اهداء سلامتی به بیماران چشم‌انتظار(گزارش روز)

صدیقه توانا
یک مجروح حادثه رانندگی ممکن است به بیش از 50 واحد خون، یک بیمار سرطانی ممکن است به بیش از 8 واحد پلاکت در هر هفته و یک گیرنده پیوند مغز استخوان ممکن است به بیش از 50 واحد گلبول‌های قرمز، 30 واحد پلاکت و 25 واحد پلاسما نیاز داشته باشد. البته هنوز با وجود پیشرفت‌های چشم‌گیر در زمینه علم پزشکی هیچ‌گونه جایگزین مصنوعی برای خون ساخته نشده است و فقط خونی که توسط انسان‌های نیکوکار اهداء می‌شود می‌تواند جان انسان‌های دیگر را از مرگ نجات بخشد.
نبود وجود جایگزین مناسب برای خون، محدود بودن مدت زمان نگه‌داری خون و فرآورده‌های خونی و همیشگی بودن نیاز به خون یا فرآورده‌های آن سبب شده تا اهدای خون از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار شود.
البته ناگفته پیداست که اهداء خون در وهله اول به خود فرد اهداءکننده کمک می‌کند چون سلامتی او مورد تأیید پزشک متخصص قرار گرفته و پس از چکاب کامل و مطمئن بودن از سلامتی فرد، کار خون‌گیری آغاز می‌شود.
یک هفته، سه عمل جراحی
به نظر می‌رسید زایمان امری عادی و بدون مشکل است، مریم یک خانم 30 ساله و سالمی بود که وضعیت خوبی در دوران بارداری داشت و حتی عوارض صبحگاهی نیز در او دیده نمی‌شد.
ولی به ناگاه در روزهای آخر بارداری دچار عارضه مسمومیت حاملگی شد که یک مشکل جدی در این دوران است. در نتیجه وی ناچار شد در بخش فوریت‌های پزشکی بستری شده و با عمل سزارین فرزند خود را به دنیا بیاورد.
اما سپس ترس آغاز شد، ناگهان فشار خونش افت پیدا کرد و گردش خون وی دچار مشکل شد و یک لحظه دچار خونریزی غیرقابل کنترل از تمامی رگ‌های بدنش شد. 6 هفته در بیمارستان بستری بود و تحت سه عمل جراحی قرار گرفت، چهار هفته دیالیز کلیوی برای وی انجام گرفت و بیش از ده‌ها واحد فرآورده‌های گوناگون خونی از جمله گلبول قرمز، پلاکت و پلاسما به وی تزریق شد.
اما این خانم وقتی بهبود یافت و به خانه رفت به بانوی دیگری تبدیل شده بود چراکه به واقعیت‌های تازه‌ای پی برده بود که هرگز تا آن زمان به آن فکر نکرده بود. او تازه متوجه معنی و مفهوم «لزوم اهدای خون» بین همنوعان خود شده بود و از این موضوع خوشحال بود چراکه می‌دانست صدها انسان ایثارگر وجود دارند که بدون هیچ‌گونه چشم‌داشتی خون خود را برای نجات جان نیازمندان اهداء می‌کنند.
هیچ کس نمی‌داند و نمی‌تواند پیش‌بینی کند که چه موقع خود، همسر، فرزندان، دوستان و بستگان ما به خون نیاز خواهیم داشت؟
در هر ثانیه یک نفر از ساکنان کره‌زمین از همه سنین و تمام نژادها، برای ادامه حیات به انتقال خون نیاز دارند. یک نفر از چهار نفری که وارد بیمارستان می‌شود به خون احتیاج پیدا می‌کند.
آیا خانم‌ها هم می‌توانند خون اهداء کنند؟
آیا خانم‌ها هم می‌توانند یک اهداءکننده خون باشند؟ چون همیشه این ذهنیت وجود دارد که چون خانم‌ها ازنظر جسمی ضعیف هستند نمی‌توانند خون بدهند؟ آیا این موضوع از نظر علمی صحت دارد؟
همایون خیرالله‌پور کارشناس و مسئول جذب اهداءکنندگان یکی از تیم‌های سیار در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان به این سؤال با تأکید بر اینکه خانم‌ها از سالم‌ترین منابع خونی در دسترس هستند در توضیحات بیشتری می‌گوید: «بانوان به عنوان محور خانواده نقش بسزایی در اهداء خون دارند. وقتی خانمی خون اهداء می‌کند پیام او برای بقیه افراد خانواده این است که این عمل بی‌خطر و بدون درد بوده و عملی مناسب می‌باشد.
وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «باور منفی مبنی بر اینکه من ضعیف هستم و نمی‌توانم خون بدهم» در زنان ما وجود دارد که البته یک علت آن هم می‌تواند شیوع بالای کم‌خونی در میان آنها باشد. بیشتر بانوان فکر می‌کنند کم‌خون هستند یا با اهدای خون ،کم‌خون می‌شوند، شاید کمی قبل‌تر کم‌خونی مانع اهدای خون می‌شد اما اکنون هموگلوبین مراجعه‌کننده چک می‌شود و اگر شرایط اهداء را داشت برای انجام خون به سمت واحدهای خون‌گیری هدایت می‌شود.»
خیرالله‌پور در ادامه می‌افزاید: «همچنین یکی دیگر از نگرش‌های منفی زنان درمورد اهدای خون ترس از ضعیف شدن و لاغری است. اما باید باور داشت که اهدای خون اثری بر افزایش یا کاهش وزن ندارد و فقط به خاطر حجم خون از دست رفته، نیم کیلو کاهش وزن خواهیم داشت که در مدت چند ساعت جبران می‌شود و نوشیدن مایعات آن را تسریع می‌کند.»
وی در ادامه چند توصیه هم به کسانی که خون اهداء می‌کنند دارد و می‌افزاید: «برای جبران خونی که اهداء می‌شود بهتر است مقدار بیشتری آب و نوشیدنی، طی 24 ساعت آینده و به ویژه 4 ساعت اول میل شود و فرد خون دهنده غذای کاملی بخورد.
همچنین ویتامین «ث» در جذب بیشتر آهن بسیار مؤثر است و خوردن ویتامین ث مثل مرکبات، کیوی، سبزیجات، گوجه‌فرنگی و فلفل توصیه می‌شود. همچنین گوشت قرمز، ماهی و جگر و لوبیا، غلات غنی شده با آهن، آجیل و برگه میوه‌ها مثل کشمش و آلو هم منابع غذایی آهن‌دار هستند که خوردن آن به افراد پس از اهدای خون توصیه می‌شود.» این مسئول جذب اهداءکنندگان تیم‌های سیار می‌افزاید: «در مراکز اهدای خون برای جایگزینی سریع آهن و پیشگیری از ابتلا به کم‌خونی احتمالی، به همه بانوان بعد از هر بار اهدای خون به تعداد موردنیاز قرص آهن تجویز می‌شود.»
چرا باید خون اهداء کنیم؟
ضرورت اهدای خون چیست و چرا باید خون اهداء کنیم؟ این سؤالی است که شاید به ذهن بعضی از شما هم رسیده باشد؟
خانم مریم خدادادی کارمند سازمان انتقال خون و کارشناس در این مورد در پاسخ به این سؤال به گزارشگر کیهان با اشاره به این که خون سالم، نجات‌دهنده زندگی است می‌گوید: «همه روزه در سراسر جهان بسیاری از افراد به خون و فرآورده‌های خونی نیاز دارند به طوری که از هر سه نفر مردم دنیا، یک نفر در طول زندگی احتیاج به تزریق خون و فرآورده‌های خونی پیدا می‌کند.»
وی با ذکر مثالی در این مورد و برای تبیین بهتر ضرورت اهدای خون می‌افزاید: «بارزترین مثال برای موقعیت‌هایی که در آن نیاز مبرم به خون پیدا می‌شود عبارت است از زمان بروز حوادث و سوانح گوناگون نظیر تصادفات رانندگی، سوختگی‌ها و اعمال جراحی، همچنین خانم‌های باردار و به خصوص نوزادن نارسی که به زردی دچار می‌شوند، نیاز به خون دارند.
وی می‌گوید: «بیماران سرطانی هم که تحت شیمی‌درمانی یا اشعه درمانی قرار می‌گیرند نیاز مبرمی به خون دارند و بسیاری از بیماران دیگر مانند بیماران تالاسمی و هموفیلی نیز ناگزیرند برای بهره‌مندی از یک زندگی نسبتاً طبیعی برای تمامی عمر به شکل منظم خون یا فرآورده‌های خونی دریافت کنند. بنابر این ضرورت اهدای خون را در همین چند خط می‌توان پیدا کرد.»
اهداء 2 میلیون واحد خون در سال
سالانه بیش از 2 میلیون واحد خون در کشور اهداء می شود.
52 درصد از اهداء‌کنندگان خون کسانی هستند که به صورت مستمرخون اهداء می‌کنند و خون‌های اهدایی از نظر آلودگی به ایدز و هپاتیت B و C، 10 برابر از خون جامعه سالم‌تر است و براساس مطالعات 5 ساله هیچ موردی از بیماری‌ها در میان اهداء‌کنندگان نداریم.
دکتر علی‌اکبر پورفتح‌الله مدیرعامل سازمان انتقال خون در سخنانی با اعلام آمار فوق و با اشاره به 5 دهه فعالیت سازمان انتقال خون در کشور می‌گوید: «سالانه 2 میلیون و یکصدهزار واحد خون در کشور اهداء می‌شود که در واقع این رقم 27 هزار واحد به ازای هر 1000 نفر جمعیت است.»
وی با اشاره به اینکه میزان اهدای خون در کشور شاخص ارزشمندی دارد و در این زمینه و در میان کشورهای در حال توسعه به خودکفایی رسیده‌ایم، خاطرنشان می‌کند: «تدوین راهنمای ملی مصرف خون ما را به سمت مصرف بهینه خون پیش می‌برد و تلاش ما بالا بردن کیفیت خون و مصرف بهینه آن است.»
پورفتح‌الله تاکید می‌کند: «در سال‌های آینده شاهد تحول عظیم در موضوع اهداء‌کنندگان مستمر خواهیم بود و علاوه بر اینکه آمار آنها را به 90 درصد خواهیم رساند، در تلاش هستیم که خون اهداءکنندگان بار اول را به طریق دیگری ساماندهی کنیم که احتمال آلودگی در آن کاهش یابد.»
وی در مورد داروهای مشتق از پلاسما هم می‌گوید: «اقدامات بزرگی در این زمینه آغاز کرده‌ایم و سالانه تلاش داریم میزان تولید پلاسما را به 400 هزار برسانیم و به جز فاکتور انعقادی همه داروهای مشتق از پلاسما را با پلاسمای ایرانی تولید کنیم.»
اهمیت مایع حیات بخش
خون و اجزای تشکیل دهنده آن چیست؟
بی‌تردید دانستن این اطلاعات برای هر فردی اگر نگوییم ضروری ولی خالی از لطف نیست.
خانم خدادادی کارشناس خون و کارمند انتقال خون در یکی از شهرهای استان سمنان  با اشاره به اینکه خون مایع حیات بخشی است که در رگ‌های بدن جریان دارد و قلب نقش مهمی در به جریان انداختن آن ایفا می‌کند، می‌‌گوید: «خون مواد غذایی و اکسیژن را به تمام سلول‌های بدن می‌رساند و مواد زائد را برای دفع به کلیه‌ها، کبد و شش‌ها انتقال می‌دهد.»
وی می‌افزاید: «در بدن یک فرد بالغ با وزن 70 کیلوگرم به طور متوسط 5 لیتر خون وجود دارد و معمولا میزان خون موجود در بدن هر فرد با وزن بدن تناسب دارد.»
وی می‌گوید: «قسمت سلولی خون شامل گلبول‌ سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌هاست که در مجموع حدود 45 درصد حجم خون را تشکیل می‌دهند. قسمت مایع خون که پلاسما نام دارد از آب، املاح مواد آلی، هورمون‌ها، عوامل انعقادی و ... تشکیل شده است که 55 درصد حجم خون را تشکیل می‌دهد.
جالب است بدانید هر میلیمتر مکعب از خون که معادل یک قطره خون است، حدود 5 میلیون گلبول‌ قرمز، 7500 گلبول‌ سفید و 300 هزار پلاکت وجود دارد.
وظیفه اصلی گلبول‌های قرمز، انتقال اکسیژن از شش‌ها به سلول‌های بدن و انتقال دی ‌اکسیدکربن از شش‌ها برای دفع به محیط خارج از هموگلوبین رنگدانه قرمز رنگی است که نه تنها سبب قرمزی خون می‌شود، بلکه نقش مهمی در انجام وظایف این سلول خونی به عهده دارد و ساختار ویژه گلبو‌ل‌های قرمز و همچنین فراوانی تعداد آنها سبب افزایش سطح نقل و انتقال اکسیژن و دی‌اکسیدکربن می‌شود.»
گروه خونی منفی، بیشترین نیاز جامعه
بیشترین گروه خونی مورد نیاز در کشور ما چه گروه‌هایی است؟ دکتر مجید مسلمی رئیس‌آموزش و جذب اهداءکنندگان انتقال خون استان تهران در پاسخ به این سوال به گزارشگر کیهان می‌گوید: «بیشترین گروه‌ خونی افراد o+ و کمترین گروه‌های خونی، گروه‌های منفی است. در واقع کمتر از 10 درصد مردم گروه خونی منفی دارند، از این رو بیشترین نیاز ما گروه‌های خونی منفی است.»
به او می‌گویم یک فرد در طول سال چند بار می‌تواند خون اهداء کند و روند کار چگونه است؟ می‌گوید: «هر فرد حداکثر سه یا چهار بار در سال می‌تواند خون اهداء کند. در سازمان انتقال خون، افراد اهداءکننده توسط کارشناسان و پزشکان متخصص معاینه و پس از تایید سلامت آنها، از آنها خون گرفته می‌شود.»
وی می‌گوید: «سالانه به طور میانگین بین 27 تا 29 نفر در هر 1000 نفر خون می‌دهند البته این رقم ثابت نیست کمی تغییر می‌کند و خوشبختانه الان در وضعیت خوب هستیم و افراد به صورت مستمر خون اهداء می‌کنند و خون افرادی که به صورت مستمر اهداءکننده هستند از نظر سلامتی بالاتر است.»وی با اشاره به اینکه یک فرد اهداءکننده باید حداقل 50 کیلوگرم وزن داشته باشد می‌گوید: «فشار خون فرد از 180 میلی‌متر جیوه نباید بالاتر باشد و مینی‌موم آن هم از 100 میلی‌متر جیوه نباید بالاتر باشد.»
از دکتر مسلمی می‌پرسم چه کسانی نباید خون دهند؟ می‌گوید: «بیماران دیابتی که انسولین تزریق می‌کنند و بیماران قلبی که دچار سکته‌های مغزی و قلبی شده‌اند و کسانی که آنتی‌بیوتیک مصرف می‌کنند قادر به اهداء خون نیستند و رنج سنی اهداء خون از 18 تا 60 سالگی است البته گاهی افراد 65 ساله هم توان خون دادن دارند.»