غفلت؛ عامل تباهی انسان‌ها

کد خبر: ۱۰۵۳۳۰

تاریخ: ۱۰ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۸:۰۳

علی قنبریان

غفلت مسئله‎ای است که‌گریبان‎گیر بسیاری از افراد در هرزمانی می‎شود و امری خانمان‌سوز است. شخصی که از خداوند متعال و آخرت خویش غافل شده و قدرت بیدار شدن از خواب غفلت را ندارد، به تحقیق که آخرت خود را تباه کرده و در زمره بدکاران قرار گرفته است.
مقاله پیش‌رو در نظر دارد تا ابتدا در مورد چیستی غفلت و سپس در مورد مقام مذموم غفلت در آیات قرآن کریم و روایات اسلامی مطالبی را ارائه بدهد. سپس به عواملی که سبب غفلت انسان از خداوند متعال و همچنین آخرت می‎شوند می‎پردازد و همچنین از مسائلی همچون: ریشه حسد در غفلت، ساعت‎های غفلت، شعب فسق که یکی از آنها غفلت است بحث می‎کند. در آخر نیز در مورد ظهور امام زمان (عج) که در زمان غفلت مردم رخ می‎دهد، مطالبی را ارائه می‎کند.
***
چیستی غفلت
غفلت به معنای بی‎توجهی به امری، معمولاً بر اثر حواس پرتی یا توجه به امر دیگری می‎باشد. (حسن انوری، فرهنگ فشرده سخن، ج 2، ص 1603).
غفلت مسئله‎ای است که در علم‎های گوناگون مورد بحث قرار می‎گیرد. اما علم اخلاق بیشتر از سایر علوم، غفلت را مورد بحث قرار می‎دهد. غفلت در موارد بسیار زیادی مصداق دارد، اما این امر در مورد خدا و دنیای آخرت بیشتر از موارد دیگر بحث دارد و آیات و احادیث بسیاری در ذمّ آن آمده است.
امام بزرگوار، علی بن الحسین (علیه السّلام) در دعای خود در باب غفلت می‎فرمایند: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ نَبِّهْنِي لِذِكْرِكَ فِي أَوْقَاتِ لالْغَفْلَه» (بار خدايا، درود بفرست بر محمد و خاندانش و در اوقات غفلتم به ياد خود آگاهى ده‏) (صحیفه سجّادیّه، دعای 29).
مقام مذموم غفلت
غفلت در آیات و احادیث بسیاری ذکر شده امّا چیزی که در تمامی این آیات و احادیث مشترک است مقام و منزلت مذموم غفلت است که این مسئله به صورت شدیدی ذمّ شده است که برخی از این آیات و احادیث ذکر می‎شوند:
قرآن کریم دراین‎باره می‎فرماید: «وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَهَ وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ» (و در دل خویش پروردگارت را بامدادان و شامگاهان با تضرع و ترس بی‎صدای بلند یاد کن و از غافلان مباش). (اعراف-205).
از امام صادق (علیه السّلام) روایت شده است که فرمود: «إِيَّاكُمْ وَ الْغَفْلَهَ فَإِنَّهُ مَنْ غَفَلَ فَإِنَّمَا يَغْفُلُ عَنْ نَفْسِه‏» (از غفلت بر حذر باشيد زيرا به راستى، هر كه غفلت ورزد خويشتن خويش را به غفلت افكنده است‏). (ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، النص، ص 203).
معنی صریح این حدیث شریف این است که شخص غافل تنها خود را به خواب زده و خود را گول می‎زند و تنها کسی که ضرر می‎بیند خود اوست نه کسی دیگر.
از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) روایت شده است که می‎فرمایند: «فَيَا لَهَا حَسْرَهً عَلى‏ كُلِّ ذِي غَفْلَه أَنْ يَكُونَ عُمُرُهُ عَلَيْهِ حُجَّةً، أَوْ تُؤَدِّيَهُ أَيَّامُهُ إِلى‏ شِقْوَهٍ؛ جَعَلَنَا اللَّهُ و إِيَّاكُمْ مِمَّنْ لَايَقْصُرُ بِهِ‏ عَنْ طَاعَه اللَّهِ رَغْبَهٌ، أَوْ تَحُلُ‏ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَقِمَه» (دريغا بر آن غافلى كه عمرش عليه خود او حجت شود، يا روزگار زندگيش او را به بدبختى كشاند، خدا ما و شما را از كسانى قرار دهد كه هيچ خواهش و تمايلى او را از اطاعت خدا باز ندارد و پس از مرگ عقوبتى به او نرسد). (كافي [ط - دار الحديث]، ج‏2، ص 42).
امام صادق (ع) در حدیث دیگری دراین‌باره می‎فرمایند: «مَنْ رَعَى قَلْبَهُ عَنِ الْغَفْلَهِ وَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهْوَهِ وَ عَقْلَهُ عَنِ الْجَهْلِ فَقَدْ دَخَلَ فِي دِيوَانِ الْمُتَنَبِّهِين‏» (هر كه رعايت كرد و نگاه داشت نفس خود را از غفلت‏، و نگاه داشت عقل را از جهل ‏پس به تحقيق كه داخل كرده است خود را در ديوان بيداران‏). (جعفر بن محمّد [منسوب]، مصباح الشّریعه، ص: 22).
عواملی که سبب غفلت انسان از خدا و آخرت می‎شوند
عوامل بسیاری وجود دارد که این عوامل سبب غفلت انسان از پروردگار متعال می‎شوند وانسان را وسوسه کرده و موجب گرایش او به غیر خدا می‎شوند و انسان را از راه راست منحرف و آخرتش را تباه می‎سازند و او را در زمره گناه‎کاران قرار می‎دهند و همچنین این عوامل موجب سلب توفیق انسان می‌شوند.
برخی از این عوامل عبارتند از:
الف) فراموش کردن روز حساب
فراموش کردن روز جزاء یکی از عواملی است که موجب غفلت انسان می‎شود، چرا که وقتی انسان آخرت خود را از یاد ببرد ممکن است به هر راه خلافی اعم از مال یتیم خواری، زنا، دروغ، ربا خواری و ... رو بیاورد، زیرا دیگر دلیلی برای او وجود ندارد که اینگونه اعمال را ترک کند و راه راست و مستقیم، دیگر در نزد او معنایی ندارد.
قرآن کریم در این‌باره می‎فرماید: «إنَّ الَّذِینَ یَضلُّونَ عَن سَبِیلِ اللّهِ لَهُم عَذابٌ شدیدٌ بِمَا نَسُوا یَومَ الحِسَابِ» (و آنان که از راه خدا گمراه شوند چون روز حساب و قیامت را فراموش کرده‎اند به عذاب سخت معذّب خواهند شد). (ص 26).
ب) دوست ناباب
دوست ناباب در غفلت انسان از خدای متعال تاثیر به سزایی دارد چرا که انسان به دوستان و اطرافیان خود خو می‎کند و تا حدودی خود را با رفتار و اعمال آنها وفق می‎دهد. پس بنابراین اگر انسان با کسی دوست باشد که غافل از خدا و آخرت بوده و از دین و دیانت چیزی نمی‎داند، انسان نیز به همان راه منحرف می‎شود. پس بنابراین انسان باید در انتخاب دوست خود بینا باشد و با افرادی معاشرت کند تا هم در دنیا و هم در آخرت سعادتمند باشد.
ج) فراموش کردن یاد خدا
فراموش کردن یاد خداوند متعال را می‎توان یکی دیگر از مواردی دانست که موجب غفلت انسان از اموری می‎شود که سبب از بین رفتن آخرتش می‎شوند. وقتی که انسان خدایی را که مالک جهان هستی و آفریننده تمام موجودات است را از یاد ببرد، طبیعتاً آخرت را نیز فراموش خواهد کرد و جهنمی را که خدای قهّار به غضب، شعله‎ور ساخته به سخره خواهد گرفت و دیگر حرام و حلال برای او معنایی ندارد و روز به روز بلکه لحظه به لحظه از انسانیّت دورتر خواهد شد.قرآن کریم دراین‎باره می‎فرماید: «وَ لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّهَ فَاَنسَهُم أَنفُسَهُم أُولئِکَ هُمُ الفَاسِقُونَ» (و مانند آنان نباشید که به کلّی خدا را فراموش کردند خدا هم نفوس آنهارا از یادشان برد، آنان به حقیقت بدکاران عالم‎اند). (حشر- 19).
د) هواپرستی
هواپرستی و تبعیّت از هوای نفس را می‎توان یکی دیگر از عواملی برشمرد که موجب غفلت انسان از خداوند متعال و همچنین غفلت از دیار آخرت می‎شود. چرا که اگر نفس انسان هرچه را طلب کند و انسان به آن نه نگوید، موجب می‎شود که انسان در مسیر خطا حرکت کند و مرتکب انجام گناهان بسیاری بشود. قرآن کریم در این‎باره می‎فرماید «وَاصبِر نفسَکَ مَعَ الّذِینَ یَدعُونَ رَبَّهُم بِالغَدَاوهِ وَ العَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجهَهُ وَ لَا تَعدُ عَینَاکَ عَنهُم تُرِیدُ زِینَهَ الحَیَواهِ الدُّنیَا وَ لَا تُطِع مَن أَغفَلنَا قَلبَهُ عَن ذِکرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَ کَانَ أَمرُهُ فُرُطاً» (و همیشه خویش را با کمال شکیبایی به محبّت آنان که صبح و شام خدای خود را می‎خوانند و رضای او را می‎طلبند وادار کن، و مبادا دیدگانت از آنان بگردد از آن رو که به زینت‎های دنیا مایل باشی، و هرگز از آنکه ما دل او را از یاد خدا غافل کرده‎ایم و تابع هوای نفس خود شده و به تبه کار‎های پرداخته متابعت مکن» (کهف- 28).
هـ) دل‌بستن به زندگی فانی دنیوی
دل‌بستن به زندگی دنیا نیز از عواملی است که انسان را از یاد خدا غافل کرده و به غیر خدا مشغول و انسان را از راه راست به سوی ظلمت منحرف می‎کند. انسان وقتی که تنها فکر و خیالش ساختن و زیبا کردن دنیای مادّی خود است و می‎خواهد هر روز، آن را زیبا‎تر از دیروز کند دیگر چیز دیگری برایش مهم نیست چرا که او هدف خود را در این راه قرار داده است و برای رسیدن به آن از هیچ چیز فروگذاری نمی‎کند‎.
قرآن کریم دراین‎باره می‎فرماید: «أنَّ الَّذِینَ لَا یَرجُونَ لِقَاءَنَا وَ رَضُوا بِالحَیَوهِ الدُّنیا وَاطمَأنُّوا بِهَا وَالَّذِینَ هُم عَن ءایَتِنَا غَفِلُونَ * أُولَئِکَ مَأوَهُمُ النَّارُ بِمَا کَانُوا یَکسِبُونَ» (البته آنهایی که به لقاء ما دل نبسته و امیدوار نیستند و به زندگی پست دنیا دلخوش و دل بسته‎اند و آنهایی که از آیات و نشانه‌های ما غافل‎اند* هم اینانند که عاقبت به کردار زشت خود در آتش دوزخ مأوی گیرند) (یونس 7-8).
غفلت موجب حسد می‎شود
غفلت موجب گرفتاری‎های زیادی برای انسان می‎شود، چرا که هدف غلفت همین است. از جمله مسائلی که به سبب غفلت برای انسان به وجود می‎آید، حسد است که خانمان سوز است و باعث تباهی و ویران شدن آخرت انسان می‎شود. امام صادق (علیه السّلام) دراین‎باره می‎فرمایند: (حسد دو نوع است: حسدى از سر فتنه و حسدى از روى غفلت، امّا حسد غفلت چنان است كه وقتى خداوند به فرشتگان فرمود: [من در زمین جانشین قرار می‎دهم گفتند: آيا كسى را در آن مى‏گمارى كه در آن فساد مى‏كند و خونها مى‏ريزد، حال آنكه ما شاكرانه تو را نيايش مى‏كنيم و تو را به پاكى ياد مى‏كنيم] يعنى آن خليفه را از ما قرار بده و اين سخن را از روى حسد بر آدم و از سر فتنه و ردّ و انكار نگفتند). (تحف‌العقول، النص، ص 371).
ساعت‎های غفلت
در برخی از روایات آمده است که غفلت کردن انسان در برخی ساعات شبانه روز بیشتر از ساعات دیگر است. چاره این امر نیز تنها یاد خداوند متعال می‎باشد و تنها ذکر او می‎تواند انسان را از شر دام‎های شیطانی رهایی بخشد.
امام محمّد باقر (علیه السّلام) دراین‎باره می‎فرماید: «إِنَّ إِبْلِيسَ عَلَيْهِ لَعَائِنُ‏ اللهِ‏ يَبُثُّ جُنُودَ اللَّيْلِ‏ مِنْ حَيْثُ تَغِيبُ الشَّمْسُ وَ تَطْلُعُ‏ فَأَكْثِرُوا ذِكْرَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي هَاتَيْنِ السَّاعَتَيْنِ وَ تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ إِبْلِيسَ وَ جُنُودِهِ وَ عَوِّذُوا صِغَارَكُمْ فِي تِلْكَ السَّاعَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا سَاعَتَا غَفْلَه» (همانا ابليس- كه لعنت‏هاى خداوند بر او باد- لشكرهاى شبانه خود را از آنجا كه خورشيد غروب كند و از آنجا كه برآيد (به اطراف) پراكنده كند، پس در اين دو ساعت بسيار ذكر خدا گوئيد، و از شر ابليس و لشكريانش به خدا پناه بريد، و خردسالان خود را در اين دو ساعت به خدا بسپاريد زيرا كه اين دو ساعت، ساعت‌هاى غفلت است‏).(الكافي [ط - الإسلامية]، ج‏2 ص 522).پیامبر اکرم (ص) نیز دراین‎باره می‎فرمایند: «تَنَفَّلُوا فِي سَاعَةِ الْغَفْلَهِ وَ لَوْ بِرَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا تُورِثَانِ دَارَ الْكَرَامَة» (نافله بخوانيد در ساعت غفلت و لو دو ركعت نماز سبك باشد، براستى كه همين دو ركعت دار الكرامه را نصيب مي‎كند) (من لا يحضره الفقيه، ج‏1، ص 565، تهذيب الأحكام [تحقيق خرسان]، ج‏2، ص 243).
غفلت یکی از شعبه‎های فسق است
در روایتی از امیرالمومنین، حضرت علی‌بن‌ابی‎طالب (علیه السّلام) آمده است که می‎فرمایند: (كفر بر چهار پايه بنا شده است: فسق و غلو و شك و شبهه. فسق بر چهار شعبه است: جفا و كوردلى و غفلت و تجاوزكارى.هر كس جفا كند حق را كوچك مى‏شمرد و عالمان دين را شديدا مبغوض مى‏دارد و بر گناه بزرگ اصرار مى‏ورزد.هر كسى كوردل باشد ياد خدا را فراموش مى‏كند و در پى گمان مى‏رود و با خالق خود به مبارزه بر مى‏خيزد و شيطان بر او الحاح مى‏كند و بدون توبه و خضوع و غافل شدن از گناه‏ طلب مغفرت مى‏كند.هر كس غفلت كند بر نفس خود جنايت كرده و كارش معكوس و منقلب مى‏شود و گمراهى خود را هدايت مى‏پندارد و آرزوها او را فريب مى‏دهد، و هنگامى حسرت و پشيمانى او را مى‏گيرد كه وقت آن گذشته و پرده از او برداشته شده و آنچه گمانش را نمى‏كرد برايش ظاهر شده باشد.هر كس از امر خداوند تجاوز كند شكّ مى‏كند، و هر كس شك كند خداوند بر او برترى نشان مى‏دهد و او را به قدرت خويش ذليل مى‏گرداند و بجلالت خود او را كوچك مى‏كند، همچنان كه به پروردگار كريم خود مغرور شده و در كار خود افراط نموده است). (سلیم بن قیس هلالی، كتاب سليم بن قيس الهلالي، ج‏2، ص 950).
همانگونه که در حدیث مشاهده می‎شود یکی از شعبه‎های کفر فسق بوده و یکی از شعبه‎های فسق غفلت است پس بنابراین غفلت خود می‎تواند یکی از شعبه‎های کفر باشد. و این حدیث شریف تا این حد غفلت را مذمّت کرده و می‎توان از همین حدیث مقام بسیار پست غفلت را درک کرد.
از خواب غفلت بیدار شدن مایه سعادت است
باید توجه داشت، کسی که غافل از خداست هیچ‌گاه به سعادت نمی‎رسد و آخرت او به سبب غفلتی که از آن دارد تباه می‌شود، امّا این امر در مورد شخصی که از خواب غفلت و جهالت بیدار شده و راه راست را پیدا کرده است، دیگر صدق نمی‎کند چرا که او از ظلمت غفلت به سوی نور هدایت حرکت کرده و دیگر به سوی تباهی در حرکت نیست. نمونه بارز این امر یکی از شهیدان دشت نینوا، حرّ بن یزید ریاحی است که ابتدا در مسیر اشتباه در حرکت بود امّا به غفلت خود پی‌برد و به سوی امام (علیه السّلام) و یاران باوفایش شتافت و اولیّن کسی بود که در کربلا در رکاب امام حسین (علیه السّلام) به مقام رفیع شهادت رسید.
ظهور حجّت در هنگامی که غفلت مردم را ربوده است
در باب ظهور حضرت قائم (عج) احادیث بسیاری آمده است. در حدیثی که از امیرالمؤمنین حضرت علی بن ابی‎طالب (علیه السّلام) روایت شده است، آمده است که: (امير المؤمنين عليه السّلام نگاهى به حسين كرد و فرمود: اين پسر من آقا است همچنان كه رسول خدايش آقا ناميده است و به روزى خداوند از نسل او مردى را همنام پيغمبر شما بيرون مى‏آورد كه در صورت و سيرت مانند او است به هنگام غفلت‏ مردم و مرگ حقيقت و ظهور ستم خروج مي‎كند). ( الغيبة للنعماني، النص، ص 214).
نتیجه‌گیری
نتیجه کلّی که از این مقاله به دست می‎آید، این است که در تمامی آیات و احادیثی که از غفلت بحث شده است، همیشه بحث درباره ذمّ این مسئله بوده است و هیچگاه از آن تعریف نشده است. غفلت موجب انحراف انسان از راه راست شده و باعث سیاه شدن نامه اعمال و از بین رفتن آخرت او می‎شود، امّا کسی که از خواب غفلت بیدار شود و دوباره به راه راست برگردد، سعادتمند می‎شود و می‎تواند آخرت خود
را بسازد.