درس آموزی از طبیبان جهادگر نیاز امروز جامعه پزشکی

وقتی قدم در بیمارستان صحرایی علی ابن ابیطالب (ع) آبادان گذاشتم، هنوز بوی خون و عطر جانبازی و شهادت به مشام می‌رسید. هنوز گویی صدای هیاهوی مجروحان، پزشکان و امدادگران که با آژیر آمبولانس‌ها در آمیخته است به گوش می‌رسد.اگر با چشم دل نگاه کنی پزشکان جوانی را می‌بینی که خسته، خاک آلود اما پر تلاش بدون لحظه‌ای درنگ همچون فرشته نجات بر بالین مجروحان حاضر می‌شوند و در حیاتی‌ترین لحظات که اندک تأخیر می‌تواند گران تمام شود با کمترین امکانات بزرگترین خدمت‌ها را انجام می‌دهند.به هر طرف که نگاه می‌کنی به نظر می‌آید زمان از سه دهه پیش در اینجا  متوقف شده است چرا که این بهشت خاکی در اعماق بیابان شباهتی به رنگ و بوی امروز زندگی ما ندارد.
آری هرچند حضور ما در این مکان مقدس به بهانه تهیه خبر از برگزاری ششمین کنگره تروما و طب رزم و چهارمین آیین جایزه ملی شهید دکتر محمد علی رهنمون است اما فرصتی بود تا قلب زنگار گرفته و چشم پوشیده از غبار خود را در این بیمارستان صحرایی به دست درمانگر شهدا بسپاریم.
از طب رزم تا بزم عشق
طب رزم شاخه‌ای از علم پزشکی است که در کشور ما طی سالهای دفاع مقدس بدون هیچ پیش زمینه ای،  با تلاش و مجاهدت بی‌نظیر بزرگ مردان و زنانی که با احساس مسئولیت و مجاهدت خود به یاری رزمندگان شتافتند شکل گرفت. مردان و زنانی که با رها کردن آسایش و امکانات شغلی و مالی، داوطلبانه در صحنه نبرد حاضر شدند تا مرحمی بر زخم‌های جوانان ایثارگر این مرز و بوم باشند.
جامعه پزشکی با تقدیم چهار هزار شهید در دوران دفاع مقدس عشق و ایثار را با علم درآمیخت  تا نمونه‌ای کم‌نظیر از جلوه‌های علم و تعهد را به نمایش گذارد. هر چند همه شهدای جامعه پزشکی رنگ و بوی خود را دارند اما یک شهید با نمونه‌های متعدد ایثار و گذشت و عمل به وظیفه بیش از دیگران جلوه‌گری می‌کند و او شهید دکتر محمد علی رهنمون است .شهیدی که با وجود پیشنهادهای مدیریتی و کاری مهم خود را از زندان پشت میز نشینی رها کرد و با اخلاص و تعهدی مثال زدنی در جبهه‌ها حاضر شد تا با بسیج دیگر نیروهای خدوم جامعه پزشکی مرحم زخم رزمندگان باشد، آنجا که با انجام عملیات سریع پزشکی در بیمارستان‌های صحرایی جان هزاران نفر از رزمندگان مجروح نجات پیدا کرد.
برگزاری چهارمین آیین اهدای جایزه ملی دکتر شهید محمد علی رهنمون که به تائید و تصویب رهبر معظم انقلاب هم رسیده و هر سال در ایام شهادت این شهید بزرگوار در کربلای ایران خوزستان قهرمان برگزار می‌شود بهانه‌ای شد تا با هدف معرفی این الگوی عملی اخلاق و ایثار، بیشتر با این شهید شاخص جامعه پزشکی که اکنون به عنوان نماد و پرچمدار این قشر از جامعه شمرده می‌شود آشنا شویم.
شهید رهنمون
شهید رهنمون در سال 1334 در شهر یزد به دنیا آمد. در پنج سالگی برای یادگیری قرآن به مکتب خانه رفت و با هوش و ذکاوت سرشار خود در مدت زمان اندکی قرآن را فرا گرفت و از همین جا نشانه‌های پایبندی به دین و مذهب را بروز داد. در 6 سالگی پدر و در روزهای آخر دبیرستان مادر خود را از دست داد، اما از پای ننشست و تلاشش را در راه تحصیل دو چندان کرد تا اینکه در کنکور پزشکی موفق شد و به دانشگاه جندی شاپور اهواز راه یافت. شهید رهنمون پس از اخذ مدرک دانشگاهی، دوران مقدس سربازی را در سپاه‌ گذراند و در سن 26 سالگی برای اولین بار به جبهه اعزام شد. سال 1360 با کمک جمعی کوچک از فارغ التحصیلان پزشکی و همسنگر خود در تهران به عضویت بهداری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در آمد و از همان روزهای نخست در ساماندهی این نهاد همت گماشت و در راه اندازی، تجهیز و پذیرش مسئولیت اولین بیمارستان متعلق به سپاه پاسداران که هم‌اکنون به عنوان یکی از مراکز آموزشی درمانی دانشگاه علوم پزشکی بقیه ا… (عج) است، نقش ایفا کرد.    
اوایل سال 1361 به منطقه جنوب بازگشت و در اداره و تجهیز بیمارستان صحرایی شهید کلانتری در منطقه اندیمشک و بیمارستان شهید بقایی اهواز همت گماشت. شهید دکتر رهنمون، در عملیاتهای جنوب و غرب کشور مسئولیت بیمارستان‌های صحرایی را در آن مناطق عهده‌دار بود. محمد علی در دوران حضور در مناطق جنگی نهایت سعی خود را در کمک به مجروحین انجام می‌داد. او از پذیرفتن هرگونه پست و مقامی امتناع می‌ورزید و به دنیای مادی بی‌علاقه بود. شهید رهنمون فقط و فقط خود را وقف مردم و وطنش می‌کرد. در بیمارستان‌های جبهه با جمع کردن پزشکان متخصص، به ساماندهی اوضاع و امکانات بیمارستانی در راه کمک‌رسانی هر چه بهتر به مجروحین می‌پرداخت و همیشه رهرو خط امام و انقلاب بود تا اینکه در ششم اسفند 1362 در عملیات خیبر در قنوت نماز صبح در بمباران بیمارستان صحرایی خاتم‌الانبیاء در منطقه طلائیه به شهادت رسید.
فعالیت‌های شبانه‌روزی او حد ومرز نداشت، زمانی که برای یک مرخصی کوتاه به منزل آمده بود در برابر اصرار همسرش برای ماندن بیشترگفت: من نمی‌توانم ببینم عده‌ای مجروح را به بیمارستان بیاورند و من برای آنها کاری نکنم.
پرواز در قنوت عشق
شهادت از دیدگاه محمد علی یک آرزوی بزرگ و دست نیافتنی بود به خصوص برای او که یک پزشک  بود و باید همه وقت خود را به معالجه مجروحان اختصاص می‌داد. از خداوند توفیق شهادت خواسته بود، در این راه از هیچ تلاش و کوششی دریغ نمی‌کرد و همیشه پیروی از خط امام و انقلاب را به همه گوشزد می‌کرد.
هنگام اذان صبح بود، صدای بانگ اذان در فضای بیمارستان صحرایی طنین انداز شد. محمد علی آخرین وضویش را گرفت و بقیه کادر پزشکی را از خواب بیدار کرد،آنها باید زودتر آماده می‌شدند چرا که علاوه بر خواندن نماز اول وقت همه باید صبح زود در پست‌های خود انجام وظیفه کنند به خصوص که هر آن احتمال می‌رفت مجروحی را از عملیات خیبر به بیمارستان صحرایی بیاورند. حس غریبی داشت، سجاده اش را پهن کرد، یک لحظه احساس کرد نوزادش هم کنار سجاده‌اش است، عاشقانه‌تر از همیشه به نماز ایستاد. لحظات پر التهابی بود؛ حمله دوباره دشمن آغاز شد، اصابت بمب‌های دشمن به سنگر بیمارستان سبب شد تا محمد علی در حالت قنوت و لحظه نیایش با دوست، با گفتن یا زهرا به وصال معشوق برسد.
فرازی از وصیت نامه
در بخشی از وصیت نامه این شهید آمده است: «نمی‌دانم چگونه داستان سفرم را به جایگاه مسافران عشق و محل عروج ایثارگران خونین بال بیان کنم. همه چیز از آن هنگام آغاز شد که پا به دو کوهه نهادم. سرزمینی که خاکش چون کربلا مقدس است چرا که قدمگاه شهیدان وطن اسلامی‌مان است که به سوی کربلای ایران می‌شتافتند و میعادگاه عشق می‌باشند ...
...امیدوارم خداوند گناهان بی‌حد و حسابم را عفو کند. من که در درگاهش روسیاهم و فقط امید عفو و بخشش او را دارم. زهرای عزیزم را ببوسید و سعی کنید او را دختری مسلمان و شایسته انقلاب اسلامی  تربیت کنید.»
جایزه ملی شهید دکتر رهنمون
جایزه ملی شهید دکتر رهنمون، جایزه‌ای با رویکرد علمی و فرهنگی است که به فرهیختگان و خدمتگزاران برجسته عرصه بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اهدا می‌شود. این جایزه برای تجلیل از فعالیت‌های جهادی و تلاشهای بی‌شمار پزشکان و پیراپزشکان بسیجی که در عرصه دفاع مقدس حضور موفق و چشمگیری داشته‌اند و همچنین تأکید بر تداوم فعالیت‌های جهادی در عرصه‌های سلامت تدوین شده است.
اساس نامه جایزه ملی شهید رهنمون و مجوزهای قانونی آن پس از بررسی در هیئت موسس و تائیدیه فرمانده کل قوا از سال 90 برای اجرا ابلاغ شد. فراخوان جایزه شهید رهنمون هر سال از طریق دانشگاه‌های علوم پزشکی، بسیج جامعه پزشکی کشور، معاونت بهداشت و درمان ستادکل سپاه و سایر نیروهای مسلح اعلام می‌شود و دبیرخانه این جایزه بطور پیوسته مستندات ارسال شده را بررسی کرده سپس از بین شهدای عرصه سلامت،جانبازان، پزشکان عمومی و متخصص، پیراپزشکان، دندانپزشکان، داروسازان و سایر متولیان عرصه سلامت تعدادی برای اعطای این جایزه انتخاب می‌شوند.
جهادگران سلامت
رئیس اداره بهداشت و درمان ستادکل نیروهای مسلح درباره نقش جهادگران سلامت در سالهای دفاع مقدس گفت: سه دهه پیش یعنی زمانی که ارتش و سپاه بهداری رسمی و منسجمی نداشتند، جامعه پزشکی داوطلبانه به یاری مجروحان جنگی شتافتند،آنان مشتاقانه از جان خود گذشتند و در جبهه‌ها حضور یافتند،  حتی برخی از این افراد با خودشان امکانات پزشکی به جبهه بردند.
سردار دکتر حسن عراقی‌زاده به نکته جالبی اشاره کرد و گفت: پزشکان کشورمان خارج از خط مقدم هم بدون اینکه هیچ واحد دانشگاهی درباره درمان مصدومان شیمیایی گذرانده باشند، با تحقیقات منظم و دقیق خود به یاری این مجروحان شتافتند ودر واقع باید گفت دستاوردهای جنگ تحمیلی با پشتیبانی جامعه پزشکی به وجود آمد.
عراقی زاده با اشاره به کمرنگ شدن اخلاق پزشکی، گفت: فرهنگ ایثار و شهادت در دوران جنگ همه افراد را تحت تأثیر خود قرار داده بود، اما پس از فاصله گرفتن از این فضا گفتمان غالب به سمت مسائل اقتصادی رفت و سبب شد رویکرد و نگرش جامعه پزشکی هم تغییر کند.
الگوسازی
دکتر جعفر اصلانی رئیس دانشگاه علوم پزشکی بقیة ا...(عج) هم یکی از اهداف برپایی یادواره شهید رهنمون را الگوسازی برای جامعه پزشکی خواند و گفت: فرهنگ ایثار و شهادت از دوران دفاع مقدس در جامعه پزشکی نمود داشته است و هم‌اکنون نیز درجاتی از این فرهنگ را می‌توان در فعالیت‌های روزمره این قشر مشاهده کرد که نه تنها جامعه پزشکی بلکه تمام سطوح جامعه نیز از آن نفع می‌برند.
نیاز به معرفی الگوهای اخلاق در دانشگاه ها
دکتر علی دیانت، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران و فوق تخصص جراحی دست و یکی از همرزمان شهید رهنمون معتقد است حال که نسل جدیدی از پزشکان به عرصه کار آمده‌اند، برگزاری یادواره‌هایی مانند یادواره شهید رهنمون تأثیر بسزایی بر اخلاق نسل جدید پزشکان می‌گذارد، اما هم الگوهای مناسب در عرصه پزشکی کم هستند و هم الگوهای موجود به خوبی شناسانده نشده اند.
به گفته دکتر دیانت، متأسفانه مادی گرایی به شدت به دنیای پزشکی رسوخ کرده و تنها در دانشکده‌های پزشکی بحث‌های علمی وجود دارد اما بحثی از الگوهای اخلاقی نمی‌شود.
بهترین سند ایثارگری
مسئول بهداری سپاه در دوران دفاع مقدس نیز شهید دکتر رهنمون را بهترین سند برای ایثارگری‌های پزشکان دانست.
 دکتر سید مسعود خاتمی با بیان اینکه برگزاری یادواره شهید رهنمون بر معنویات جامعه پزشکی نیز تأثیرگذار خواهد بود، گفت: برای بهبود اخلاق پزشکی باید چنین الگوهایی به پزشکان به خصوص نسل جوان معرفی شوند.
خاتمی پزشکان جوان را به توجه بیشتر به معنویات توصیه کرد و افزود: در جامعه ما پزشکانی وجود دارند که بدون توجه به جنبه‌های مادی، معنویت را سر لوحه کار خود قرار می‌دهند و در مواقع حساس وارد میدان می‌شوند که شهید رهنمون یکی از این نمونه‌ها است.
وی درباره شهید رهنمون گفت: این شهید فردی بسیار جذاب و مردم‌دار بود، او یک پزشک بی‌ادعا بود که خالصانه زحمت می‌کشید و گواه آن هم این است که در خوزستان و زیر باران توپ و موشک مسئولیت بیمارستان‌های صحرایی را پذیرفته بود.
پزشکان خط شکن
دکتر سروش صحت، دبیر علمی جامعه جراحان ایران گفت: بررسی‌هایی که در جنگ‌های مختلف دنیا انجام شده نشان می‌دهد هرگز گروه پزشکی پا به پای رزمندگان در خطوط مقدم جبهه فعالیت نداشته‌اند و برخورداری ما از چنین رخدادی افتخار بزرگی است.
به گفته دکترصحت، افرادی که جنگ را ندیده‌اند در حال حاضر هیچ تصوری از آن دوران ندارند و وظیفه رسانه‌هاست که نشان دهند چگونه افرادی بدون اینکه توقع هیچ پاداشی داشته باشند عزیزترین داراییشان را که جانشان است خالصانه در راه آزادی کشورشان فدا کردند و چهره‌هایی مانند شهید رهنمون نماد مبارزه خالصانه دوران جنگ هستند که هرگز نباید از خاطره‌ها محو شوند تا مردم بدانند چه مردان و زنانی خود را برای دین فدا کردند.
الگوی بی‌نظیر رشادت
یکی دیگر از دوستان شهید رهنمون با معرفی این شهید به عنوان الگوی بی‌نظیر جامعه پزشکی می‌گوید: در جامعه پزشکی نمی‌توان هیچ کس را از نظر ایثارگری و رشادت مانند شهید دکتر رهنمون یافت.
دکتر جلیل عرب خردمند ادامه می‌دهد: محمد علی رهنمون در بین تمام پزشکان، پرستاران و پیراپزشکان دوران جنگ مورد تائید است و همگی به رشادت‌های او اذعان دارند.
این جراح مغز و اعصاب با ذکر خاطره‌ای از شهید رهنمون گفت: این شهید پیش از انقلاب و زمان زلزله طبس در سال 57 با احداث یک بیمارستان صحرایی فعالیت‌های جهادی خود را شروع کرد و پس از انقلاب به دانشگاه برگشت و بعد از گذشت سه ماه و شروع جهاد سازندگی به آن پیوست.
به گفته دکتر عرب خردمند، محمد علی رهنمون که دوره پزشکی عمومی خود را در دانشگاه جندی شاپور اهواز گذرانده بود، جزو معدود کسانی بود که می‌توانست برای گذراندن طرح به تهران بیاید اما از آنجا که جنگ آغاز شده بود سپاه را برگزید و پس از گذراندن طرح و سربازی، بیمارستان و نقاهت گاه‌های متعددی را در سپاه راه‌اندازی کرد. وی در مورد خصوصیات اخلاقی شهید رهنمون گفت: این شهید بسیار پر جاذبه بود، تا جایی که پزشکانی که به طور معمول پا به جبهه نمی‌گذاشتند بعد از یک صحبت تلفنی با او به دعوتش لبیک می‌گفتند و به جبهه می‌آمدند.
امداد زیر گلوله
 دکتر حسن اعتمادزاده هم اهدای جایزه شهید رهنمون را وسیله‌ای برای گسترش اخلاق در جامعه دانست و گفت: تقدیر از جوانان در جایزه شهید رهنمون تلنگری برای گسترش اخلاق است زیرا تکرار کردن فضایل اخلاقی آن را ملکه ذهن می‌کند و اصلاح در رفتار را به دنبال دارد.
عضو شورای مرکزی بسیج جامعه پزشکی گفت: پایداری نیروهای امدادی در دوران دفاع مقدس قابل تحسین است، چرا که در بسیاری از مواقع بیمارستان‌ها و اورژانس‌ها بمباران شدند و بسیاری از نیروهای پزشک و امدادگر تیر خوردند اما با این وجود عقب‌نشینی نمی‌کردند و پا به پای رزمندگان حرکت می‌کردند. حتی در بسیاری از مواقع زیر آتش بمباران و گلوله مجروحان را حمل می‌کردند و برای درمان می‌آوردند.
حمله شیمیایی
به بیمارستان و روز بسیج پزشکی
یکی از نقاط عجیب دوران دفاع مقدس حمله شیمیایی رژیم بعثی به بیمارستان فاطمه الزهرا(س) در هشتم اسفند سال 64 بود. اقدامی که در تاریخ جنگ‌های دنیا بی‌سابقه بود. در چنین شرایطی کادر پزشکی مظلومانه به علت نیاز به جراحی فوری مصدومان این حادثه خود در اثر تماس با مجروحان دچار ضایعات شیمیایی شدند که این هم نمونه دیگری از جلوه‌های ایثار و از خود گذشتگی جامعه پزشکی در زمان جنگ تحمیلی است. بعد‌ها همین روز به عنوان روز بسیج جامعه پزشکی نام گرفت.
ادامه جهاد پس از جنگ
پس از جنگ کم‌کم برخی ارزش‌ها و روحیات جهادگونه آن طورکه در زمان دفاع مقدس در جامعه بروز داشت رونق نداشت و ارزش‌های دیگری جایگزین آنها می‌شد. جامعه پزشکی هم متأثر از این موضوع علی‌رغم خدمات زیادی که پس از جنگ ارائه داد در موارد زیادی رنگ و بوی مادیات گرفت و متأسفانه در مواردی از مدار خارج شدن اولویت اخلاق و کمک به دیگران به چشم می‌خورد. نمی‌توان منکر داشتن همان روحیه ایثار و اخلاق مداری در بین برخی پزشکان بود اما برخی اتفاقات که حتی خود مسئولان بهداشت هم به وجود و زشتی آن اذعان دارند وجود دارد که زیبنده جامعه پزشکی ما با این پیشینه درخشان نیست.
بسیج جامعه پزشکی
اما در این بین یک حرکت جهادی و تأثیرگذار در سالهای گذشته بارقه امید را در دلها برای حفظ روحیه جهاد و ایثار در جامعه پزشکی و درمان زنده نگه داشته است و آن تشکیل گروه‌های جهادگر پزشکی در قالب بسیج جامعه پزشکی کشور است.
در همین زمینه رئیس سازمان بسیج پزشکی درباره اینکه چرا تشکیلات اداری نظام سلامت نتوانسته بطور کامل به اهداف خود دست یابد، معتقد است دلیل این اتفاق شاید غافل شدن از نقش مردم در حوزه نظام سلامت کشور یا به عبارت دیگر توانمندی‌های بسیج باشد.
به نظر دکتر محمد رئیس‌زاده، هر یک از اعضای حوزه سلامت کشور وظایف اداری دارند اما فراتر از وظایف خود دارای توانمندی‌هایی هستند که نمود آن را به خوبی در عرصه دفاع مقدس مشاهده کردیم و بسیج این قدرت را دارد که پزشکی که در بیمارستان مشغول انجام کارهای روزمره است را به سمتی سوق دهد که در روزهایی از سال در مناطق محروم اقدامات جهادی داوطلبانه انجام دهد، این یعنی استفاده از ظرفیتی که افراد  ورای انجام مسئولیت‌های شغلی خود دارند. اگر این ظرفیت‌ها هم افزایی شوند به مجموع توان بسیار عظیم و فراگیر دست پیدا می‌کنیم و سازمان بسیج جامعه پزشکی در جستجوی استفاده از این نیرو است.بر همین اساس این سازمان طی سالهای گذشته اقداماتی همچون برپایی بیمارستان‌های صحرایی، اعزام تیم‌های تخصصی و تک تخصصی، ویزیت‌های رایگان، اعزام تیم‌های خارج از کشور، اعزام تیم‌های پزشکی در حوادث و بلایا و نزدیک به 10 میلیون نفر خدمات رایگان در مناطق محروم کشور در پنج سال اخیر (تقریباً معادل 110 میلیارد تومان خدمات بهداشتی- درمانی) انجام داده که نمونه‌هایی از استفاده از ظرفیت بالا بسیج پزشکی است.
معرفی چهره‌های شاخص پزشکی
همزمان با آئین بزرگداشت شهید رهنمون، ششمین کنگره تروما و طب رزم هم در دانشگاه جندی شاپور اهواز و بیمارستان صحرایی علی ابن ابیطالب(ع) آبادان با حضور چهره‌های برتر از جامعه جراحان، پزشکان دوران دفاع مقدس، تعداد زیادی از دانشجویان علوم پزشکی و مسئولان بهداشت و درمان نیروهای مسلح برگزار شد و در مراسم اهدای جایزه ملی شهید رهنمون هم که 12 اسفند امسال در سالن سینما نفت آبادان برگزار شد، از هشت چهره شاخص امسال جامعه پزشکی تجلیل شد.
شهید احمد آتشدست (دانشجوی پزشکی)، شهید دکتر بهرام شکری (دندانپزشکی که به غیراز راه‌اندازی کلینیک خیریه در مناطق محروم همچون سیستان و بلوچستان یک کلینیک سیار دندانپزشکی پشت مینی‌بوس ایجاد کرده و به مناطق محروم می‌رفت)، شهید عبدالرحمن حیدری (یکی از اعضای فعال ستاد مشترک امداد و درمان جنگ)، شهید علی نجفی (مسئول بهداری لشکر 5 نصر)، شهید غلامرضا بقایی(امدادگر)، شهید سید عبدالرضا موسوی (دانشجوی پزشکی)، شهید دکتر حبیب جریری ( دکترای داروسازی و علوم آزمایشگاهی-استاندار سیستان و تهران در سال 58) و شهید دکتر سیاوش صادقی (پزشک عمومی) هشت چهره منتخب چهارمین جایزه ملی شهید دکتر رهنمون بودند که مورد تجلیل قرار گرفتند.
امید آنکه با معرفی الگوهای بی‌نظیری همچون شهید رهنمون  و دیگر ایثارگران جهادگر عرصه پزشکی هرچه بیشتر شاهد رواج اخلاق مداری و دوری از نگاه مادی و تجاری در بین جامعه پزشکی باشیم.