پیش نیازهای انتخاب همسر
احمد رضا دردشتی
ازدواج مقطعی مهم و سرنوشتساز در زندگی همه انسانهاست و انتخاب همسر نخستین گام برای آغاز آن به شمار میرود. با وجود اینکه تاکنون کتابها، مقالات، سخنرانیها و مستندها و فیلمهای فراوانی درباره این موضوع مهم عرضه شده است، اما همچنان شاهد مشکلات و نابسامانیهای فراوانی در این عرصه هستیم. متأسفانه از یک سو آمارها از رشد نرخ طلاق در کشور حکایت میکند و از سوی دیگر عوامل گوناگونی، کمرنگ شدن عواطف و سست شدن روابط صمیمانه میان همسران را موجب میشود. یکی از مهمترین عوامل بروز مشکل و اختلال در زندگی مشترک، بیتوجهی به اصول و قواعد انتخاب همسر است. امروزه تحت تأثیر شرایط جدید اجتماعی و رشد سرسامآور رسانههای مجازی نحوه آشنایی همسران و نقطههای آغازین شکلگیری ازدواج تفاوتهای زیادی با گذشته دارد. اغلب جوانان بدون مطالعه، اندیشهورزی و مهیاکردن زمینهسازیهای لازم و مفید برای انتخاب همسر، به ازدواج رو میآورند و هیجان ناشی از رابطه را جانشین تفکر و تأمل دقیق و عمیق میکنند. روشن است که دیری نمیپاید که شعلههای هیجان فرو مینشیند و زن و مرد با شخصیت واقعی یکدیگر و نیازها و انتظارات اصلی خود از ازدواج رو به رو میشوند. در این هنگام است که اختلافات، تفاوتها و تضادها سربرمیآورند و همه ظرفیتهای رابطه را در خود فرو میبرند. از این رو توجه به نگرشها، ارزشها، اصول و قواعد انتخاب همسر میتواند به شکلگیری زندگی سالم و موفق و پیشگیری از بروز تضادها و تفاوتهای گسترده و عمیق میان همسران کمک کند. در نوشتار حاضر پارهای از ملزومات انتخاب درست، آگاهانه و خردپسندانه انتخاب همسر و پیشنیازهای چنین امری تبیین شده است.
مقدمه
با جرأت ميتوان گفت که مهمترين و سرنوشتسازترين مقطع حيات ما، انتخاب همسر و تکوين زندگي مشترک است. بر خلاف دو مقطع مهم ديگر، يعني تولد و مرگ، که تا حد زيادي بيرون از انتخابها و اختيارهاي ما هستند، ازدواج و گزينش همسر، تا اندازه زيادي تحت تأثير نگرشها، ارزشها و مهارتهاي ماست. ازدواج سالم و موفق، ميتواند دريچهاي به سوي خوشبختي و آرامش و پويايي شخصيت و زندگي ما باشد؛ همچنانکه ازدواج نادرست و ناسنجيده، ممکن است بسياري از جنبههاي مثبت زندگی را دچار اختلال و آسيب کرده و سرنوشت ما را به کلي دگرگون کند. ازدواج، در حقیقت، پيوند خوردن زنجيرهاي از اهداف، ارزشها، نيازها و خواستههاست که سرنوشت تازهاي را براي زن و مرد ميآفريند و آنان را در مسيري تازه و پرفراز و نشيب وارد ميکند. بنابراين هرگونه تلاش هدفمند و حکيمانه در پدیدآمدن خردمندانه این امر، موفقيت، رضايتمندي، پويايي و سازندگی آن را تضمین خواهد کرد.
شخصیت، زادگاه انتخاب
بدون شک ازدواج، با انتخاب آغاز مي شود، امّا اين انتخاب، بيريشه و به يکباره روي نميدهد. حتي کساني که ظاهرا با يک نگاه، با چند دقيقه گفتگو، یک تصادف، ... به اصطلاح عاشق شده و دست به انتخاب ميزنند، انتخابشان ريشهدار است. ريشه اين انتخاب، در شخصيت آدمي نهفته است و اين رفتار در حقيقت ميوه درخت وجود و شخصیت ماست.
البته از اين نظر، همه رفتارهاي ما (چه خوب و چه بد، چه زشت و چه زیبا) ريشه در وجود ما دارند و ميوههاي درخت شخصيت ما به شمار میروند. قرآن کريم در تبيين اين مسئله مهم چنين ميفرمايد: «قل کل یعمل علی شاکلته فربکم اعلم بمن هو اهدی سبیلا».(اسرا/ 84)
اي پيامبر! بگو: هرکس بر پايه شاکله شخصيتياش رفتار ميکند و خداوند داناتر است که چه کسی هدایتیافتهتر است.
رفتارهاي خوب يا بد، درست يا نادرست، زشت یا زیبا، نشاني از ميزان سلامت يا بيماري شخصيت ما دارند. بنابراين کسي که خواهان همسري پاکدامن و داراي اخلاق نيکوست، ابتدا بايد خود چنين باشد تا چنان همسري را انتخاب کند. طالب خوبان و خوبرویان، باید اخلاقهای نیک و فضیلتهای الهی انسانی را بشناسد و برای پیراستن خود از زشتیها و ناراستیها و تحقق زیباییها و خصلتهای نیکو، به تکاپو افتد و همتی مردانه از خود نشان دهد. برای رسیدن به چنین سطحی از سلامت و بالندگی شخصیت، نخستین و مهمترين گام، خودشناسي و تفکر در ابعاد مختلف شخصيت خويش است. باید در اهداف زندگي، ارزشها، باورها، نيازهایمان بیندیشیم و در این مسئله با خود صادق و روراست باشيم؛ آنچه که هستيم را صادقانه کشف کرده و ارزيابي کنيم. آنچه که هستیم را با ملاک عقل، دين و اخلاق بسنجيم و اگر کاستی و ناراستي يافتيم، شجاعانه و با همت بلند در راه تغيير آن بکوشيم. انتخابهاي ما شديداً متأثر از هدفها، ارزشها و نيازهاي ما هستند! چه بدانيم و چه ندانيم، چه بخواهیم و چه نخواهیم انسانها، بطور پنهان و نامحسوس، جذب همگنان و همسانان خود ميشوند. هرچه باورها، نگرشها، ارزشها، اهداف و خواستههای ما، متعالیتر، ارزشمندتر و خداپسندانهتر باشد، انتخابهای ما هم منطقیتر، خردمندانهتر و متعالیتر خواهد بود. کسی که تنها به دنبال ثروت، شهرت و زیباییهای ظاهری است، هرگز به دنبال ایمان، اخلاق و فضیلتهای انسانی نمیرود و از چنین افرادی سراغ نمیگیرد. در انتخاب همسر تنها به زیبایی ظاهر و مال و ثروت و موقعیت اجتماعی او مینگرد و از توجه به مسائل مهم شخصیتی و معنوی او باز میماند.
نوريان مر نوريان را جاذبند ناريان مر ناريان را طالبند
خردورزی و بهرهجستن از تجربهها
پيش نياز دیگری که براي انتخابی خوب و رضايتبخش لازم و ضروري است و بايد به جد آن را دنبال کرد، استفاده از ظرفيتهاي عقلاني و محيطي براي يافتن فرد مورد نظر است.
در اين مرحله: اولاً بايد از تمامي خصوصياتي که دوست داريد در همسر آينده شما وجود داشته باشد، تعريفی روشن و عملياتي (رفتاري) داشته باشيد. مثلا اگر به دنبال همسری پاکدامن و با اخلاق نیک هستید، برای خودتان به روشني تعريف کنيد که مقصودتان از پاکدامني واخلاق نيک چيست؟ اکتفاکردن به مفاهيم و تعاريف کلي و مبهم، گرهاي از ذهن شما نميگشايد. مثلاً ممکن است پاکدامني را به صورت عملیاتی، اين گونه تعريف کنیم: زن پاکدامن، زنی است که با مردان نامحرم در چارچوب حلال و حرام شرعي مشخص، معاشرت داشته باشد. البته اينکه چه معاشرتهايي حلال و کدام يک حرام است، بايد با مراجعه به کارشناسان ديني و کتابهاي قابل اعتماد فقهي و اخلاقي فهميده شود.
ثانياً: از ظرفيتهاي عقلي، علمي و تجربي ديگران، بخصوص مشاوران متخصص در امر ازدواج و خانواده، استفاده کنيد و خود را از اين امر بينياز ندانيد. خدمات مشاوره پیش از ازدواج در شناخت خود و شناخت مطلوب از کسی که میخواهید با او ازدواج کنید، مؤثر و راهگشاست.
امام علي(ع) ميفرمايد: من استقبل وجوه الآراء علم مواقع الخطأ(1)؛ هرکس از انديشههاي ديگران استقبال کند، خطاها را بهتر خواهد شناخت! پدر، مادر، برادر، خواهر، دوست ... هرکس به اندازه خود سهمي از تجربه و فهم دارد و ميتواند براي ما کارگشا و مفید باشد. البته مشورت و مشاورت با دیگران هرگز به معناي سپردن تصميم به آنها نيست؛ بلکه با استفاده از چنین ظرفيتهايي و تأمّل در سخنهاي درست و حکيمانه، خود ما بايد بهترينها را انتخاب و براساس آن تصميمي درست اتخاذ کنيم.
ثالثاً: از افراد عاقل بخواهيد که شما را در يافتن خانوادهاي اصيل و شريف ياري کنند. در جلسات خواستگاري تلاش کنيد صادقانه تصوير کاملاً روشن و صريحي از اهداف، ارزشها، انتظارات، نيازها و خصلتهاي شخصيتي خودتان ارائه کرده و از طرف مقابل هم بخواهيد اين گونه عمل کند؛ از کاملگرايي و در پی همسري بدون عيب و نقصبودن، بپرهيزيد که دستکم در این دنیا وجود ندارد؛ مراقب باشيد که شخصيت واقعي خودتان را با شخصيت آرماني اشتباه نکنيد. در جلسه خواستگاري بايد از آنچه هستيد، سخن بگوئید نه از آنچه دوست داريد باشيد! هرچند پس از معرفی شخصیت فعلی خودتان، سخن از آرمانها و آرزوها هم پسندیده است.
اطلاعاتي که طرف مقابل از خودش و خانوادهاش ارائه ميکند را يادداشت کرده و در فرصتی مناسب و بدون شتابزدگي از منابع مختلفي محک بزنيد؛ دوستان صميمي، هم کلاسيها، همسايهها، خويشان دور و نزديک، عروس و دامادهاي خانواده، منابع خوبي براي راستي آزمايي ادعاها و توصيفهای فرد از خودش هستند.
دانشها و مهارتهای زندگی
رفتارهای اجتماعی ما، که اغلب در چارچوب رفتارهای اخلاقی خوب یا بد ظهور میکند، همچنانکه ناشی از خصلتهای شخصیتی و الگوهای فکری- انگیزشی-رفتاری ماست، میتواند تحت تأثیر مسائل محیطی و از جمله نوع برخورد و رفتار دیگران باشد. همانگونه که میتوانیم با رفتارهای خوب و انسانی، زمینه رفتارهای خوب را در دیگران تقویت و ریشهدار کنیم، ممکن است به سبب رفتارهای بد ما، دیگران نیز با ما بد و ناخوشایند رفتار کنند. بنابر این هرکدام از زن و مرد، در محیط خانه اگر طالب رفتار و اخلاق نیک همسر است، باید بداند که بخشی از رفتارهای زیبا و کریمانه همسران، متأثر و برخاسته از رفتارهای مطلوب و سازگارانه طرف مقابل است. همسران با قدرشناسی، مهربانی، گذشت، احترام به همسر و خانواده او، تأمین نیازهای مشروع و معقول همسر، رعایت حقوق او،...در حقیقت موجبات بروز رفتارهای نیک را در همسر خود ایجاد میکنند. مطالعه، تجربهاندوزی و الگوگیری از افراد عاقل و خوشاخلاق، آموختن دانشها و مهارتهای زندگی سالم و به کاربستن آن عامل بسیار مهم در احساس خوشبختی و رضایتمندی از زندگی است. کم نیستند همسرانی که به سبب فقدان یا کمی آگاهیها و مهارتهای ضروری و مفید زندگی، رابطه خود را دچار تباهی و فروپاشی میکنند؛ در حالی که تنها با آموختن اطلاعاتی ساده و به کاربستن مهارتهایی آسان، خصوصا مهارت ارتباط مؤثر، میتوانند به زندگی دلپذیر و مطلوب خویش دست پیدا کنند. انسان باید خود را همواره نیازمند آموختن و تواناترشدن ببیند و از خودرأیی و خودمحوری بپرهیزد.
دعا، مهمترین حلقه از زنجیره موفقیت
ما انسانها، بر خلاف تصورمان، موجوداتي ضعيف و کمدان هستيم. خداوند در قرآن کريم به اين امر اشاراتي دارد: «يُرِيدُ اللّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنکمْ وَخُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفًا»؛(نساء / 28)انسان ناتوان آفريده شده است! «وَيَسْأَلُونَک عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُم مِّن الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً».(اسرا/ 85 ) از علم و دانش بهره اندکي نصيب بردهايد! از يک سو، عقل ما، علم ما، تجارب ما، ظرفيتهاي ارادي و رفتاري ما، ... محدود و از ديگر سو، خواستهها، نيازها، عوامل تأثيرگذار بر شخصيت ما، عوامل دست اندرکار جهان پيرامون ما و ... بسيار فراوان و حتي نامحدودند؛ پس در اين جهان نامحدود، با قدرت محدود نميتوان حرکت کرد و به آرمانهاي بلند رسيد، جز با پیوند خوردن به قدرت و علم نامحدود! دعا، حلقه پيوند موجود محدود و ناتوان به خداي دانا و تواناست.
در کنار همه تلاشها و تکاپوها و مسئوليتپذيريها، هرگز نبايد خود را خودمختار و بينياز از رحمت، لطف و دستگيري خداوند بدانيم. بايد بدانيم و باور کنيم که مؤثر حقيقي اوست و سر رشته همه امور در دستان تواناي او قرار دارد؛ توسل و اتصال به ارواح پاک اولياي الهي نيز در همين زمينهها معنا پیدا ميکند؛ توسل، حلقه ارتباط ما با خدا است. در روایات فراوانی وارد شده است که هرکس میخواهد ازدواج کند دو رکعت نماز بگزارد و پس از آن از خداوند بخواهد که همسری پاکدامن و مایه آرامش و خشنودی او نصیبش گرداند.(2)
تکميلکننده زنجيره دعا و خواستن از خداوند، استمداد از ارواح پاک پيامبر و امامان و اولياي الهي(ع) است که ما را در رسيدن به هدفهاي ارزشمند ياري ميکند؛ در توسل، روح ضعیف و ناتوان ما به مدد ارواح قوی و تأثیرگذار اولیای الهی، حرکت کرده و بر همت، اراده، الهام و خردمندی ما افزوده میشود.
درخصوص این موضوع و برای مطالعه بیشتر میتوان به کتابهایی چون: جوانان و انتخاب همسر، دکتر مظاهری و بهشت خانواده، دکتر حسن مصطفوی مراجعه کرد.
____________________
1. الكافي / الكليني: 8 / 22.
2. وسائل الشيعه/ کتاب النکاح