پدیده ریزگرد ‌ها و تاثیرات نامطلوب زیست محیطی (بخش نخست)

وقتی دریاچه ‌ها گرد و خاک به پا می‌کنند (گزارش روز)

شاید خیلی سالهای طولانی نباشد که آرام آرام “ریزگردها” این اصطلاح زیست محیطی برای خیلی از مردم خصوصا آنهایی که به ناچار از نزدیک با آن دست و پنجه نرم کردند معنا پیدا کرد. هر چند ریزگرد‌ها به معنای واقعی خیلی زمان زیادی نیست که خودشان را به سطر اخبار مهم زیست محیطی کشورمان رساندند اما در همین مدت کوتاه هم اثرات مخرب و غیر قابل انکارشان را بر همگان آشکار کردند.

کد خبر: ۱۳۲۶۷

تاریخ: ۲۹ ارديبهشت ۱۳۹۳ - ۱۸:۳۳

گروه گزارش

یعنی اگر تا مدت ‌ها پیش نگرانی از آلودگی هوا به سوخت خودرو‌ها یا دودکش کارخانه‌‌ها مربوط می‌شد این روز‌ها باید مدام نگران افزایش ریزگردهای معلق در هوا هم بود.همان ذرات معلقی که حضور بی وقفه شان در آسمان خیلی از استان ‌ها ،زندگی ساکنان و مردم محلی را با مشکلات زیادی همراه کرده است.
چند سالی است که در بیشتر ایام سال به خصوص فصلهای سرد اخبار هواشناسی خبر از ورود یا افزایش ریزگرد‌ها به برخی مناطق می‌دهد تا مردم با رعایت اصول لازم به کارهای روزمره بپردازند. چرا که این ذرات در صورت تنفس مداوم اثرات سوئی به جا می‌گذارند.
تمام این مسایل در حالی است که دولت‌های پیشین در خصوص برنامه‌ریزی و راه حل‌هایی برای مقابله با این پدیده زیست محیطی وعده‌هایی داده بودند. وعده‌هایی که به دلیل برون مرزی بودن و نیازمندی به همکاری برخی کشورهای همسایه که در گیر این معضل هستند عملا تا کنون آنچنان که باید اجرایی نشده است.
در گزارش امروز و فردای روزنامه کیهان نگاهی داریم به چرایی افزایش این پدیده و اقداماتی که تا کنون برای مقابله با آن صورت گرفته است.
ریزگرد‌ها در مسیر ایران
می گویند مهم ترین دلیلش خشکسالی‌های اخیر است که دریاچه ‌ها و تالاب ‌ها را به مرز خشکی رسانده است و در نتیجه گرد وغبار ته نشین شده ریزگرد‌ها را معلق در هوا پخش می‌کند.
به بیان ساده‌تر اینکه گرد و غبار یا همان ریزگرد یک فرایند طبیعی در مناطق بیابانی و صحراهاست که در اثر عملکرد بادهای قوی بر سطح خاک اتفاق می‌افتد و باعث معلق شدن ذرات ریز خاک در فضای نزدیک سطح زمین می‌شود.
در سال‌های اخیر، تاثیر عوامل طبیعی همچون خشکسالی‌های مداوم، کاهش بارندگی و رطوبت نسبی محیط به همراه تشدید فاکتورهای محیطی نظیر استفاده بی رویه از منابع آبی مناطق بیابانی، از بین رفتن نیزار‌ها و وقوع جنگ موجب خشک‌شدن تالاب ‌ها و دریاچه‌های بیابان‌های شرق عراق و عرصه‌های جنوبی کشورمان و ُتنُک شدن یا از بین رفتن کامل پوشش گیاهی در این مناطق شده است.
نتیجه چنین وقایعی گسترش شدید گرد و غبار که به نام ریزگرد معروف هستند، در بخش‌های غربی، جنوب غربی و مرکزی ایران بوده و توانسته در کوتاه مدت اثرات نامطلوبی بر محیط زیست، اقتصاد و سلامت ساکنین بیش از 20 استان کشور به ویژه شهرهای مرزی همانند اهواز و کرمانشاه بر جای گذارد.
در اصطلاح علمی ریزگرد (haze) پدیده‌ای است که از ترکیب ذرات ریز گرد و غبار با آلاینده‌های شهری به وجود می‌آید و این ترکیب برای بیماران به خصوص بیماران تنفسی بسیار مضر است.
اما می‌توان گفت منشأاصلی این پدیده که در کشور ما شایع شده است بیشتر خارجی است و در واقع در ایران منشأ اصلی این پدیده کویر‌ها و باتلاق‌های در حال خشک‌شدن عراق است، همین طور سرچشمه اصلی ریزگرد در ایران ،باد شُمال است. این باد که از خرداد تا شهریور فعال است، در شمال خاورمیانه شکل می‌گیرد و با گذر از کوه‌های ترکیه و شمال عراق، مانند قیفی به بیابان‌های عراق و سوریه سرازیر می‌شود و تا خلیج فارس و رسیدن به آب‌های آزاد پیش می‌رود.
جریان‌های خشک هوای عربستان و عدم توجه به محیط زیست و بیابان‌زدایی در عراق باعث خشک‌شدن بسیاری از باتلاق‌های عراق و ایجاد نواحی غبارساز شده‌است.
در گذشته سه کشور ایران، عراق، و عربستان به‌صورت مشترک هزینه‌های مالچ‌پاشی این زمین‌‌ها را تأمین می‌کردند و تمام زمین‌‌ها در فصل خاصی از سال مالچ‌پاشی می‌شدند. مالچ نوعی فرآورده چسبنده  نفتی است که برای تثبیت شن‌های روان در بیابان‌‌ها استفاده می‌شود. جنگ عراق و تغییر رویه این دولت‌‌ها در دهه ۲۰۰۰ میلادی باعث فراموشی این کار، و در نتیجه افزایش ریزگرد در خوزستان، غرب ایران، و سرانجام تقریباً در سراسر ایران شد.
توفان اخیر، که به گفته برخی از اهالی بغداد بدترین توفان غبار زندگی شان بوده‌است، سبب بیشترین میزان ریزگرد در سه دهه اخیر ایران شد و ترکیب غبار با آلاینده‌های شهری ریزگرد خطرناکی را تولید کرد که صد‌ها شهروند را به وضعیت اورژانسی و بیمارستان کشاند.
در کل "ریزگرد” یکی از خطرناک ترین تهدیدهای زیست محیطی سالهای اخیر محسوب می‌شود که اگر برای رفع آن چاره‌ای اندیشیده نشود قطعا در مدت زمان نه چندان زیادی هزینه‌های سلامت گزافی را به دولت‌های درگیر این پدیده تحمیل خواهد کرد.
انسان ‌ها هم مقصرند
هر چند درباره علت افزایش ریزگردهای اخیر،همچنان نظر یکسان یا فراگیری وجود ندارد. عده‌ای آن را نتیجه پدیده (شمال یا شمل) می‌دانند، برخی آن را به فرایند بیابان زایی در عراق، به دلیل مرداب زدایی در جنگ آمریکا دانسته و دیگران آن را به شکل گیری پدیده‌های جوی دیگر در خاور میانه نسبت می‌دهند. و از همه مهم تر وجود مواد رادیو اکتیو در ریزگرد همچنان تایید نشده اما شواهد غیر رسمی از آن خبر می‌دهند.این در حالی است که عده زیادی از کارشناسان و فعالان مقابله با این پدیده بدون استثنا معتقدند نقش فعالیت‌های انسانی به صورت مستقیم یا غیر مستقیم در افزایش این پدیده غیر قابل انکار است.
دکتر علی اکبر شمسی پور اقلیم شناس و مدرس دانشگاه تهران در خصوص تاثیرات فعالیت‌های انسانی در پدیده ریزگرد‌ها به گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید :” بحث ريز گرد‌ها هم مانند بسياري از پديده‌هاي آب و هوايي ديگر هزينه ‌ها و مشكلات زيادي را به جوامع تحميل مي كند. اين پديده هاي اقليمي ناشي از وضعيت آب و هوا است كه توسط گروه خاصي به نام هيات بين دول تغيير اقليم در سطح جهاني بررسی و رصد مي شود. وی تصریح می‌کند: بايد اين نكته را هم در نظر داشته باشيم كه شرايط اقليمي و مشكلات طبيعي تنها بخشي از منشأ ايجاد ريزگرد‌ها و گرد و غبار است و بخش زيادي از اين مشكل به فعاليت هاي انساني مرتبط است.مثلا بسياري از زمين هاي حاصلخيز ما طي سالهاي گذشته فقط به واسطه سد سازي هاي غير اصولي حجم آب رودخانه دجله و فرات كه از سوريه و تركيه جاري مي شود كم شده همچنين حق آبه عراق كه دليل اصلي آن هم عدم کنترل سد‌ها و ناتواني در مهار آنهاست.در چنين شرايطي دشت هاي اطراف مستعد ريزگرد مي شوند چرا كه اين دشت ‌ها بعد از خشك شدن آب هاي جاري در آن‌ها پر هستند از ريگ كه با كم شدت ترين وزش ‌ها كنده مي شوند و همراه با امواج صعود مي كنند.پس از آن هم در مسير غرب به شرق از ايلام ،كرمانشاه ،كردستان و خوزستان عبور مي كنند و اين مناطق را متاثر مي كنند.
وی به دلایل دیگری هم اشاره می‌کند و می‌افزاید :”ضمن اينكه چراي بي رويه دام هم به خشك شدن مراتع و در نتيجه افزايش اين ريزگرد‌ها مي انجامد. به عبارت ديگر تغيير كاربري و اثرات انساني مهم ترين عامل نابودي مرتع ‌ها است كه در نتيجه موجب حركت و جابه جايي بيشتر ريزگرد‌ها مي شود.منشأ دومي كه باعث پيشروي بيشتر اين ريزگرد‌ها مي شود اين است كه اكثرا در گستره زيادي درپهنه كشور ما حركت مي كنند و زماني كه به ارتفاعات بالا مي رسند ،در جو حل مي‌شوند و همراه با جريان هوا معلق باقي مي مانند و در بيشتر مناطق تا مدت ‌ها چرخه اقليمي را دچار نوسانات مي كنند.
این استاد دانشگاه ادامه می‌دهد:متاسفانه در اين سال‌ها اقدامات تخريبي زيادي صورت گرفته است.مانند سد سازي هاي قوسي يا مخزني غير استاندارد كه اين‌ها در نهايت باعث تغييرات تخريبي عظيمي در پايين دست مي شوند. كه نمونه بارز آن خشكي تالاب ‌ها و درياچه هاست كه مشكلات كم آبي زيادي را براي زمين هاي كشاورزي و شهر‌ها ايجاد مي كند.مثل اتفاق هايي كه در اين سال‌ها براي درياچه هامون و اروميه و تالاب شادگان و .... افتاد. وقتي آب درياچه خشك شود به جاي آن ريگزار باقي مي ماند كه با كوچك ترين وزش بادها حركت مي كنند و در هوا به شكل ريزگرد معلق مي مانند و نتيجه آن مي شود حضور دائم و گسترده اين ريزگرد‌ها در هواي استان هايي مثل خوزستان،كردستان ،ايلام و .... كه در واقع بخش اعظمي از اين ريزگرد ‌ها نتيجه اقدامات نادرست انساني است.”
این محقق و پژوهشگر آب و هوا و اقلیم از پدیده ریزگرد به عنوان یکی از خطرناک ترین پدیده‌های زیست محیطی یاد می‌کند و تاکید می‌کند :”يكي از پديده هايي كه در سالهاي اخير رخ مي دهد و جوامع به نوعي با آن درگير هستند همين موضوع ريزگرد‌ها است،هر چند پديده هاي جوي ديگري هم مثل سيلاب و خشكسالي و دماهاي بسيار بالا نیز از مشکلات عمده زیست محیطی این سال‌ها هستند.مانند آنچه تابستان سال گذشته شاهد آن بوديم و درطول يك ماه دماي هوا به بالاي 40 درجه رسيد و در همين دما ماند.همين پديده ريزگرد‌ها هم يكي از پديده هاي جدي و آستانه اي در بحث آب و هوا و شرايط اقليمي محسوب مي شود.اين پديده كه ناشي از تغييرات در سامانه آب و هوا شكل مي گيرد اثرات خود را در پوشش زمين مي گذارد. متاسفانه بيشتر استان هاي غربي ما تحت تاثير امواج غربي كه از بيرون وارد مي شوند قرار دارند.همواره اين امواج پر فشار از غرب به شرق در حركت هستند پس در نتيجه بيشترين تاثير اين امواج از غرب وارد كشور مي شود.”
وقتی آسمان غبار می‌گیرد
هرچند که از ریزگرد‌ها بیشتر به عنوان یک پدیده زیست محیطی یاد می‌شود اما تاثیر آن در افزایش آلودگی هوا نیز غیر قابل انکار است.یعنی اگر تا مدت ‌ها قبل آلودگی هوا صرفا به اگزوز خودرو‌ها ومیزان سرب و دی اکسید کربن هوا مربوط می‌شد،امروزه باید نگران ریزگرد‌ها و ذرات کمتر از دو و نیم میکرون هم بود.
مهندس مسعود زندي معاون مركز ملي هوا و تغيير اقليم سازمان حفاظت محیط زیست درباره تاثیراتی که ریزگرد‌ها در آلودگی هوا به جا می‌گذارند در گفت و گو با گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید: در واقع ريزگرد اتفاق يا پديده اي است كه از آن به عنوان يكي از مصاديق آلودگي هوا ياد مي شود چرا كه مهم ترين پارامتر در اثر اين پديده افزايش ذرات كمتر از 2/5 ميكرون است. در گذشته اين معيار به ذرات كمتر از 10 ميكرون اطلاق مي شد و ما بر اين مقدار تاكيد داشتيم ولي بعد از توسعه اين پديده عمدتا روي ذرات كمتر از 2/5 ميكرون تمركز كرديم و اين مقدار را به عنوان مصاديق آلودگي هوا تلقي مي كنيم. به خصوص در شهر تهران اين ذرات كمتر 2/5ميكرون به خوبي مشهود است.اين پديده در حال حاضر 23 استان كشور را در بر مي گيرد .اين ريزگرد‌‌ها به جز مشكلاتي كه در زمينه آلودگي هوا ايجاد مي كنند،تاثيرات سوئي نيز در مسائل بهداشتي  دارند ضمن اينكه لطمه هاي اقتصادي غير قابل جبراني را نيز به جا مي گذارند.مثلا در بحث اراضي كشاورزي و زراعي يا زنبورداري و ... هم به نوعي روي تعطيلي و كم رونق شدن فعاليت هاي اقتصادي اثر مي گذارد و هم به نحوي هزينه هاي اجتماعي را افزايش مي‌دهد. به همين دليل ما ريزگرد‌ها را به عنوان منشأ بروز آلودگي هوا مي پذيريم و دليل آن هم بسيار ساده است.يعني اگر مولكول 5 ميكرون است اين ذرات 2/5 ميكرون است كه به راحتي مي توانند از طريق تنفس وارد ريه شوند و روي سيستم گردش خون هم تاثير بگذارند .”
معاون مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم در ادامه یادآور می‌شود :”ریزگرد‌ها جزو معضلات بسیار مهم سالهای اخیر محسوب می‌شود وقطعا بايد با آن برخورد شود،چرا که ريزگرد‌ها یکی از دلایل عمده‌ای هستند که باعث افزايش ذرات كمتر از 2/5 ميكرون در هوا خواهد شد.
وی می‌گوید: این پدیده در زمان وارونگی دما به خصوص در فصول سرد سال بحرانی‌تر می‌شود.وارونگي دما به سيستم و شرايط ثبات دما بر مي‌گردد. زماني كه هوا تحرك ندارد نه تنها هوا كه حتي گازهاي ديگر هم مي تواند دچار اين پديده وارونگي دما شوند.اين موضوع تنها در بحث گرد و غبار و ريزگرد‌ها نيست حتي آلودگي هاي ناشي از تردد خودرو ‌ها و فعاليت هاي صنعتي و فعاليت هاي ساختماني به خصوص صنايع معدني هم مي تواند در نهايت منجر به افزايش وغلظت ذرات كمتر از 2/5 ميكرون شود که در صورت افزایش ،خطرات و هزینه‌های هنگفتی به جا خواهد گذاشت .”