اهمیت و کارکرد مساجد در هدایت و رشد توانمندیهای جامعه (بخش نخست)
مسجد پايگاهی امین برای كارهای نيك
گالیا توانگر
مسجد اهميت دارد، پايگاه است؛ همچنانكه معروف شده در زبانها واقعاً پايگاه است. نه فقط پايگاه براي فلان مسئله اجتماعي، [بلكه] مسجد ميتواند پايگاه همه كارهاي نيك باشد؛ پايگاه خودسازي، انسانسازي، تعمير دل و تعمير دنيا و مقابله با دشمن و زمينهسازي براي ايجاد تمدن اسلامي و بصيرتافزايي افراد؛ و هَلُمَّ جَرّا. مسجد چنين جايگاهي است. بنابراين پيش نمازي مسجد تنها وظيفه امام جماعت نيست؛ پيش نمازي هم يكي از كارهاست. اقامه نماز، اقامه حق و عدل، اقامه دين، ابلاغ احكام ديني، وظيفه ما بهعنوان پيش نماز و به عنوان امام جماعت است. يعني محور مسجد امام جماعت است، مسجد بر محور امام جماعت [است]. خب اگر اين شد، احساس مسئوليت انسان سنگين خواهد شد. (سخنراني مقام معظم رهبري در ديدار با ائمه جماعت استان تهران 31 مرداد95)
در هفته جاری رهبر معظم انقلاب امام خامنهای در اجرای بند یک اصل ۱۱۰ قانون اساسی سیاستهای کلی «خانواده» را که پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام تصویب شده است، ابلاغ کردند که در این سیاستهای مهم معظم له به ارتباط خانواده و مسجد اشاره و تاکید فرمودند.
خانواده واحد بنیادی و سنگ بنای جامعه اسلامی و کانون رشد و تعالی انسان و پشتوانه سلامت و بالندگی و اقتدار و اعتلای معنوی کشور و نظام است و سمت و سوی حرکت نظام باید معطوف باشد به: برجسته کردن کارکردهای ارتباط خانواده و مسجد برای حفظ و ارتقاء هویت اسلامی و ملی و صیانت از خانواده و جامعه. بند سه سیاستهای کلی خانواده نیز به روشنی بر ضرورت پیوند بین خانه و مسجد تاکید دارد.
یکی از پتانسیلهای مسجد این است که همه اعضای خانواده در هر گروه سنی میتوانند به مسجد روآورده و در برنامههای مختلف فرهنگی آن شرکت داشته باشند. اینگونه هم اوقاتشان پربار خواهد گذشت وهم پیوند بین اعضای خانواده مستحکمتر خواهد شد.
با فضاهایی که در مساجد داریم میتوانیم دورههای گوناگون آموزشی، فرهنگی، دینی، مهارتی و ... برای مخاطبان خود در دورههای سنی متفاوت ـ از دانشآموز تا دانشجو و میانسالان آقا و خانم ـ برگزار کنیم. البته شرط ضروری این کار داشتن انگیزه و اراده و همت لازم است. دایره این دورهها نیز میتواند از کلاسهای مطالعاتی اندیشههای امام(ره)، رهبر معظم انقلاب، شهید مطهری(ره)، شهید آوینی(ره)، تاریخ معاصر، تاریخ اسلام، هنر انقلاب و دفاع مقدس تا جلسات نقد و پخش فیلم، مستند، نمایشگاههای عکس، کاریکاتور و نقاشی، کلاسهای مهارتی مانند مستندسازی، فیلمسازی، کامپیوتر و زبان را دربرگیرد. برای برپایی این دورهها در درجه اول میتوان از پتانسیل شهر و منطقه خود نهایت استفاده را ببرید.
حتی اگر خودمان یا دوستانمان میتوانیم در حوزهای طرح بحث یا کلاسی برگزار کنیم، متولی آن بخش شویم و مسئولیتی برعهده بگیریم.در گزارش امروز و فردای کیهان به تحلیل و بررسی نقش مسجد و ضرورت توجه به توصیههای اخیر رهبر معظم انقلاب درباره توجه به نقش مساجد خواهیم پرداخت.
کارهای نو برای مسجد انجام دهیم
مسجد را پایگاه تعلیم و تشکیل حلقههای معرفتی بدانیم.
تبیین امر نماز در مسجد توسط ائمه جماعات صورت گیرد.
مسجد پایگاهی برای همه کارهای نیک است.
امام جماعت شغل مهم و اساسی مسجد است.
برای مسجد کارهای نو انجام دهیم.
گردهمایی مردمی بر محور اقامه صلات باشد.
مسجد مرکز تشکلهای انقلابی، پایگاه فعالیتهای اجتماعی، هسته مقاومت فرهنگی است.
شیوه کار فرهنگی را درمسجد بیاموزیم.
با مخاطبان مسجدی چهره به چهره سخن بگوییم.
درباره چهرههای مسجدی تحقیق کنیم.
مسجد محل جریان شناسی و بصیرت فرهنگی است.
هر سه وقت روز در مسجد نماز جماعت برگزار کنیم.
برای جوانها جایگاهی خاص در مسجد داشته باشیم.
درس دین را با معنویت و عرفان به جوان بگوییم.
سرگذشت جذاب مساجد را حفظ کنیم.
سرگذشت مساجد را برای آیندگان بگوییم.
روز مسجد را باعنوان یک روز انقلابی مطالبه کنیم.
همه موارد بالا نکات کلیدی ست که ازلابهلای سخنان روشنگرایانه رهبری در دیدار با ائمه جماعات استان تهران(31مرداد 95) استخراج شده اند.
به نظر میرسد در گام نخست برای طرحی نو در انداختن در فعالیتهای مسجدی باید درشیوه مدیریت سنتی و یک روال مساجد تحولی آفرید.
حجت الاسلام سید حسن مبارز از روحانیون جوان مسجدی که کارشناس ارشد روانشناسی تربیتی نیز هست، برایمان در باره فعالیتهای فرهنگی،هنری اش درساحت مسجد میگوید: «در یک خانواده مذهبی به دنیا آمدم و از کودکی و نوجوانی با فضای مسجد انس گرفتم. هم اکنون مدیریت انجمن شعری طلاب را در قم بر عهده دارم.»
صاحب کتاب شعر «از شاخه انجیر» که چندین غزل «مبارز» را در بر میگیرد به گزارشگر کیهان در خصوص چالشهای پیش روی بسط فعالیتهای مساجد تاثیرگذارند، توضیح میدهد: «درمناطق مختلف جغرافیایی نوع چالشها و نیز راهکارهای برون رفت از آنها متفاوتند. برای مثال برنامههای اردویی و ورزشی مسجد در پایتخت شاید چندان نو و جذاب نباشد؛ چرا که با آن همه امکانات پایتخت هر کودک و نوجوانی میتواند از برنامههای اینچنینی با سطح بالاتر در خارج مسجد بهره ببرد، اما ارائه همین دست برنامهها درمساجد روستایی و شهرهای کوچک به خوبی میتواند جوانان را گرد هم آورد. بنابراین باید بر حسب ویژگیهای هر منطقه برنامه خاصی را برای مساجد طراحی و ارائه کرد.»
اُنس با مسجد از دوران کودکی
حجت الاسلام سید حسن مبارز روانشناس تربیتی چالش دیگر را نبود شورایی تحت عنوان شورای عالی مساجد جهت تصمیم گیری برای اجرای برنامههای کلان در دل مساجد عنوان کرده و میگوید: «باید با تشکیل چنین شورایی تصمیم گرفت که چه کسانی عضو شورا باشند؟ برای مثال در کنار عضویت ائمه جماعات میتوان از حضور استادان دانشگاه تربیتی برای ارائه مشاورههای تربیتی در مساجد بهره مند شد. ضمن اینکه برنامه جامعی را برای اجرا در مساجد تدوین و چشم اندازی را ایجاد کرد.»
وی با استناد به آمار موجود میگوید:«بهبهان و مناطق مختلف خوزستان دارای بیشترین جوانان مسجدی است. میخواهید اصل دلیلش را بدانید؟ دراین مناطق برخی از وقف کنندگان در داخل مساجد نخلهایی را وقف کودکان مسجدی کردهاند. بچهها که به مسجد میآیند،با خرماهای وقفی ازآنها پذیرایی میشود. این خرماها مختص بچههای مسجد است. بچههای مسجد با این حرکت احساس بزرگی و تشخص میکنند و بیش از پیش فضای مسجد را دوست میدارند و اعتماد به نفسشان نیز تقویت میگردد.»
این روانشناس تربیتی در تکمیل صحبتهایش میگوید: «حتما باید برای بازی کودکان در مسجد مکانی را در نظر گرفت. اینطور نباشد که چون خادم مسجد سنش بالاست و حوصله سر و صدا را ندارد،کودکان را از مسجد براند. در زمان پیامبراعظم(ص) نیز جایگاه بازی کودکان در انتهای مسجد مشخص بوده و «ام سلمه» همسر پیامبراسلام(ص) با کودکان نمازگزاران بازی میکرد. کودکان بههیچ وجه نباید از مسجد بیرون رانده شوند،به این بهانه که سر و صدا دارند.»
اخلاص، شرط اول فعالیت اثر گذار در مسجد
دست کم ده نهاد و سازمان دینی به صورت پراکنده ازهم و بدون هیچ هماهنگی در امر مسجد فعالند. وجود این تعداد سازمانها و نهادهای در گیر امر مسجد موجب شده است،نه تنها اقدامی اساسی و مهم که دارای اثرات مثبت در جهت ارتقاء جایگاه مساجد باشد، به صورت جدی و عملی صورت نپذیرد؛ بلکه کاملا با تداخل برنامههای غیرهماهنگ و تشابه فعالیتها موجبات به ثمر نرسیدن برنامههای توسعهدهنده فعالیتهای مسجدی را فراهم آورند.
حجت الاسلام مهدی مولوی دوست معاون تهذیب حوزه علمیه الامام القائم(عج)در باب چالشهای پیش روی گسترش فعالیتهای همه جانبه مساجد به گزارشگر روزنامه کیهان میگوید: «همانطور که در سخن امام راحل آمده، مسجد سنگر است و در بیانات روشن مقام معظم رهبری مسجد مرکز اتحاد همه اقشار جامعه معرفی میشود. به نظر میرسد چالش اصلی در فراگیر شدن فعالیتهای مسجدی افتراق بین نسل قدیم و جدید است. نباید فراموش کرد که دین پیامبراعظم(ص) دین جوان پسند بوده و تاریخ هم همین را نشان میدهد. متاسفانه در سیره گردانندگان مساجد به این مهم کمتر توجه شده و از فکر و نگرش جوانان در اداره مسجد و اجرای برنامههای مسجدی کمتر بهره میگیرند. شناخت جوان و در نظر گرفتن شور و حرارتی که در سرشتش وجود دارد،خیلی مهم است.»این کارشناس فعالیتهای فرهنگی در مسجد ادامه میدهد: «البته با انجام هر نوع حرکت و فعالیتی صرفا برای جذب جوانان به مسجد موافق نیستم؛چرا که بالاخره مسجد شان و منزلت ویژهای دارد. گردانندگان مساجد به این حقیقت واقف باشند که اگرچه نسل امروز زاییده تفکر انقلابی اند، اما تحولات جهان و نفوذ تکنولوژی را میبیند. جوانان بیش از هر چیز به تجربیات بزرگان احتیاج دارند. متولیان مساجد باید به گونهای رفتار وعمل کنند که برای نوجوانان و جوانان الگو واقع شود. وقتی مسئله اخلاق دینی و شیعی در بین مسجدیهای ما نهادینه نشود،جاذبه کم خواهد شد.»از وی سوال میکنم: چرا علی رغم فعالیت چندین نهاد در حوزه مسجد شاهد نتیجه و ثمره مورد نظر نیستیم؟ حجتالاسلام مولوی دوست پاسخ میدهد:«به این دلیل که برنامهریزیهای مسجدی ریشهای نیستند و دلزدگی ایجاد میکنند. برخی افراد در نهادها اگرچه داعیه فعالیت مسجدی دارند،اما نیتشان در این حضور خالص نیست. در گذشته اگر میخواستند بدانند فلان شخص قابل اعتماد است یا خیر؟ میدیدند که مسجدی است یا نه؟ الان گاه دیده میشود فردی مدتی در مسجد فعالیتی نشان میدهد تا ورقهای از امام جماعت دریافت کرده و در جایی استخدامش کنند. این گونه اهداف از خلوص و قداست کار در مسجد میکاهد و آن اثر بخشی لازم را نخواهد داشت.»
مساجد باید نقش تربیتی و کارکردی
داشته باشند
مسجد میتواند نقش بسیار مهمی برای مخاطب خود و فرهنگ عمومی جامعه به ویژه جوانان داشته باشد. سعی کانونها بر این است تا اهداف شیطانی دشمنان را برای انحراف جوانان و نوجوانان خنثی کنند. تلاش شده فعالیتهای آموزشی، تربیتی، اعتقادی، مشاوره، خانواده و آسیبهای اجتماعی همه در دستور کار کانونهای فرهنگی و هنری مساجد قرار بگیرد.
محمدحسین عبداللهی، مسئول دبیرخانه کانونهای فرهنگی و هنری مساجد خراسان رضوی میگوید: «ما یک برنامه مدون سالانه به صورت کوتاه مدت 5 ساله یا به صورت دراز مدت 10 ساله در اختیار مدیران کانونهای فرهنگی و هنری و فعالان فرهنگی مساجد قرار میدهیم که باید براساس آن برنامهریزی پیش بروند. سرلوحه این فعالیتها به ترتیب فعالیتهای قرآنی، اعتقادی و خانواده محور است.»از وی سوال میکنم: مولفههای یک مسجد خوب کدامند؟ وی پاسخ میدهد: «برای اینکه مسجدی خوب باشد و به مسجد طراز اسلامی مدنظر رهبر معظم انقلاب نزدیک شود، باید مولفههای ویژهای داشته باشد. اولین مولفه را میتوان امام جماعت، آن هم از نوع جوان، خوشفکر و فعال نام برد. مولفه دوم، مخاطب است. کانونهای فرهنگی و هنری یا پایگاه بسیج با نیروهای انسانی جوان نیز میتوانند مولفههای بعدی باشند. وقتی یک مسجد دارای برنامههای از قبل تدوین شده و متناسب با نیاز مخاطب باشد مردم بیشتر از آن استقبال میکنند. وجود هیئت امنای پای کار، علاقهمند، همراه و به دور از تنشهای داخلی نیز میتواند به این موضوع کمک کند. همه این مولفهها میتوانند در کنار همدیگر قرار گیرند و البته شاید علت عمده اینکه چرا یک کانون فعال است با نقش مردم رقم بخورد.» برای اینکه مساجد از فعالیتهای غیرمرتبط خارج شده و به سمت سنگر تربیت پیش بروند، چه پیشنهادی دارید؟ وی میگوید: «اولویت مساجد، قرآن، عترت و رفع آسیبهای اجتماعی است. مسجد باید کارگروه و اتاق فکر داشته باشد. در خانه خدا باید برای حل معضلات محلهای که مسجد در آن قرار دارد برنامهریزی صورت بگیرد. مساجد باید نقش تربیتی و کارکردی خودشان را داشته باشند و به نقش آموزشیشان بپردازند تا بتوانند به سمت مساجد طراز اسلامی حرکت کنند. اینکه مسجد، محل برگزاری برنامههای غیرمرتبط قرار گیرد، به هیچ وجه صحیح نیست.»