نگاهی به چالش‌های صنعت نشر و فرهنگ مطالعه به بهانه برپایی سی و یکمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران - بخش پایانی

روشن نگه داشتن چراغ مطالعه در خانواده فرهنگی

کد خبر: ۱۳۲۱۵۴

تاریخ: ۲۲ ارديبهشت ۱۳۹۷ - ۱۹:۵۹

گالیا توانگر

مقام معظم رهبری پس از بازدید از سی‌ویکمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، در سخنان کوتاهی، کتاب و کتاب خوانی را یکی از ضرورت های زندگی آحاد مردم به ویژه جوانان دانستند و افزودند:« نقش کتاب یک نقش بی‌بدیل است، البته بهترین کتاب‌ها، کتابی است که انسان را به سمت خداوند و ارزش های والا و انقلابی هدایت کند. امیدواریم کتاب جایگاه حقیقی خود را در جامعه بیابد.»
(بیانات مقام معظم رهبری در بازدید از سی‌ویکمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران 21 اردیبهشت 97)
کتاب، محصول تجربه‌های بشری و خلاقیت‌های ذهنی و آموخته‌های دراز مدت انسان است. سهم کتاب در انتقال دانش‌ها گاهی به مراتب بیشتر و فراتر از دیگر ابزار آموزشی است. کتاب وسیله‌ای است که دانش بشری به مدد آن از تباه شدن مصون می‌ماند و به آیندگان منتقل می‌شود. پدید آوردن آثار علمی و فرهنگ مکتوب از توصیه‌های مهم اولیای دین است و به گسترش دانش کمک می‌کند و به عنوان یک میراث فرهنگی برای نسل‌های آینده ماندگار می‌شود.
تجربه نشان داده است که فرزندانی که در خانواده‌های اهل دانش بزرگ می‌شوند، میزان مطالعه و گرایش به کتابخوانی در آنان نسبت به خانواده‌هایی که تمایلی به کتاب و مطالعه ندارند بسیار بیشتر است. اکثر علما و دانشمندان در خانواده‌هایی رشد نموده‌اند که والدین آنان اهل مطالعه و پژوهش بوده‌اند. زمانی که فرزندی می‌بیند که کتابخانه‌ای در خانه هست و پدر و مادر و همگی اعضای خانواده، ساعاتی را به مطالعه اختصاص می‌دهند، دیگر، حتی نیاز به گفتن اینکه «باید مطالعه کنی» وجود ندارد.
اندر خم هزار و یک بهانه
کتاب نخواندن!
-خیلی کم کتاب می‌خوانم.چون اصلا وقتش نیست.از صبح که به مدت 9 ساعت سر کارم. وقتی هم که برمی‌گردم خانه اصلا حس کتاب خواندن نیست. مشکلات و درگیری‌های فکری و ذهنی هم یک طرف.
-من مطالعه زیاد می‌کنم، اما کتاب نمی‌خوانم! روزنامه و مجله هم نمی‌خوانم! دلیل آن هم بی‌پولی است. به جای کتاب و مجله و روزنامه کاغذی، نوع الکترونیکی شان را در اینترنت سرچ کرده و    می‌خوانم. می‌توان بگویم ظرف سه سال گذشته هزارتا کتاب و مقاله خوانده‌ام.
-عاشق مطالعه هستم. رمان را خیلی دوست دارم. خبر هم می‌خوانم. کلا یکی از لذت‌های زندگی‌ام مطالعه است و از این کار بهره‌ زیادی برده‌ام. ریشه‌اش را در خانواده می‌دانم. دلیل مطالعه برای افزایش اطلاعات است، ولی از لذت یادگیری نیز نمی‌توان غافل شد. گاهی ممکن است بنا به شرایط میزان مطالعه‌ام کم شود، ولی قطع نمی‌شود. اصلا معتاد به خواندن هستم.
-من در حد کم مطالعه می‌کنم. زمانى زیاد مطالعه می‌کردم، ولى دیدم کتاب هاى به درد بخور خیلى کم چاپ می‌شود، برای همین مطالعه را رها کردم!
-ببیند امروزه با گسترش شبكه‌های اطلاع‌رسانی ودسترسی راحت به این شبكه اطلاعات، مردم ترجیح می‌دهند به جای این كه برای یك موضوع مورد نظر خود یك كتاب را كامل مطالعه كنند، به صورت گزینشی و محدود در فضای مجازی جست‌وجو كنند و بخش مورد نظر خود را فقط مطالعه كنند. پس طبیعی است كه در همچین فضایی خواندن كتاب كم می‌شود.در عین حال كه مطالعه بیشتر شده است.
- نمی‌دانم مرور صفحات اینترنت جای کتاب خواندن را می‌گیرد یا نه؟ من و احتمالا خیلی‌های دیگر روزانه ساعتی را به این شیوه می‌گذرانیم. حتی نمی‌دانم این کار اسمش مطالعه است یا نه؟
آنچه در بالا خواندید بخشی از نظرات مردم و جوانان درباره نحوه مطالعه و نیز چالش‌های پیش روی کتابخوانی بود که با هم مرور کردیم و از دل آن‌ها این قبیل سؤالات استخراج می‌شود: چطور کتاب خوب بخوانیم؟ آیا مطالعه اینترنتی اساسا مطالعه محسوب می‌شود؟ چطور کتابخوان حرفه‌ای شویم؟ و...
چطور کتابخوان حرفه‌ای شویم؟
صدیقه عارف یک دانشجو می‌گوید:« هیچ حسی جای ورق زدن یک کتاب کاغذی نو و مورد علاقه را نمی‌گیرد. ضمن اینکه می‌توانیم زیر نکات مهم کتاب کاغذی خط بکشیم و بارها و بارها با مراجعه به آن نکات مهم را مرور کنیم.
محمد رحمتی یک کارشناس کتابداری می‌گوید:« باید برای کتابخوان حرفه‌ای شدن سیر مطالعاتی داشت. اولا مشخص کنید که به چه کتاب‌هایی گرایش بیشتری دارید؟ رمان و شعر بیشتر دوست دارید یا کتاب‌های فلسفی و تاریخی و به همین منوال علاقه خود را مشخص کنید. سپس یک لیست از کتاب‌های مورد علاقه‌تان تهیه کنید و از تعداد صفحات کمتر شروع به مطالعه روزانه کنید. می‌توانید هر روز به اندازه‌ای که در توانتان است بر تعداد صفحات بیفزایید.»
اسدالله میر صفی برای کتابخوان حرفه‌ای شدن توصیه می‌کند:« حتی اگر پول خرید کتاب ندارید از مطالعه کتاب‌های کتابخانه مسجد محله‌تان آغاز کنید. کتابخوانی سن و سال خاصی ندارد. خیلی‌ها  می‌گویند از سن ما گذشته است. این حرف درست نیست.»
هدی آریایی یک خانه دار می‌گوید:« بچه‌هایی که اصطلاحا کتاب خوانی توی خونشان است، به بیراهه نمی‌روند و راه درست را بهتر تشخیص خواهند داد.»
نقش خانواده
در ترویج فرهنگ کتابخوانی
به اعتقاد بسیاری از بزرگان تعلیم وتربیت و روانشناسان اولین عاملی که در ایجاد عادت به مطالعه تاثیرگذار است خانواده است. چنانچه می‌دانید عادت به مطالعه یک امر اکتسابی است، در نتیجه این عادت مانند الگوهای رفتاری دیگر در روند اجتماعی شدن کودک در او ایجاد می‌شود.
هما میری یک روانشناس کودک برایمان می‌گوید: «اگر پدر و مادرعادت به مطالعه داشته باشند و بخشی از شبانه‌روز را به مطالعه کتاب یا روزنامه اختصاص بدهند و کودک در طول روزها وشب‌هایی که با آنها می‌گذراند، ببیند که پدر و مادرش کتاب می‌خوانند و ببیند که در مورد کتاب‌ها و نکته‌های خاص از آنها بحث و اظهارنظر می‌کنند، کودک خیلی زود با کتاب آشنا می‌شود. اول تقلید و سپس با دیدن کتاب‌های تصویری،‌اشیای پیرامون خود را پیدا می‌کند. بازشناسی به او کمک خواهد کرد که ناخودآگاه به سوی کتاب جلب شود واین امر به تدریج در او به صورت یک عادت در می‌آید. چنانچه کودک از بازی کردن خوشش می‌آید، بعد از این از تماشای کتاب لذت خواهد برد. این گونه کودکان که مراحل اولیه و در عین حال اسامی آشنایی با کتاب را در خانواده گذرانیده‌اند در محیط مدرسه خیلی زود و بدون مشکل به کتاب ومطالعه عادت می‌کنند و این عادت خیلی زود و بدون کمترین اصراری در وجودشان جایگزین می‌شود و پایدار می‌ماند.»
این روانشناس کودک ادامه می‌دهد: «خانواده‌های ما به عنوان یکی از منابع اصلی جامعه پذیر کردن کودکان در عصر کنونی تا حدی خاصیت خود را از دست داده و نهاد‌هایی چون آموزش و پرورش و رسانه‌ها جای آن را گرفته‌اند. والدین به دلیل‌اشتغالات کاری و فکری در بیرون از خانه کمتر از گذشته در تربیت فرزندان خود دخیل هستند؛ اما با این حال والدین می‌توانند از کودکی فرزندان خود را با کتاب آشنا کنند و آن را به عنوان دوستی مهربان که می‌تواند از آن چیزهای زیادی یاد بگیرند معرفی کنند و تصویری جذاب و دوست داشتنی از کتاب در ذهن آنان ایجاد کنند تا فرهنگ کتاب و کتابخوانی در آنان درونی شود. لازم است نهاد‌های مشاوره‌ای و تربیتی خانواده‌ها را در این زمینه راهنمایی کرده و راه کار‌های علاقه‌مند کردن کودکان به کتاب را به آنان آموزش دهند. هر چند ما در این زمینه هزینه کنیم به معنای سرمایه‌گذاری خواهد بود که برکات مادی و معنوی بسیاری را برای کشور ما به ارمغان خواهد آورد. بهترین تشویق برای ایجاد عادت به مطالعه درکودکان این است که خودوالدین اقدام به مطالعه کنند.»
وی در تکمیل صحبت هایش می‌گوید: «این کار باید به صورت عملی انجام شود، زیرا با تشویق زبانی نمی‌توان در کودک ایجادانگیزه نمود. خانواده باید مواظب دوستان فرزندانشان باشد. دوستی که اهل مطالعه وکتاب خواندن باشد، حتما در گرایش کودک به مطالعه موثر خواهد بود. والدین به عنوان جایزه به فرزندان خود کتاب‌های مورد علاقه آنها و مخصوص سن کودک هدیه بدهند. ساعات مشخصی از روز را به مطالعه اختصاص دهند، مخصوصا به مطالعه کتاب‌های غیردرسی. ایجاد کتابخانه‌های کوچک خانواده می‌تواند درایجاد علاقه و انگیزه به مطالعه در کودک کمک کند.»
نهادینه کردن فرهنگ کتابخوانی
در عصر اطلاعات
امروزه حتی در پرتو گسترش روزمره فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی، توسعه فرهنگی هر کشوری در گروی اهمیت دادن به کتاب و افزایش نرخ سرانه کتابخوانی است؛ به طوری که با وجود گسترش نفوذ و اثرگذاری فناوری‌های نوین ارتباطی، کتاب هنوز هم جایگاه مهمی در سبد فرهنگی جوامع ایفا می‌کند؛ از این روست که جوامع با پیشرفت شتابنده به سوی جامعه اطلاعاتی، سرانه مطالعه بالاتری را به خود اختصاص داده‌اند.
احمد اسدی یک کارشناش ارشد آی. تی برایمان می‌گوید: «كل نظام اجتماعی را یك فرهنگ فرایندی   می‌دانند كه دغدغه اصلی آن به اطلاعات و دانش معطوف است و حتی مناسب‌ترین تصمیم‌های سیاسی در پرتو آن نوع از صورت ذهنی از جهان شكل می‌گیرد كه شخص تصمیم‌گیرنده در ذهن خود دارد. به این ترتیب جامعه‌ای که عادت به کتابخوانی در آن نهادینه نشده، نمی‌تواند دانش درستی از وضع موجود داشته باشد و تصمیم‌های درستی بگیرد. به همین دلیل، اهمیت دستیابی به اطلاعات هر چه دقیق‌تر در جوامع پیشرفته به حدی است که یکی از اجزاء اصلی توسعه پایدار را می‌سازد. درواقع، یکی از الزامات توسعه پایدار در عصر انفجار اطلاعات شبکه‌ای هم، وجود نظامی کارآمد برای فراهم ساختن اطلاعات لازم در هر یک از حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، تولیدی، فرهنگی و غیره است؛ اما کارآمدی این نظام اطلاعاتی نیازمند ارتباط مدام و تکامل یابنده زنجیره «کتاب، کتابخانه و کتابخوانی» است تا در سایه آن نویسندگان، ناشران، کتابخانه‌ها و خوانندگان، نقش خود را به درستی انجام دهند. از این رو، ملاحظه می‌شود که رفتار کتابخوانی، درواقع یک رفتار استراتژیک است که حیات جوامع به آن وابسته است.»
وی ادامه می‌دهد: «متاسفانه با گسترش چشمگیر فناوری‌های نوین اطلاعاتی و ارتباطی هر زمان و دوره‌ای شاهد کاهش سرانه مطالعاتی کتاب در جوامع در حال توسعه به ویژه در میان کودکان و نوجوانان هستیم. اینترنت و قابلیت‌ها و امکانات نرم‌افزاری جدید آن در سال‌های اخیر، فراگیر شدن شبکه‌های اجتماعی همچون فیس بوک، تلگرام و... . ذائقه بسیاری از کاربران ایرانی را تغییر داده و آنان را به ریزه خوانی و پراکنده خوانی سطحی و نامنسجم در گروه و کانال‌های مختلف سوق داده است؛ تا جایی که این نگرانی در مسئولان و متولیان فرهنگ به این سؤال ختم شده که آیا در سبد فرهنگی خانواده‌ها در سال‌های آتی کتاب جایگاهی خواهد داشت؟ از این رو فرهنگ دوستان و متولیان امور فرهنگی در سالیان اخیر به طور جدی در اندیشه یافتن راه‌های ترغیب بخش و تشویقی نسل نو- که بخش زیادی از اوقات خود را در فضای مجازی صرف می‌کنند- به سوی این یار قدیمی چاره جویی می‌کنند تا در زمینه چگونگی هدایت بخشی و نهادینه کردن هر چه مطلوب‌تر فرهنگ کتابخوانی در اقشار مختلف جامعه، به ویژه کودکان و نوجوانان به وظیفه و رسالت خود عمل کرده باشند.»