ضرورت پژوهش‌محوری در نظام آموزشی کشور- بخش دوم

زنده کردن احساس پژوهش در دانش‌آموزان

کد خبر: ۱۲۲۶۴۶

تاریخ: ۱۲ دی ۱۳۹۶ - ۱۸:۳۴

به راستی که وقتی صحبت از توسعه و پیشرفت می‌شود چه میزان به چگونگی آموزش و پژوهش   توجه می‌شود؟
جالب است که در آموزش هر بار می‌خواهیم به گونه‌ای متفاوت عمل کنیم، کتاب‌ها را عوض می‌کنیم؛ مباحث را حذف یا اضافه می‌کنیم؟ بی‌توجه به آن که شالوده آموزش که نحوه ارائه آن است، همان سبک گذشته را دارد.
اصلا گذشته از مسئولین و مولفان، معلمان ما وقتی به کلاس‌های درسشان می‌روند و مطلبی را به دانش‌آموزان یاد می‌دهند تاکنون از خودشان پرسیده‌اند که این مطلب چه‌قدر دانش‌آموزان را به تفکر و جست‌و‌جو وا می‌دارد؟
پژوهش در ذات جست‌و‌جو گر
آدمی است
نظام تعلیم و تربیت در کشور ما چندی است که عنایت ویژه‌ای به نقش و اهمیت پژوهش مبذول داشته است. معلمان پژوهنده تلاش می‌کنند از طریق پژوهش در کلاس نسبت به شناخت مسائل و به سازی آموزش و یادگیری کوشا باشند.
پای گفت‌و‌گو با فاطمه رفعت‌خواه، مدیر پژوهش‌سرای دانش‌آموزی رشد منطقه 18 تهران            می‌نشینیم. وی در خصوص نقش پژوهش‌سراهای دانش‌آموزی درتربیت دانش‌آموزان پژوهشگر       می‌گوید: «پژوهش‌سرای دانش‌آموزی مرکزی است که امکان گسترش فرهنگ تحقیق و پژوهش دربین دانش‌آموزان را ایجاد کرده وسبب می‌شود هدایت استعدادها و رشد خلاقیت‌های آنان با ایجاد شرایط و امکاناتی که رشد و پرورش خلاقیت‌ها و ارتقای دانایی وتوانایی دانش‌آموزان را شامل می‌شود به تناسب استعدادها و علایق آنان فراهم گردد.»
رفعت‌خواه همچنین در ادامه می‌افزاید: «در حقیقت پژوهش‌سراهای دانش‌آموزی، مراکز علمی پژوهشی زیر نظر آموزش و پرورش هستند که به منظور شناسایی و فراهم آوردن زمینه رشد و هدایت استعدادها و پرورش خلاقیت‌های فردی و گروهی دانش‌آموزان و گسترش فرهنگ مطالعه، تحقیق و پژوهش در حال فعالیت‌اند.»
مدیر پژوهش‌سرای رشد در گفت‌و‌گو با گزارشگر روزنامه کیهان پیرامون همسو شدن پژوهش با کتب آموزشی دانش‌آموزان می‌گوید: «سهم نهاد تعلیم و تربیت در حیات فردی و اجتماعی غیرقابل انکار است. به همین دلیل اندیشمندان از نهاد تربیتی به عنوان مدار توسعه یاد نموده و بر نقش آموزش و پرورش تاکید دارند.»
وی در ادامه می‌گوید: «قطعا هیچ نهاد تربیتی تا این اندازه موفق به انجام این کار نیست. جز اینکه سیاست گذاران، تصمیم‌گیران، مدیران ارشد اجرایی و... با رویکردی محققانه به اجزای تعلیم و تربیت می‌توانند موجبات توسعه همه جانبه آن را فراهم آورند.»
فاطمه رفعت‌خواه در حالی که معتقد است اثر بخشی آموزش و ارتقای کیفیت تعلیم و تربیت به توانمندسازی معلمان و مجهز نمودن آنان به بینش علمی و انجام پژوهش بستگی دارد، می‌گوید: «وظیفه اصلی مسئولین آموزش و پرورش رونق بخشیدن به فعالیت‌های پژوهشی برای حل مسائل موجود و آتی آموزش و پرورش است. معلمان پژوهنده بی‌گمان دانش‌آموزان را به سمت و سوی پژوهش سوق خواهند داد.»
رفعت‌خواه در انتها خطاب به معلمان و دانش‌آموزان پژوهشگر با اشاره به اینکه یک فاصله صد هزار مایلی هم با قدم اول آغاز می‌شود، می‌گوید: «نباید از خاطر برد جست‌وجوگری جز ذات شگفت‌انگیز انسان‌هاست که ریشه در کنجکاوی و نهاد ناآرام انسان دارد. این حالت، گاهی در جست‌و‌جوی درون اتفاق می‌افتد که در مبانی دینی ما نیز این مسئله به صورت «معرفت نفس» مطرح است و گاهی در جست‌و‌جوی پیرامون است؛ خواه با دانش خاص یا در راستای رشته‌ای خاص باشد و گاهی نیز کاوش در بعد فیزیکی وعناصرجهان صورت می‌گیرد.»
مسیر پژوهش فراز و فرود دارد
با اکرم علیخانی، پژوهشگر و محقق که در آموزش و پرورش مشغول به فعالیت است به گفت‌و‌گو می‌پردازیم. وی در آغاز، پژوهش را بهتر دیدن و بهتر شنیدن می‌داند و می‌گوید: «پژوهش، شناخت بهتر پیرامونمان است تا بتوانیم جواب سوال‌هایمان را پیدا کنیم و در واقع فهمیدن موضوعات جدید و تفسیرصحیح آن‌ها تا رسیدن به نتیجه است.»
علیخانی پیرامون این که آموزش و پرورش در سال‌های اخیر چه میزان در تربیت دانش‌آموزان پژوهشگر نقش داشته است؛ می‌گوید: «آمار دانش‌آموزان علاقمند به پژوهش خوشبختانه زیاد است که قطعا باید حمایت و هدایت شوند. این دانش‌آموزان علاقمند با کمی کمک توانسته‌اند تلاششان را برای رسیدن به هدف انجام دهند، اما متاسفانه اقدامی قابل توجه از سوی آموزش و پرورش انجام نگرفته است.»
وی همچنین درادامه می‌گوید: «درمدارس خاص با گذاشتن ساعاتی برای پژوهش تا حدودی در این زمینه گام برداشته‌اند که البته کافی نیست، چرا که پژوهشگر شدن را باید از همان ابتدا در دانش‌آموزان نهادینه کرد و روحیه تحقیق در مسائل پیرامون به دانش‌آموزان آموزش داده شود.»
این فرهنگی پژوهشگر وجود ساعت تفکر که در سال‌های اخیر به ساعات آموزشی دانش‌آموزان افزوده شده است را قدمی ولو اندک به سوی پژوهشگری می‌داند که نیاز به توجه و گسترش بیشتری دارد.
علیخانی در خصوص آنکه چگونه می‌توان دانش‌آموزان را با پژوهش آشنا کرد، توضیح می‌دهد: «قبل ازهر کاری باید احساس نیاز به پژوهش را در دانش‌آموزان زنده کرد. اینکه با فواید فعالیت‌های پژوهشی آشنا شوند و بدانند که نباید به این بسنده شود که دیگران راه حل‌ها را بیابند. هر کس باید خود یک پژوهشگر باشد، ولو در قالب کوچک به دنبال چرایی‌ها بگردد.»
وی معتقد است در مرحله بعد با برگزاری دوره‌های پژوهشی برای دانش‌آموزان می‌توان آنان را با فرآیند پژوهش آشنا کرده و در همان زمان دانش‌آموزان مستعد و توانمند را شناسایی و حمایت کرد.
اکرم علیخانی ضمن اشاره به اینکه پژوهش کار ساده‌ای نیست، می‌گوید: «دانش‌آموزان باید بدانند که با مشکلات و موانعی رو به رو خواهند شد و هیچ پژوهشگری به سادگی موفقیت کسب نخواهد کرد و همچنین بدانند راهی را که انتخاب نموده‌اند، پستی و بلندی‌هایی خواهد داشت، اما قاطعانه ادامه بدهند و به نتیجه فکر کنند که مطمئنا ثمربخش خواهد بود.»
وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «معلمان و دانش‌آموزان پژوهشگر نباید اجازه بدهند که حواشی و مشکلات سر راه بر روی آنان تاثیر بگذارد و ناامیدشان کند. با پشتکار و توکل بر خدا موانع را پشت سر بگذارند و به فواید کار خود برای جامعه بشریت بیاندیشند. پس از کسب پیروزی و رسیدن به اهدافشان به کسانی که به تازگی دراین راه قدم گذاشته‌اند، نیز کمک کنند.»
پژوهش‌سرای منتخب
در همکاری با رویان
مهرنگ غمخوار، مدیریت پژوهش‌سرای دانش‌آموزی رازی تهران در گفت‌و‌گو با گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید: «خواه و ناخواه پژوهش در کنار آموزش می‌تواند در نهادینه شدن آنچه به دانش‌آموزان آموزش داده می‌شود، نقش مهمی ایفا کند؛ چرا که نوجوانان وقتی در زمینه آن چه که می‌آموزند کار تحقیقی و پژوهشی انجام دهند، این مسئله باعث تغییر دیدگاه آنان نسبت به علم می‌شود و افزون بر آن سبب خود باوری و پرورش اعتماد به نفسشان است.»
وی پژوهش و فعالیت در این جهت را عاملی موثر در تعیین مسیر آینده دانش‌آموزان نیز می‌داند و می‌گوید: «در پژوهش‌سرای رازی کارها را در دو محدوده تعریف کرده‌ایم تا بتوانیم بهتر و موثرتر گام برداریم. به این صورت که یک حیطه آموزش است؛ شامل تقویت و تکمیل آنچه که در کتب درسی توسط متولیان این امر ارائه می‌شود و دیگر حیطه پژوهش است.»
غمخوار همچنین در ذیل اقدامات پژوهشی می‌گوید: «در سال‌های اخیر روند فعالیت دانش‌آموزان پژوهشگر در طول جشنواره‌ها و دیگر صحنه‌ها به شکلی بوده که از یک جایی عدم حمایت سبب دلسردی و دلزدگی از ادامه کار شده است، اما در مدت اخیر ما توانستیم دانش‌آموزانمان را با اساتیدی زبردست که خود کارآفرین و در سطح بالایی از تحصیلات هستند، در حوزه‌های مختلف مرتبط کنیم.»
این مدیر با تجربه تشویق دانش‌آموزانی که موفق به کسب رتبه شده‌اند را یکی از راه‌های ایجاد علاقه‌مندی دانش‌آموزان به پژوهش می‌داند و می‌گوید: «یکی از اقداماتی که در دست داریم این است که با حضور در مدارس، دانش‌آموز حین حضور در جمع دوستان، معلمان و والدین ضمن ارائه توضیحی پیرامون کار پژوهشی خود به پاس پژوهش و کسب رتبه در سطح استان یا کشوربا اهدای تقدیرنامه و هدیه مورد تشویق قرار می‌گیرد.»
غمخوار این اقدام را عاملی انگیزشی برای دیگر دانش‌آموزان می‌داند که فرد موفق و پژوهشگر را در کلاس و مدرسه خود و از میان دوستانشان می‌شناسند و سعی در رقابت سالم و فعالیت‌های پژوهشی می‌کنند.
مدیر پژوهش‌سرای رازی منطقه 9 در ادامه از برگزاری کارگاه‌هایی با همکاری پژوهشگاه رویان توضیح می‌دهد: «گروه آموزشی پژوهشگاه رویان که همراه یک اتوبوس با همکاری آموزش و پرورش در طول سال به مدارس شهر تهران می‌روند، در آن جا کارگاه‌هایی را برای دانش‌آموزان برگزار  می‌کنند. امسال در هفته پژوهش برای کارگاه‌ها تخفیفی قائل شدند که ما از این فرصت استفاده کردیم و تمام هفته را برای دانش‌آموزانمان رزرو کردیم.»
وی در ادامه می‌افزاید: «چون چنین استقبالی از طرف هیچ منطقه‌ای نبوده، ضمن منتخب شدنمان به عنوان پژوهش‌سرای برتر در همکاری با رویان، این امکان را به ما دادند که هفته پژوهش به طور کامل در پژوهش‌سرای ما حضور پیدا کنند و به برگزاری کارگاه بپردازند و با اتوبوس سیار بین سایر مناطق حضور پیدا کند .»
وی در پایان همچنین می‌گوید: «از خاطر نبریم که پژوهش مختص یک هفته نیست و هر زمان که فرزندانمان را با یک ایده ببینیم، موظف هستیم صفر تا صد او را حمایت و هدایت مادی و معنوی کنیم.»
پژوهش‌سراها بنگاه اقتصادی نیستند
زهرا فلاح حسینی مدیر یکی از مدارس و دبیر بازنشسته درگفت‌و‌گو با گزارشگر کیهان می‌گوید: «برای جذب دانش‌آموزان به پژوهش و اندیشیدن نه تنها وجود پژوهش‌سرا به تنهایی کافی نیست، بلکه محیط‌هایی مثل پژوهش‌سرا و ... باید در اولویت دوم باشند و فقط نقش هدایت و راهبرد داشته باشند و نخستین و مهم‌ترین نقش برعهده مدرسه و معلم‌هاست.»
وی در ادامه ضمن اشاره به آنکه پژوهش محصول کنجکاوی، پرسشگری و اندیشه است، می‌گوید: «بنده معتقدم در مرحله نخست باید فراگیران پژوهشگر درون مدرسه شناسایی و بر اساس استعداد و توانایی دسته‌بندی شوند، بعد به پژوهش‌سراها ارجاع داده شوند و برای رسیدن به این مطلوب، مسئولین مدارس نباید منتظر فراخوان استعداد‌یابی، مسابقه یا جشنواره‌های گوناگون از طرف پژوهش‌سراها باشند.»
وی در حالی که معتقد است در واقعیت امر هیچ نهاد یا ارگانی نمی‌تواند پژوهشگر شدن را آموزش بدهد، می‌گوید: «حتی آموزش و پرورش هم نمی‌تواند پژوهشگر شدن را بیاموزد، اما این نهاد می‌تواند چرایی‌های پژوهش و اندیشیدن و همچنین دانستن و خلاقیت را به فراگیران آموزش دهد‌.» فلاح حسینی، داور جشنواره‌های مطرح ادبی، درادامه اظهار می‌کند: «برای نیل به این هدف به پژوهش‌سراها به عنوان بهترین ابزار می‌توان نگاه کرد که این خود مستلزم دادن اختیار عمل به پژوهش‌سراها در چگونگی هزینه، درآمدها و سرمایه‌های آن است، ولی متاسفانه دیده شده که نگاه برخی معاونین و روسای مناطق به پژوهش‌سراها نگاه اقتصادی و درآمدزایی است. این قسمت از آموزش و پرورش بیشتر حکم بنگاه اقتصادی پیدا کرده، برای تزریق سرمایه به پیکره ادارات و مناطق و ...»
وی در انتهای کلامش همچنین می‌گوید: «آموزش امری هزینه بر است و مسلما پژوهش نیازمند سرمایه بیشتری است. برای رسیدن به اهداف متعالی، تخصیص سرمایه‌های مادی و انسانی کافی نیست. در غیر این صورت تحقیق و پژوهش نیز به یک سری برنامه تکلیفی و تزیینی صرف تبدیل می‌شود.»