سایه سنگین ساختار سازمانی وزارت علوم بر رشد علمی

در سال‌های اخیر و با افزایش تعداد دانشجویان صحبت‌های فراوانی در رابطه با کارآمدی ساختار این وزارتخانه مطرح شده است. در این گزارش تلاش شده تا برخی از نقاط قوت و ضعف ساختاری وزارت علوم و همچنین دانشگاه‌ها به عنوان مهمترین واحد فعال این ساختار در رشد علمی کشور مورد مطالعه قرار گیرد.
الف- نقاط قوت ساختار وزارت علوم و دانشگاه‌ها در رشد علمی کشور
    معاونت پژوهش و فناوری توسعه زیرساخت پژوهش
با ادغام دو معاونت مستقل پژوهش و فناوری در سال 91 با تصویب ریاست جمهوری، یک معاونت پژوهش و فناوری تشکیل شد. به دلیل همپوشانی داشتن حوزه‌های پژوهشی و فعالیت‌های فناوری محور، این ادغام گام مؤثری در توسعه زیرساخت‌ها به حساب می‌آمد. برای رشد علمی باید حوزه‌های آموزش، پژوهش و فناوری در راستای اهداف با رویکرد واحدی فعالیت کنند. تلاش برای تولید محصولات دانش‌بنیان باید نتیجه مستقیم این ادغام در بلند مدت در نظر گرفته شود.
   همکاری دانشگاه‌ها با بخش خصوصی و جذب سرمایه
وضعیت تحریم‌ها و مشکلات بودجه‌ای در برخی از دانشگاه‌های بزرگ سبب شد تا دانشگاه‌ها هرچه بیشتر به سمت همکاری با بخش خصوصی گام بردارند. تا پیش از این جز در موارد معدود و چند دانشگاه صنعتی کشور، بخش ارتباط با صنعت در دانشگاه‌ها حالت فرمایشی داشت، اما در سال‌های اخیر بخش خصوصی هم در بخش آموزش و هم در بخش تبدیل دانش به صنعت،  فعالیت‌های چشم‌گیری داشته است.
برخی از بخش‌های صنعتی حتی تلاش نموده‌اند تا مدیران خود را برای آموزش‌های بیشتر و آکادمیک به دانشگاه‌ها معرفی نمایند و شرایط بورسیه شدن آنها را با تمهیداتی فراهم کنند؛ این ارتباط زمینه بیشتری را برای رشد علمی به خصوص تبدیل دانش به صنعت ایجاد نموده است.
ب- نقاط ضعف ساختار وزارت علوم و دانشگاه‌ها در رشد علمی کشور
    ضعیف بودن چارت سازمانی در حوزه هیئت علمی
با توجه به تغییراتی که ساختار وزارت علوم در دولت‌های نهم و دهم داشته است و تلاش گردیده تا نقاط ضعف گذشته تا حدودی اصلاح شود، همچنان ضعف‌هایی در حوزه وضعیت اعضای هیئت علمی وجود دارد.
نحوه جذب و ارتقای اساتید همچنان با تغییر دولت‌ها و نگاه سیاسی خاص آنها بر سیستم وزارت علوم تغییر می‌کند. ارتقای اساتید بر حسب مقالات چاپ شده است و همین امر سبب می‌شود که اساتید به خصوص در سطح تحصیلات تکمیلی مقالات دانشجویان را به صورت مشترک منتشر کنند و از امتیاز  آن برای ارتقا بهره ببرند.
چاپ مقالات در نشریات خارجی به دلیل امتیاز بیشتر در بین اساتید جایگاه بیشتری دارد، در حالی که اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها به حل معضلات و مشکلات داخلی نگاهی ندارند. زیرا پژوهش‌هایی که با نگاه حل مسئله داخلی به نگارش در می‌آیند دارای جایگاهی در نشریات خاص خارجی و بین‌المللی نیستند.
باید ساختار وزارت علوم در این راستا اصلاح گردد و اساتید به حل مشکلات داخلی و پژوهش‌هایی با کاربردهای داخلی تمرکز نمایند و شیوه امتیاز دهی نیز بر حسب آن در نظر گرفته شود.
   تعریف نامناسب جایگاه پژوهشکده‌ها و پژوهشگران
هنوز در ساختار وزارت علوم، پژوهشگاه‌ها جایگاه مشخصی ندارند. تعداد اندک پژوهشکده‌ها در دانشگاه‌های مادر و خروجی‌های اندک آنها نشان می‌دهد که وزارت علوم سرمایه گذاری مناسبی در این زمینه نداشته است. اساتید تلاش برای انتشار مقالات و چاپ آنها را به حضور در پژوهشکده‌ها و فعالیت‌هایی از این دست ترجیح می‌دهند و دانشجویان اندکی به نسبت کل تعداد دانشجویان در حال تحصیل درگیر فعالیت‌های پژوهشی می‌شوند.
رشد علمی بیش از آن که به آموزش‌های آکادمیک و معمول مرتبط باشد به فعالیت‌های پژوهشی خودجوش دانشجویی نیاز دارد و باید به گسترش آن در همه سطوح آموزشی کمک شود.

    مهاجرت نخبگان در سطوح مختلف
با گذشت بیش از سی سال از ابتدای انقلاب اسلامی و گسترش دانشگاه‌ها و رشته‌های دانشگاهی همچنان با موج  مهاجرت نخبگان در سطوح مختلف رو‌به‌رو هستیم. خروج برای ادامه تحصیل یک روند طبیعی است ولی عدم بازگشت نخبگان و از دست رفتن سرمایه انسانی از مشکلات جدی ساختار فعلی است.
دانشگاه‌ها باید با قاعده‌مند کردن بورسیه‌ها وهمچنین تضمین اشتغال بعد از تحصیل به افرادی که از امتیاز بورسیه تحصیلی استفاده می‌کنند، از مهاجرت نخبگان جلوگیری کنند.
شاید بتوان بالا بودن نرخ بیکاری در بین تحصیلکردگان دانشگاهی را از عوامل عمده مهاجرت دانست. گسترش ارتباط دانشگاه‌ها با صنعت می‌تواند نقطه قوتی باشد که برخی از تحصیلکردگان دانشگاهی دغدغه اشتغال نداشته باشند.
رشد علمی کشورها براساس توانمندی‌های نخبگان استوار است، خروج و مهاجرت نخبگان روند رشد علمی را دچار مشکل می‌نماید.
   کم بودن دوره‌های تحصیلات تکمیلی
با وجود گسترش رشته‌ها و دوره‌های تحصیلات تکمیلی در سال‌های اخیر و اختصاص فضای بیشتر برخی دانشگاه‌ها به دوره‌های تحصیلات تکمیلی همچنان با کمبود رشته در این دوره روبه‌رو هستیم. بسیاری از کارشناسان معتقدند که قسمتی از خروج نخبگان به دلیل نیاز آنان به ادامه تحصیل در دوره‌های بالاتر است که در داخل کشور وجود ندارد.
بی شک رشد علمی با توسعه و گسترش رشته‌ها و دوره‌های تحصیلی در ارتباط است و در صورتی که وزارت علوم به دنبال رشد علمی است این آیتم را نیز باید مورد توجه قرار دهد.
    کمبود زیرساخت‌های فناوری و محصولات دانش‌بنیان
هنوز دانشگاه‌ها به سمت تولید محصولات دانش بنیان به صورت جدی حرکت نکرده‌اند و زیرساخت‌های لازم برای تولید این محصولات فراهم نشده است. بیشتر فناوری‌های جدید و محصولات دانش بنیان در مؤسسات و مراکز وابسته به دانشگاه‌ها و یا دستگاه‌ها تولید می‌شود که ارتباط کمی با متن دانشگاه‌ها را دارند. در صورتی که اگر این مؤسسات در داخل دانشگاه‌ها فعالیت کنند اساتید و دانشجویان فضای بیشتری برای همکاری خواهند داشت.
    آینده‌پژوهی لازمه رشد علمی در آینده
در سال‌های اخیر در عرصه بین‌المللی تلاش شده است در رشته‌های مختلف نگاه‌های آینده پژوهانه بر توسعه و گسترش علوم تسری یابد. بی‌شک توسعه علوم و رشد علمی نیازمند نگاه‌های آینده پژوهانه و حل المسائل خواهد بود ولی ما در حوزه‌های دانشگاهی و آکادمیک بسیار اندک به آینده پژوهی توجه داشته‌ایم.
لازم است در ساختار وزارت علوم یک نهاد به عنوان مسئول، زمینه‌های آینده‌پژوهی در رشته‌های دارای قابلیت را شناسایی کرده و الزامات اجرایی آن را طراحی نماید.
    نگاه سیاسی به انتصاب رؤسای دانشگاه‌ها
متأسفانه یکی از مشکلاتی که در ساختار فعلی وزارت علوم وجود دارد،  نگاه سیاسی به عزل و نصب مدیران در سطح وزارتخانه تا سطح دانشگاهی است. ثبات مدیریتی چندانی وجود ندارد و بیش از آن که تلاش برای تخصص‌گرایی باشد، سیاسی بازی بر انتخاب‌ها و انتصاب‌ها سایه انداخته است.
در دانشگاه‌ها دیده می‌شود که روند رشد علمی و پژوهشی دانشگاه با تغییر ناگهانی مدیران ارشد و تغییر در اولویت‌های آنان، با افت وخیزهای فراوانی همراه بوده است. دانشگاه‌ها باید در حد توان از بازی‌های سیاسی به دور باشد. فضاهای علمی اعم از آموزشی و پژوهشی تحت تأثیر تغییرات سیاسی کشور قرار نگیرد که در اینجا لازم است به  نقش‌آفرینی شورای عالی انقلاب فرهنگی در انتخاب و انتصاب رؤسای دانشگاه گام مؤثری در این زمینه باشد.
* فاطمه رضایی
فعال دانشجویی