ضرورت پژوهش‌محوری در نظام آموزشی کشور- بخش نخست

آموزش اثر بخش در گرو همسویی با پژوهش

کد خبر: ۱۲۲۵۵۰

تاریخ: ۱۱ دی ۱۳۹۶ - ۱۸:۴۰

گروه گزارش
پژوهش‌محوری دغدغه‌ای که امروزه درنظام آموزشی هر چند توجهی چندان به آن نمی‌شود، اما در بسیاری از اسناد و اهداف گنجانده شده تا همواره بر سنت‌های خشک از گذشته تا امروز غالب باشد. می‌گوییم دنیا در حال حرکت به سمت پژوهش محور شدن است و ما نیز به نوبه خود برای آن‌که خود را به دنیا برسانیم، باید به گونه‌ای متفاوت عمل کنیم. معلمانمان این چیزها را می‌دانند و اتفاقا به خوبی هم به دانش‌آموزان و اولیاءشان انتقال می‌دهند و حتی اقداماتی هم در جهت آن انجام می‌دهند که ارائه کارهای عملی، تحقیقی و پروژه‌ای توسط دانش‌آموزان به جای ردیف کردن مشق شب در سطوح دفاتر را می‌توان مصادیقی از آن دانست.
چه می‌شود که با وجود این همه جلسات پی‌در‌پی، بخشنامه‌ها، آیین‌نامه‌ها و جشنواره‌ها، پژوهش به ذات نظام آموزشی کمتر نفوذ می‌کند؟ قبل از هر چیز این مسئله را به خوبی نقشبند ذهن قرار دهیم که معلمان پژوهشگر هستند که می‌توانند دانش‌آموزانی پژوهشگر تربیت کنند.
پژوهش به مثابه یادگیری
حدود چهار سال است که اگر مسیرتان به ادارات آموزش وپرورش افتاده باشد، دیده‌اید که بر خلاف گذشته، واحدی به نام معاونت پژوهش، برنامه‌ریزی و منابع انسانی افزوده شده است. واحدی که با شکل‌گیری آن می‌توان گفت آموزش و پرورش را بیشتر متوجه دغدغه‌ای مهم و اساسی به نام پژوهش کرده است.
پای گفت‌و‌گو با راحله محمدی، معاونت پژوهش برنامه‌ریزی و منابع انسانی منطقه 9 شهر تهران  می‌نشینیم.
وی در ابتدای گفت‌و‌گوی خود با گزارشگر روزنامه کیهان ضمن آنکه مسئله ساماندهی نیروی انسانی و پرداختن به آن را تا حدودی زمان‌بر و بعضا مانع از پرداختن به مسئله پژوهش می‌داند، می‌گوید: «یکی از اقدامات موثری که در سطح منطقه بنیان‌گذاری کرده‌ایم و شاهد روند رو به رشد آن بوده‌ایم و مورد استقبال دبیران و جامعه معلمان قرار گرفته است، بحث توسعه رویکرد اقدام پژوهشی است.»
محمدی در ادامه پیرامون توضیح این رویکرد می‌گوید: «ما معلمانمان را به این باور رسانده‌ایم که پژوهش به مثابه یادگیری است، به این معنا که آموزش و پژوهش در هم تنیده‌اند.»
معاونت پژوهشی آموزش و پرورش منطقه9 همچنین معتقد است؛ معلمی که بر اساس پژوهش در حال تدریس و آموزش است به مراتب در رساندن دانش‌آموزان به سطح قابل قبولی از یادگیری موفق‌تر است. ضمن تسریع بخشی به رویکرد اقدام پژوهی در قالب اقدام و عمل، هر سال تمامی پژوهشگران منطقه در پایگاه‌های پژوهشی تحت عنوان پایگاه‌های هم افزایی پژوهشی در هفته پژوهش تقسیم‌بندی     می‌شوند و ضمن دعوت آنها به شکل گروه‌های صد نفره، پژوهشگرانی که واجد امتیاز هستند و پروژه‌های علمی خوبی دارند به ارائه آن برای تمامی پژوهشگران دعوت می‌شوند و در ادامه مورد نقد و تحلیل قرار می‌گیرند.
راحله محمدی در ادامه ضمن ‌اشاره به بحث معلمان مولف که از دیگر اقداماتی است که ذیل مسئله پژوهش تا کنون انجام گرفته است، اظهار می‌کند: «هر ساله مراسمی را برگزار می‌کنیم و از معلمانی که موفق به تالیف کتاب شده‌اند، تقدیر به عمل می‌آید و تالیفاتشان به جمع ارائه می‌شود. این یک حرکت انگیزشی در راستای تولید دانش است که معلمان ما قلم فرسایی کنند و تجربیات خود را مکتوب کنند تا میراثی برای گروه‌های بعدی باشد.»
پرهیز از مناسبت‌زدگی در پژوهش
راحله محمدی معاونت پژوهش برنامه‌ریزی و منابع انسانی منطقه 9 شهر تهران در گفت‌و‌گو با گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید: «یکی از رویکردهایی که امسال به دنبال آن هستیم پرهیز از مناسبت زدگی است؛ چرا که پژوهش تنها مختص به هفته پژوهش نیست و از ابتدای سال تا پایان سال در حال گسترش اقدامات پژوهشی هستیم.»
این معاون پژوهشی در حالی که معتقد است تا زمانی که تغییر نگرش در لایه‌های ذهنی معلمان ما به وجود نیاید، ما همواره دچار ایستایی خواهیم بود، اظهارمی دارد: «معلمین، محورهستند و باید بستر پژوهش را در کلاس درس فراهم کنند. نباید فراموش کرد معلمین ما در حالی که خودشان نقش‌آفرین هستند، باید تغییر نقش دهند.»
وی در ادامه کتاب و کتابخوانی را یکی از عناصر نقش‌آفرین در پژوهشگر شدن معلمان می‌داند و  می‌گوید: «امسال در حال برگزاری دومین دوره از مسابقات اندرویدی کتابخوانی هستیم که در آن پس از معرفی کتاب، همکاران در مسابقه شرکت می‌کنند و چون شرکت در آن بسیار راحت است، استقبال بالای همکاران را در آن شاهد بوده‌ایم و با این کار فرهنگ کتابخوانی و همراه با آن فعالیت‌های پژوهشی را گسترش می‌دهیم.»                                       محمدی پیرامون اینکه معلمان چگونه می‌توانند دانش‌آموزان پژوهشگر تربیت کنند، تصریح می‌کند: «درنظام جدید آموزشی برای روش‌های نوین تدریس دسته‌بندی‌هایی را در نظر گرفتیم که در ذات آن پژوهش نهفته است. نیاز نیست که معلم در قالب نصیحت آن را منتقل کند، چرا که ما پژوهش را مترادف با تفکر برای دانش‌آموزان در نظر می‌گیریم و همین که دانش‌آموز نسبت به هر مسئله‌ای وادار به فکر کردن شود و قدرت حل مسئله او تقویت شود، یعنی ما در پیش‌برد اهداف پژوهشی مان موفق بوده‌ایم.»
دانش‌آموزان پژوهشگر
دست‌پرورده معلمان پژوهشگر
دانش‌آموزان اگر نتوانند مصادیق آنچه را که به طور تئوری خوانده‌اند در محیط پیرامون خود و در جریان زندگی بیابند، عملا آنچه را که خوانده‌اند برایشان بی‌معنا خواهد بود. فعالیت‌های پژوهشی برای دانش‌آموزان این امکان را فراهم می‌آورد که در صورت پرداختن به آن مباحث تئوری درس با کشف‌هایی در لحظه لحظه‌های زندگی معنای روشنی بیابند.
کارشناس پژوهش آموزش و پرورش منطقه 9 دکتر مهسا جلیلی، پیرامون آنکه پژوهش برای     دانش‌آموزان چگونه معنا می‌شود؟ می‌گوید: «با توجه به آنکه نوع آموزش به نسبت قبل تغییر کرده است؛ دانش‌آموز اگرهمراه با آموزش فعالیت‌های پژوهشی نیز انجام دهد، مهارت‌هایی را کسب خواهد کرد که نخست مباحث درسی برایش لذت‌بخش‌تر می‌شود و دوم آنکه وقتی وارد زندگی و فضایی غیراز آموزش می‌شود، نمود عینی مسائل و مباحث را بهتر درک می‌کند.»
خانم دکتر جلیلی در ادامه ضمن ‌اشاره به آنکه دو دسته پژوهش تحت عنوان کمی‌وکیفی وجود دارد، در گفت‌و‌گو با گزارشگر روزنامه کیهان می‌گوید: «در بحث پژوهش ما معمولا با یک مشکل یا دغدغه رو به رو هستیم که می‌خواهیم با آزمایش و فرضیه‌سازی به رفع آن بپردازیم که یا همانند پژوهش‌های علوم پایه به یک کار کاربردی کشیده می‌شود یا وارد حوزه‌ای می‌شود که باعث ارتقا کیفیت زندگی می‌گردد.»
وی پیرامون رویکرد اقدام پژوهشی نیز می‌گوید: «در جلساتی که برای این اقدام انجام می‌شود، همیشه این نکته را یادآور می‌شویم که معلمان در این رویکرد گمان نکنند که در حال اجرای یک کار اجرایی و صرفا نوشتن یک گزارش هستند.»
وی در ادامه می‌گوید: «اگر رویکرد اقدام‌پژوهی با بطن کار معلمان هماهنگ باشد و همراه با آن خود را یک فرد آموزش محور و پژوهش محور تلقی کنند، به صورت یک زیربنا در آموزش به سوق دادن دانش‌آموزان به سمت پژوهش همت می‌کنند، چرا که ایده و نگاه معلمان به دانش‌آموزان انتقال می‌یابد.»دکتر جلیلی، کارشناس پژوهش، در انتهای کلامش ضمن ‌اشاره به آنکه معلم یا دانش‌آموز باید به این باور برسد که اولین و مهم‌ترین ثمرات انجام فعالیت‌های پژوهشی برای خود فرد است، می‌گوید: «اگر معلمان و دانش‌آموزان منتظر انگیزه‌های بیرونی و یک عامل تشویق هستند، باید بدانند به نتایج و ثمرات نهفته در پژوهش دست نمی‌یابند.»
ضرورت توجه به نقش پژوهش
در کلیه مقاطع تحصیلی
دیده‌ایم که فعالیت‌های پژوهشی برای دانش‌آموزان به یک مسیر جدا از کلاس درس و مباحث آموزشی تبدیل شده است.
اگر دانش‌آموزی خصوصا بخواهد به طور ویژه به پژوهش بپردازد، از درس و امتحانات خود باز‌می‌ماند؛ اما نکته‌ای که توجه به آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، اینکه نظام آموزشی جدید حرکت به سمت‌و‌سویی دارد که تلاش هر چه بیشتر برای همسوسازی آموزش و پژوهش مورد توجه قرار گرفته است. حتی در کتاب‌های درسی نظام تغییر یافته آموزشی این روزها شاهد آن هستیم که فعالیت‌های کلاسی و آزمایش و تحقیق سطح وسیعی از منابع را به خود اختصاص داده‌اند که با این وجود می‌توان به تربیت دانش‌آموز پژوهشگر در ذات نظام آموزشی امیدوار بود.
با این حال امیدواریم نه تنها کتاب‌ها و روش‌های آموزشی، بلکه هر آنچه در جهت ترغیب به پژوهش روی کار آمده است، همانند برخی جشنواره‌های علمی- پژوهشی در سال‌های اخیر سبب همگرایی دانش‌آموزان به پژوهش شود.
بهارک ‌طالب‌لو كارشناس ارشد برنامه‌ریزی آموزشی توضیح می‌دهد: «مدارس نقش مهمی ‌در نهادینه کردن تحقیق و پژوهش دارند و می‌توانند موجبات شکوفایی جامعه را فراهم کنند. مدارس که برای برطرف کردن نیاز دانش‌آموزان به یادگیری به وجود آمده‌اند، باید تمام تلاش خود را در جهت رشد یادگیری آنها معطوف نمایند. فراهم آوردن شرایط مناسب برای پژوهش و بها دادن به کارهای تحقیق، در تقویت امر پژوهش، امری ضروری است. مدیران خلاق مدارس باید کلیه منابع و امکاناتی که برای این کار نیاز است محیا کنند، کتابخانه‌های خود را غنی و آزمایشگاه‌های خود را مجهز نمایند. با توجه به این امر که امروزه کتابخانه‌ها جای خود را به کتابخانه‌های دیجیتالی داده‌اند و امکان دستیابی به آنها از طریق شبکه امکان‌پذیر است، تا حد امکان این نیاز را در محیط مدارس فراهم کنند.»
وی در ادمه می‌گوید: «معلمین مهم‌ترین و حساس‌ترین نقش را در نهادینه کردن امر پژوهش به عهده‌ دارند. براساس اهداف آموزشی، ویژگی‌های دانش‌آموزان، نیازها و علاقه‌مندی آنها و امکاناتی که برعهده ‌دارند، تدریس خود را به سمتی سوق دهند که منجربه حس کنجکاوی در شاگردان شود. تدریس او به گونه‌ای باشد که با پرسیدن سؤالات متنوع، زمینه را برای کسب اطلاعات بیشتر و کسب دانش فراتر فراهم کند. پرسش‌ها باید متناسب با اهداف آموزشی هر پایه و نیاز دانش‌آموزان باشد. معلم در ابتدا باید شیوه و مراحل تحقیق کردن را آموزش دهد و سپس بعد از بررسی میزان اطلاعات شاگردان در مورد موضوع مورد نظر که می‌بایست براساس اهداف، نیازها و علاقه دانش‌آموزان باشد، به بحث و گفت‌وگو با آنها بپردازد و با ایجاد چالش فکری به منظور دستیابی به اطلاعات بیشتر از آنها خواسته شود در یک مدت زمان معین به تحقیق بپردازند در این صورت آنها قدرت حل مسئله مطرح شده را پیدا می‌کنند و به دنبال راه‌حل و جمع‌آوری اطلاعات می‌پردازند. با ارائه کارهای پژوهشی به دانش‌آموزان میزان توانایی علمی، خلاقیت، صبر و شکیبایی را می‌توان سنجید. کارهای پژوهشی را می‌توان به صورت گروهی ارائه داد تا روحیه کارجمعی و همکاری در آنها رشد یابد. در این حالت بچه‌ها در داخل گروه به تبادل فکر و اندیشه می‌پردازند.»