تلقی امانت در جایگاه مسئولیت

کد خبر: ۱۱۲۷۷۳

تاریخ: ۰۸ شهريور ۱۳۹۶ - ۱۹:۳۰

محمدعلی مشایخی‌پور

معمولا در اذهان این‌گونه شکل گرفته که امانت و امانتدار تنها در مورد شیئی است که کسی به کسی می‌دهد تا برای او نگهداری کند و بعد از زمانی مشخص صاحب امانت مراجعه و بازپس گیرد و امانتدار هم موظف است بدون هیچگونه کم وکاستی آن را به صاحبش تحویل دهد؛ به دیگر سخن امانت محصور به چیزی شده که به فرد امانتدار سپرده می‌شود تا امانتداری کرده و بعد از زمان مشخصی و با مراجعه صاحب امانت، امانتدار به امانت‌دهنده بازگرداند اما آیا در آموزه‌های دینی تلقی از امانت و امانتداری همین است و بس؟یا قلمروه امانت گسترده بوده و همه ابعاد زندگی انسانی را دربر می‌گیرد؟
نگاه دین و بالاخص آموزه‌های علوی نسبت به موضوع امانت و گستره آن به مراتب بسی فراتر از چیزی است که معمولا در اذهان شکل گرفته است. درآموزه‌های دینی هر آنچه انسان در اختیار دارد حتی جسم خود نیز به عنوان امانت الهی در اختیار او قرار داده شده تا انسان امانتداری کرده و به شایستگی و به آن‌گونه که خدای صاحب امانت فرموده به کار گیرد تا هم رضایتِ خدای صاحب امانت را جلب کرده باشد و هم خود به واسطه امانتداری بخش عمده و بلکه به تمامه از عواید آن در زندگی دنیایی و عقبایی بهره‌مند شود...
با این وصف امانت و امانتداری قلمرو وسیعی دارد که همه آنچه انسان دراختیار دارد را در بر می‌گیرد و طبیعتا باید در همه این اختیارات رسم امانت و امانتداری را به جا آورده شود در این مجال می‌خواهیم از امانتِ مسئولیت به عنوان یکی از مصادیق پرکاربرد و بلکه مهم و حیاتی برای جامعه اسلامی سخن بگوییم.
در سیره و منش امام علی(ع) مسئولیت، امانت است و استفاده طعمه‌انگارانه از آن مصداق خیانت در امانت است؛ فلذا برای تحقق امانت‌داری و جلوگیری از خیانت‌ورزی باید رویکرد وتلقی خود را به مسئولیت اصلاح کرد و آن را امانت دانست و با انجام شایسته و بایسته وظایف، رسم امانت را به جا آورد. ایشان در لحظه لحظه مسئولیت راهبری جامعه اسلامی ذره‌ای از این مهم غفلت نکرد و در تمامی اعصار و ارکان به این مهم توجه داشت وآن را به کار گرفت؛ ایشان علاوه براین درصدد بودند به کارگزاران حکومتی خود نیز رسم امانتداری بیاموزد تا بتوانند از امانت مسئولیت به شایستگی حراست کنند. مولا در نامه خود به یکی از استانداران خود بر امانت بودن مسئولیت این‌گونه تأکید می‌نمایند: أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي كُنْتُ أَشْرَكْتُكَ فِي أَمَانَتِي وَ جَعَلْتُكَ شِعَارِي وَ بِطَانَتِي: (نهج‌البلاغه، نامه41) اما بعد من شما را در امانت [حکومت] شریک گرداندم و تو همراز پیدا و پنهان آن قرار دادم...
این بیان حضرت خود گویای این است که تلقی حضرت از حکومت، امانت‌انگاری آن است واین موضوع برای ایشان امری معمول و مرسوم بوده است؛ اما حضرت با  این نامه درصددند به کارگزاران حکومتی خود نیز این مسئله را گوشزد کنند. مولا علی(ع) اشعث بن قیس را به عنوان استاندار آذربایجان برمی‌گزیند درنامه به ایشان این‌گونه بیان می‌دارند: إِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَه وَ لَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَه...(نامه5)؛كارىكه به عهده توست طعمه نیست بلكه برگردنت امانت است.
مولا دراین نامه از ‌اشعث می‌خواهد که تلقی خود از مسئولیت را تصحیح نماید و آن را امانت بداند نه تلقی طعمه‌انگارانه نسبت به آن داشته باشد که این تلقی خود زمینه را برای هرگونه سوءاستفاده‌ای را فراهم می‌سازد.
امام در دفتر بیت‌المال مشغول محاسبات اموال بودند در این هنگام طلحه و زبیر وارد شدند. به امام گفتند با شما کار داریم فرمودند آيا مربوط به حکومت و امورمسلمين است يا به امورشخصي ماارتباط دارد؟ گفتند امور شخصی خودمان است امام چراغی که مقابلش بودند خاموش کردند و چراغی دیگر را روشن کرد؟ آنها سؤال كردند میان دو چراغ، چه فرقى است؟ فرمودند روغن این چراغ از بیت‌المال ‌است، در روشنى آن نشستن و با شما در غیر بیت‌المال سخن گفتن، درست نیست. روغن این چراغ جدید از اموال شخصی من است....
آفرین بر این رادمرد امانتدار که از امانت مسئولیت به شایستگی و بایستگی حفاظت می‌کند و حتی ابزارهای آن را در جای خود استفاده می‌کند تا امانتداری را تحقق بخشد؛ باید مواظب بود حتی روغنی که برای مسئولیت تدارک دیده شده در موارد غیر آن مصرف نشود. این چنین دقتی خود زمینه طمع‌ورزی دیگران در استفاده از مسئول را از بین خواهد برد.
دولتمردان جمهوری اسلامی ایران و هر آن ‌کس که در این نظام مسئولیتی برعهده ‌دارد باید به مانند مولاعلی(ع) مسئولیت را امانت الهی داند تا هدف غایی شکل‌گیری آن مسئولیت قوام و دوام دینش را فراهم آورد. این تلقی او را وادار خواهد کرد حق امانت مسئولیت را به آنگونه که بایسته است به‌جا آورد و از خیانت‌ورزی در آن به واسطه کم‌کاری و بدکاری و سوءاستفاده در امان باشد.چرا که این نظام دنباله‌رو خط انبیاء و امامان معصوم(علیهم السلام) و امانتِ خمینی عزیز و هزاران هزار شهیدی است که با جان خود برای حفظ آن مایه گذاشتند و به دست ما سپرده‌اند تا در کسوت مسئول، با انجام شایسته وظایف از آن پاسداری کنیم؛ باید از این امانت گرانبها به شایستگی امانتداری کرد و حق امانت را ادا کرد وگرنه نه تنها در همین دنیا باید جوابگوی مردمی که خالصانه و خاضعانه برای وقوع و حفظ آن قدم در میدان گذاشته و می‌گذارند و مخصوصا خانواده شهدا بلکه در قیامت و در پیشگاه عدلالهی حسابرسی دوچندان سخت در انتظار ما خواهد بود.
به هوش باشیم که تجلیات دنیایی و هواها و هوس‌ها، رودربایستی‌ها و... ما را نفریبد و در امانت مسئولیت خیانت نکنیم و آن را نعمت بدانیم، و اخلاق مسئولیت را در آن وجهه همت خود قرار دهیم تا در این سرا و آن سرا سربلند و سرفراز، حرفی برای گفتن داشته باشیم.
چگونگی امانتداری
چگونه در مسئولیت امانتداری کنیم؟ در وهله اول باید بنا به گفته امام علی(ع) نگاه‌مان را تصحیح ‌نماییم. ابتدا آن را امانت الهی بدانیم و به این موضوع ایمان داشته باشیم؛ بعد در وهله بعد در تمامی ارکان مسئولیت، آن را جاری و ساری سازیم؛ به دیگر سخن اخلاق مسئولیت را رعایت ‌نمائیم مسئول امانت‌انگار، کار خود را به شایستگی انجام می‌دهد، کار امروز را به فردا موکول نمی‌کند، او خود را خادم ملت خواهد دانست ارباب رجوع را اذیت نمی‌کند با گشاده‌رویی و با متانت با آنان برخورد می‌کند؛ گره‌گشاست و در کار آنان گره نمی‌اندازد؛ وقت خود را به بطالت نگذرانده، به امورات شخصی نمی‌پردازد؛ در نگاه مسئول امانت‌انگار، لابی و پارتی‌بازی معنا ندارد، همه را به یک چشم می‌‌بیند. اموالی که برای پیشبرد بهتر امور در اختیار او گذاشته شده، برای همان کار و به درستی استفاده می‌کند؛ او خواهد دانست وقت کاری، وقت کار است و لاغیر و همه آنچه از توان و فکر و ذهن خود را که تعهد داده برای مسئولیت خود به کار می‌گیرد. او در کار خود از انضباط کاری برخوردار است، زمان‌شناس است، کار خود را با اتقان و استحکام انجام می‌دهد...
اگر مشاهده می‌شود در برخی مسئولیت‌‌ها، پیشبرد امور به شایستگی نیست، به موقع انجام نمی‌گیرد، فسادی رخ می‌دهد و... بخش عمده‌ای از آنها به واسطه نداشتن تلقی امانت‌انگاری مسئولیت است؛ اگر قرار است اقدامی در راستای فسادزدایی در کشور انجام گیرد باید همت عمده خود را بر ساماندهی تلقی‌ها از مسئولیت‌ها، مصروف داشت. تصحیح تلقی‌ها از مسئولیت، اقدامی بنیادین و در عین حال کم‌هزینه برای دستیابی به سیستمی به دور از فساد خواهد بود؛ این موضوع برکات فراوانی به دنبال خواهد داشت واثرات خود را در زندگی فردی و اجتماعی برجای خواهد گذاشت.