بحران کم‌آبی و دلایل خشکسالی در کشور - بخش پایانی

مدیریت مردم و مسئولان در حل بحران آب

کد خبر: ۱۲۴۵۳۷

تاریخ: ۰۴ بهمن ۱۳۹۶ - ۱۸:۱۲

فریده شریفی
یادش به خیر سال‌های گذشته شور و شوق زیادی داشتیم که زمستان بیاد و برف بباره و برویم توی خیابان و کوچه‌ها برف‌بازی کنیم و آدم‌برفی بسازیم. اما الان سال‌هاست که از بارش برف و باران حسابی، آن‌طور که در خیابان‌ها شاهد برف بر زمین نشسته باشیم خبری نیست!
سال‌هاست که با بارش حداقلی، زمستان به پایان می‌رسد و به زمستان سال دیگر چشم می‌دوزیم که شاید باز هم مانند گذشته بارش برف و باران خوبی داشته باشیم و به خیابان‌ها برویم و خاطرات کودکی را زنده کنیم...! اما افسوس که همچنان چشم‌انتظاریم!
طی سال‌های اخیر در ایران شاهد بارش کم برف و باران بوده‌ایم و سازمان هواشناسی نیز همواره اعلام می‌کند که وضعیت بارندگی امسال نسبت به سال گذشته کاهش یافته است و این معضل چیزی جز بحران آب و خشکسالی به همراه ندارد.
میزان بارندگی در کشور
ایران با میانگین بارش 250 میلی‌لیتر در سال  در مقابل 900 میلی‌لیتر متوسط بارندگی جهانی به طور طبیعی در کمربند خشکی کره زمین قرار گرفته و از صدها سال پیش تاکنون با بحران کم‌آبی مواجه بوده است. حفر چاه و قنات‌های فراوان در مناطق مختلف کشور نشان‌دهنده این است که کشورمان از سال‌های دور تاکنون به دنبال مقابله با بحران کم‌آبی بوده است.
اکنون نیز زنگ‌های خطر به صدا درآمده و محققان، کارشناسان و مسئولین نسبت به گسترش بحران کم‌آبی و بی‌آبی هشدار داده‌اند، پلمب کردن چاه‌های غیرمجاز یکی از اقدامات دولتمردان برای احیای تالاب‌ها و مقابله با برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی است.
«مهیار قاسم‌نژاد» کارشناس آب در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان درباره میزان بارندگی در ایران می‌گوید: «یکی از عوامل کاهش بارندگی در ایران موقعیت جغرافیایی کشورمان در منطقه غرب آسیا است که شرایط کم‌آبی را به وجود آورده چرا که 85 درصد از خاک کشورمان در منطقه فراخشک، خشک و نیمه خشک قرار دارد و فلات مرکزی ایران که شامل کویر لوت و کویر نمک می‌باشد ماه‌های زیادی از سال بارندگی ندارد و در بسیاری از شهرهای کویری تنها چند روز از سال ما شاهد بارش باران هستیم که البته این میزان هر سال نسبت به سال گذشته کمتر می‌شود، به نحوی که در چند سال گذشته 25 درصد از بارش‌ها کم شده است.»
وی اضافه می‌کند: «البته شرایط شهرها و موقعیت اقلیمی آنها با یکدیگر تفاوت می‌کند. به طور مثال در جلگه مازندران و خوزستان که در میان دو رشته کوه البرز و زاگرس قرار گرفته‌اند میزان بارندگی خوب است و رودخانه‌هایی که از این کوه‌ها سرچشمه می‌گیرند منابع آبی خوبی برای شهرهای این منطقه محسوب می‌شوند. اما با این وجود در این مناطق نیز به دلیل برداشت‌های بی‌رویه سفره‌های آب زیرزمینی برای مصارف کشاورزی و صنعتی در برخی از حوضچه‌های آبریز، تالاب‌ها و دریاچه‌ها با کمبود شدید آب مواجه هستیم.»
به گفته این کارشناس،‌ استفاده از روش‌های مناسب آبخیزداری و بهره‌گیری از شیوه فنی مناسب در آبیاری می‌توان از مصرف بی‌رویه آب‌های زیرزمینی جلوگیری کرد و پدیده خشکسالی و کم‌آبی یا بی‌آبی را به تاخیر انداخت.
یک کارشناس کشاورزی نیز در این‌باره می‌گوید: «هرچند کاهش بارندگی و عوامل اقلیمی به عنوان عامل اصلی و اولیه خشکسالی شناخته می‌شوند اما نقش عوامل دیگر را نمی‌توان نادیده گرفت، تخریب خاک، تخریب جنگل‌ها، ساخت سدهای بزرگ بر رودخانه‌هایی که حوزه‌های آبخیز را تحت تاثیر قرار می‌دهند، فشار فزاینده بر منابع آب زیرزمینی و استفاده بی‌رویه از آنها برای بالا بردن سطح زیر کشت از جمله عواملی است که کشور را با پدیده خشکسالی مواجه می‌کند.»
وی همچنین خاطرنشان می‌کند که در مورد میزان بارندگی هم باید به این مسئله توجه داشته باشیم که هر نوع بارشی باعث سیراب شدن زمین‌های کشاورزی و حاصلخیزی آنها نمی‌شود چرا که به دلیل از بین رفتن خاک سطحی و کاهش ظرفیت جذب آب و عدم امکان تغذیه آب‌های زیرزمینی ممکن است سیلاب ایجاد شود و خرابی‌های زیادی به‌بار آورد. بنابراین به دلیل شرایط خاص جغرافیایی ایران که اصولا سرزمین نسبتا خشکی است در برخی از مواقع ممکن است درازمدت بودن مدت بارندگی منجر به سیلاب شود و زمین‌های کشاورزی از بین برود و خشکسالی ایجاد شود.
برای جبران کم‌آبی چه باید کرد؟
هشدار کارشناسان محیط زیستی درباره گسترش پدیده کم‌آبی یا بی‌آبی در سال‌های آینده جدی است و به جای اینکه خطر بحران خشکسالی را در 30 سال آینده مطرح کنیم بهتر است از همین امروز به فکر مقابله با این معضل و مشکل جدی باشیم و راهکارهای گوناگون را به‌ کار ببندیم تا از این خطر جدی که حیات انسان‌ها و گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری را به مخاطره انداخته جلوگیری کنیم.
«مهیار قاسم‌نژاد» کارشناس آب در این‌باره می‌گوید: «واقعیت این است که ایران در میان کشورهای کم‌بارش قرار دارد و حجم بارش‌ها در سال‌های اخیر کمتر شده و اگر راهکارهای جدی و اساسی برای این مسئله در نظر نگیریم بحران گسترده تمام کشور را دربر خواهد گرفت.»
وی اضافه می‌کند: «کارشناسان مختلف راهکارهای متعددی را برای مقابله با پدیده کم‌آبی و کاهش بارندگی پیشنهاد می‌کنند که برخی از آنها قابل اجرا نیست و برخی دیگر هزینه بالایی دارند به طور مثال برخی از راهکار «باروری ابرها» استقبال می‌کنند و معتقدند با این روش می‌توان بارندگی را افزایش داد، این روش بسیار مناسب است و مشکل کاهش بارندگی‌ها را تا حدودی رفع می‌نماید اما بسیار گران و پرهزینه است و اعتباری در حدود 9 میلیارد تومان نیاز دارد که با توجه به روزهای کم‌باران یا بدون باران در کشور که غالبا در فصل پاییز و زمستان شاهد آن هستیم استفاده از این راهکار بسیار گران تمام می‌شود.»
این کارشناس همچنین می‌گوید: «برخی دیگر مسئله گران کردن هزینه آب مصرفی و آب شرب را مطرح می‌نمایند که این مسئله هم مشکلات خاص خود را دارد و افزایش هزینه‌های آب، برق، گاز و منابع مصرفی مسلما نارضایتی مردم را به دنبال خواهد داشت و به عبارت دیگر می‌توان گفت که «تر و خشک با هم می‌سوزند» چرا که برخی از شهروندان در مصرف آب، برق، گاز و کلیه خدمات نهایت دقت و صرفه‌جویی را به عمل می‌آورند تا اسراف و تبذیری در کار نباشد و منابعی که به همه مردم و حتی نسل آینده تعلق دارد بیهوده به هدر نرود، اما متأسفانه برخی از مردم هم هستند که در این زمینه هیچ گونه همکاری و گذشتی ندارند و آب شرب را برای شست و شوی ماشین، حیاط منزل، پیاده‌روها و... استفاده می‌کنند و به فکر دیگران نیستند.»
به گفته این کارشناس، بالا بردن فرهنگ عمومی مردم جامعه برای استفاده بهینه از منابع آب، انرژی و... و تشویق آنان به صرفه‌جویی و هدرندادن آب می‌تواند بسیار تأثیرگذار باشد و کشور را از بحران کم‌آبی، بی‌آبی و خشکسالی در سال‌های نه‌چندان دور نجات دهد.
بالا بردن آگاهی‌های عمومی
امسال فصل پاییز را در شرایطی پشت‌سر گذاشتیم و وارد فصل زمستان شدیم که روزهای پربارشی را شاهد نبودیم، اولین ماه زمستان هم به غیر از یک یا دو روز بارندگی سپری شد و به نظر نمی رسد که ماه‌های آینده هم روزهای پربرف و بارانی داشته باشیم، این مسئله نقش دخالت انسانی، آلودگی هوا و گازهای شیمیایی متصاعد شده از صنایع، نیروگاه‌ها و پالایشگاه را در کاهش نزولات آسمانی به اثبات می‌رساند.
«احد وظیفه» مدیرکل پیش‌بینی و هشدار سریع سازمان هواشناسی از کاهش 53 درصدی بارش در پاییز امسال خبر داده و گفته که در ماه‌های آینده نیز شرایط کم‌بارشی بر کشور حاکم خواهد بود و مقادیر بارشی در جنوب شرق، مرکز و جنوب کشور کمتر از حد نرمال خواهد بود!
پس واقعا باید چه کار کرد؟ آیا دست روی دست گذاشتن و چاره اساسی نیندیشیدن می‌تواند معضل کم‌آبی و بی‌آبی و خشکسالی را در کشور حل و فصل نماید یا باید به فکر راهکارهای اساسی و اصولی بود؟!
یک شهروند در این باره می‌گوید: «سال‌های زیادی است که ما در تهران و شهرهای دیگر با پدیده کاهش بارندگی روبه رو هستیم و هر سال می‌گوییم امسال مسئولین کاری می‌کنند و چاره‌ای می‌اندیشند اما یک سال دیگر هم می‌گذرد و ما راه‌حلی نمی‌بینیم.»
وی اضافه می‌کند:‌ «مشکل کاهش بارندگی، کم‌آبی و آلودگی هوا با همدیگر درارتباط‌اند و مسلما حل مشکل آلودگی می‌تواند در افزایش بارندگی مؤثر باشد اما واقعا نمی‌دانم که چرا مسئولین راهکار مناسبی ارائه نمی‌دهند و درصدد حل این فاجعه زیست محیطی برنمی‌آیند؟!»
به گفته این شهروند حداقل کاری که مسئولین می‌توانند انجام دهند مسئله تبلیغات و آگاهی دادن به مردم است که نیاز به هزینه بالایی هم ندارد و می‌توان از طریق صدا و سیما و سایر رسانه‌ها آگاهی‌های مردم را افزایش داد و خطر این فاجعه زیست‌محیطی را به آنان یادآور شد به طور مثال الگوی صحیح مصرف آب شرب را به مردم آموزش داد و یا در مورد آلودگی هوا نیز می‌توان آنان را به استفاده از وسایل نقلیه عمومی و خودروهای سالم و بدون نقص فنی تشویق کرد.
برنامه‌ریزی صحیح دولتمردان و متولیان امر در زمینه کاستن از تاثیرات خشکسالی، مقابله با آلودگی هوا، بالا بردن آگاهی‌های عمومی در زمینه استفاده بهینه از منابع آب شرب، مقابله با چاه‌های بدون مجوز، ساختن سد بر روی رودخانه‌های مناسب با شرایط اقلیمی منطقه و... از جمله راهکارهایی است که این امکان را به سیاستگزاران بدهد که با هزینه‌های کمتر بتوانند با پدیده خشکسالی و کم‌آبی مقابله کنند. نباید از یاد برد که خشکسالی پدیده‌ای تکرارشونده است، لذا بازنگری برنامه‌های مقابله با خشکسالی در جهت بهبود روش‌ها و برنامه‌ها برای مقابله با این فاجعه زیست‌محیطی بسیار مهم و حیاتی است.
واقعیت این است که ایران طی سال‌های اخیر دوره‌های کم‌بارانی را تجربه کرده است و اگر در آینده نزدیک دوباره میزان بارندگی‌ها تقلیل یابد کشور با پدیده خشکسالی مواجه خواهد شد به همین دلیل مسئولان باید چاره‌ای بیندیشند و بحران کم‌آبی را به طریق مختلف حل و فصل نمایند چرا که این بحران بر همه ابعاد زندگی انسان‌ها تأثیر می‌گذارد و بحران‌ها یکی پس از دیگری در کشور ظاهر می‌شود. مقابله با پدیده کم‌آبی نیاز به اقدامات گسترده و طولانی مدت دارد و راهکارهای مناسب را می‌طلبد اما نشستن و دست روی دست گذاشتن مشکلی را حل نمی‌کند، تلاش‌ها باید از همین امروز آغاز شود و حل این بحران باید از همین اکنون در دستور کار دولتمردان قرار گیرد و مردم نیز در صرفه‌جویی آب تلاش کنند.