خلاصه نویسی است
وی می گوید:« یکی دیگر از روش های بسیار کاربردی در زمینه یادگیری صحیح و به خاطر آوردن مطالب، روش خلاصه نویسی وحتی رمز نویسی است. به طور مثال شما می توانید نام هفت گل متنوع را با استفاده از یک واژه با معنی برای خودتان بسازید و هر وقت که آن واژه را به یاد آورید می توانید نام آن هفت گل را به خاطر بیاورید. از این روش می توانید برای به خاطر سپردن شماره تلفن ، قواعد درسی، مطالب کتاب ها و دیگر موارد استفاده کنید. تحقیقی که بر روی دانشجویان رشته پزشکی انجام شده نشان می دهد که یکی از روش های سودمند در یادگیری و به خاطر آوردن مطالب درس آناتومی استفاده از این روش است.»
ارزشیابی خلاق مدار بهتر از ردیف 20
در کارنامه
بررسي نظام ارزشيابي كشورهاي مختلف جهان نشان مي دهد استفاده از كارنامه توصيفي امري رايج و داراي سابقه اي طولاني است.
در كشور فرانسه روش نمره گذاري استفاده از طيف با عبارات توصيفي: بالاتر از استاندارد، مطابق استاندارد، ناسازگار با استاندارد و . . . است.
در آلمان شش مقوله و يا طيف و در ژاپن استفاده از پنج مفهوم همراه با جملات توصيفي است. خلاصه اينكه در بسياري از كشورهاي مختلف جهان، كارنامه فقط نمرات خام را شامل نگرديده و تمامي فعاليت ها و مهارت ها و نگرش دانش آموز، توصيف و ارزشيابي مي شود.
ارائه نمره صرف ضمن ايجاد رقابت و اضطراب، يادگيري و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان را تحت‌الشعاع قرارداده و با ايجاد افسردگي، بخش زيادي از منابع و استعدادهاي بالقوه انساني و اقتصادي را تلف مي کند.
برخورد معلمان و والدين و ارزش بيش از حد قائل شدن به امتحان و تكرار بيهوده آن و استفاده ابزاري از آن باعث ايجاد دلسردي از تعليم و تربيت شده و امتحان با اين سبك و سياق، نقطه پايان يادگيري و نوعي رهايي از درس و تحصيل محسوب مي شود.
علیرضا دانشمند کارشناس ارشد مدیریت آموزشی در گفت و گو با گزارشگر کیهان می گوید:«بسیاری از صاحب‌نظران بر این اعتقادند که به جای ارزشیابی پایانی باید بر ارزشیابی تکوینی در طول سال تحصیلی صحه گذاشت و به آن در کارنامه پیشرفت تحصیلی دانش‌آموز- نه کارنامه ای که صرفا بر پایه نمره گزارش داده می شود- استناد کرد.به جای نمره گذاری در کارنامه می توان از واژگانی که سطح تحصیلی دانش آموز را گویاست،بهره گرفت.برای مثال می توان از واژگانی چون در حد انتظار،نزدیک به انتظار و نیازمند تلاش بیشتر، استفاده کرد. داوری بر سر اینکه وضعیت تحصیلی دانش آموزدرفلان درس چگونه است، می تواند به شیوه های مختلفی مورد قضاوت واقع شود.تا به حال از خود پرسیده ایم پس نمره کنفرانس های کلاسی،تحقیق،تهیه نقشه ها و نمودار ها توسط دانش آموز و از این دست فعالیت های وی در کجا به ثبت می رسد و تا چه حد در نتیجه ارزشیابی تحصیلی او تاثیر گذار است؟!»
اما نباید فراموش کرد که ارزشیابی توصیفی زمانی آن نتیجه دلخواه را در بر دارد که زیر ساخت های توجه به خلاقیت دانش آموز در کلاس درس و نهایتا تاثیرمثبت آن بر نتایج ارزشیابی فراهم شده باشد.
این کارشناس مدیریت آموزشی ادامه می دهد:«در پژوهشی که در مدارس تهران صورت گرفته بود این نتیجه حاصل شد که زمانی می توان بین نتایج ارزشیابی به صورت سنتی با ارزشیابی به صورت توصیفی تفاوت فاحشی مشاهده کرد که زیر ساخت های لازم برای تحقق ارزشیابی توصیفی خلاق محور وکارآمد تقویت شده باشد.در این مسیر باید معلمان آموزش ببینند که چطور دانش‌آموزان را در کلاس به خلاقیت وادارند؟ و نیز امکاناتی چون وسایل آموزشی و کمک آموزشی به حد کامل درکلاس درس وجود داشته باشد.فراموش نکنیم که در برخی مدارس ما تعداد دستگاه‌های رایانه شان به‌سختی به ده عدد می‌رسد و این کفاف نیازهای مدرسه خلاقیت محور را نمی دهد.»
کف دستم تند تند عرق می کند!
اگر در امتحان قبول نشوم تمام اعتبارم را از دست خواهم داد.کاش اول سال درس ها را به طور کامل می‌خواندم. من یک بدشانس واقعی هستم و تمام سوالاتی که بلد نیستم، سر امتحان خواهند آمد.به طور حتم کمترین نمره کلاس نصیب من خواهد شد.
سارا غریب زاده یک دانش آموز دوره متوسطه برایمان از استرس های شب امتحان این‌گونه می گوید: «از شب قبل دل درد شدیدی می گیرم. هیچ چیز در معده ام نمی ماند و اگر زیاد بخورم بالا می آورم!کف دستم تند تند عرق می کند. گاه ضربان قلبم شدیدتر می شود و حتی می توانم صدایش را بشنوم.کلا فکرهای خیلی بد درمورد سوالات و نمره همه فضای ذهنم را اشغال می کند طوری که نمی توانم شب قبل از امتحان خواب خوبی داشته باشم.»
ابراهیم فلاحیان کارشناس روانشناسی برای کنترل استرس های بیش از حد امتحانات اینگونه توصیه می‌کند: « توجه به تغییرات فیزیکی بدن (مثل عرق کردن کف دست، افزایش ضربان قلب، برافروختگی صورت، تنگی نفس) و تغییرات روانی حاصل از اضطراب (مثل کاهش توجه و تمرکز، حواس پرتی و احساس تشویش و نگرانی) می تواند دانش آموز را نسبت به پاسخ های روانی - جسمانی خود هوشیار کند. او می تواند با توجه به حالت های عاطفی - هیجانی خود در صدد کنترل آنها برآید و آن را به استرس مثبت (انرژی زا) تبدیل کند. برای مثال، توانایی های خود را باور داشته باشد، خود را با دیگری مقایسه نکند، سعی نکند نفر اول باشد (نفر اول، همیشه یک نفر است)، نسبت به خود قضاوت مثبت داشته باشد، مشکلات را درونی نکند و...خواب کافی می تواند از شدت اضطراب امتحان بکاهد. اغلب دانش آموزان به حداقل ۶ و ۷ ساعت خواب در طول شبانه روز احتیاج دارند و اگر آنها کمتر از این میزان بخوابند، بدنشان مستعد و آماده آسیب‌های روحی - جسمی خواهد شد. هر گونه بی نظمی در برنامه خواب یا کم خوابی موجب کاهش کارایی مغز و افزایش استرس می شود.»
وی در مورد تغذیه شب امتحان می گوید:«تغذیه مناسب نیز تاثیری مستقیم بر عملکرد تحصیلی دانش‌آموز می گذارد. تحقیقات و پژوهش های مختلف نشان می‌دهند رژیم های غذایی ناسالم و ناکافی تاثیری منفی بر قابلیت فراگیری دانش آموزان، تمرکز حواس و هوشیاری آنان می‌گذارد. برای مثال باید به راه های رساندن دو عنصر آهن و ید به بدن دانش آموز توجه ویژه ای داشت. متاسفانه با تحقیقات به عمل آمده ثابت شده ده تا پانزده درصد اضطراب های دانش آموزان ناشی از فقر آهن در بدن آنهاست.همان طور که می دانید برخی از غذاها آرامش بخش‌تر از سایر غذاها هستند.از خوردن سوسیس و کالباس و نیز مواد کافئین دار جدا خودداری کنید.به خوردن دانه‌های مغزدار که حاوی منیزیم نیز هستند روی بیاورید و مصرف سبزی‌ها  فراموش نشود.»
امتحانات زود هنگام پایان سال تحصیلی
به دلیل برگزاری جام جهانی!
اما عامل استرس زای دیگری که امتحانات پایان سال مدارس را در سال جاری تحت الشعاع قرار می‌دهد برگزاری زود هنگام امتحانات به دلیل مسابقات جام جهانی فوتبال است!
حال بماند که اصلا چه رابطه ای بین این دو می تواند وجود داشته باشد؟ معلمان به‌ویژه در مقطع متوسطه زیر بار زودتر تمام شدن تدریس مطالب کتاب چه فشارهایی را متحمل می شوند؟ و دانش آموزان برای یادگیری فشرده و نیز فشار کسب آمادگی زودتر از موعد برای امتحانات چه میزان استرسی را متحمل خواهند شد؟
عبدالرسول عمادی رئیس مرکز سنجش آموزش کشور چندی پیش اعلام کرد:« با توجه به اینکه 23، 24 خرداد ماه زمان آغاز مسابقات جام جهانی است، برای اینکه امتحانات دانش‌آموزان تداخلی با بازی‌ها نداشته باشد، از اواخر اردیبهشت ماه امتحانات دانش‌آموزان را آغاز می‌کنیم.»
این تصمیم که ابتدا قرار بود تنها در مورد مقطع دبیرستان اجرا شود هم اکنون دامن تمام مقاطع تحصیلی و حتی مقطع تحصیلات تکمیلی را گرفته است. عمادی اعلام کرده تا یک روز قبل از شروع بازهای جام جهانی(22 خرداد ماه)امتحانات تمامی مقاطع بر گزار خواهند شد.
این تصمیمات موجی ازاظهارنظرهای مختلف را در فضای مجازی به دنبال داشته است. که به نظر می رسد توجه به آنها در تعدیل شتابزدگی تصمیمات اینچنینی بی تاثیر نباشد.