تجلی قرآن در شعر انقلاب
علی خوشه چرخآرانی
بین کلام مقدس قرآن کریم و ادبیات دیرپای فارسی، در ادوار گوناگون، پیوستگی و پیوندی خاص وجود داشته و این ارتباط در اشکال و ابعاد گوناگون خود را بروز و متجلی ساخته است.
از این منظر، آموزههای اسلام و فرهنگ دینی ما که متاثر از قرآن مجید است، در شعر فارسی گسترده است؛ از حضور مستقیم آیات الهی گرفته تا غیرمستقیمترین اشارات قرآنی، که شاعرانهترین ذوقها و قریحهها آن را به عرصه و میدان شعر آوردهاند. بیتردید حضور و تجلی روشن و آسمانی قرآن و پیوند با مبانی اصیل آن، یاور و یاریگر شاعران در این عرصه مقدس بوده است.
این تابندگیها که از همان روزهای آغازین، همراه و همگام شعر پارسی بوده و بعدها به ماهیت جداییناپذیر آن تبدیل شده در طول تاریخ شعر فارسی، روندی رو به صعود داشته و دارد. از دیگر سو میتوان گفت که ظرافتهای هنری و فنی قرآن بسیار متنوع و گسترده است و حضور همین نکات ارزنده هنری و غنی باعث شده است تا شاعران و ادبای مسلمان چه عربزبان و چه فارسیزبان از هنرهای قرآنی، علاوه بر محتوای غنی، پربار و آموزنده آن بهرهمند گردند. به عنوان مثال، قسمهایی که در قرآن مجید به پدیدههای گوناگون طبیعت ادا میشود، خمیرمایه و ابزار بهرهمندی شاعرانه ماست که در این شعر سهراب سپهری، هم در صورت و هم در معنا هدف استفاده قرار گرفته است:
به تماشا سوگند/ و به آغاز کلام/ و به پرواز کبوتر از ذهن/ واژهای در قفس است/ حرفهایم مثل یک تکه چمن روشن بود/ و به آغاز کلام/ و به پرواز کبوتر از ذهن/ که اگر در بگشایید به رفتار شما میتابد/
و یا شعر
قسم به عصر که پیوسته پوی آواره است
که بر بساط زمین، آدمی زیانکاره است
* علی معلم
که ترجمه آزاد آیه «والعصر انالانسان لفی خسر» سوره عصر است که شاعر بیت مذکور علاوه بر جنبههای هنری از ویژگی معنوی و محتوایی قرآن نیز بهره برده است.
در خصوص نقش قرآن در شعر دوره معاصر و خصوصا پس از پیروزی انقلاب اسلامی بیان چند نکته ضروری است؛ اول این که کاربرد اشارات قرآنی و متون ادعیه در شعر انقلاب و دفاع مقدس کاربرد قابل توجهی دارد و کاربرد این موارد بیشتر، نقل فرازهایی از آیات الهی و مضامین و موضوعات قابل پیوند با شعر این دوره است:
در منتهای صبر و ستیز/ باید دانست/ که در مقام قادریکتا/ قدرت وجود ندارد/ یگانه ابرقدرت اوست/ سود اگر جنگ افروزد/ قدارهبندهای غاصب وطن و مال/ مستکبرند نه قدرتمند/ و باید دانست/ مطیع حاکمیت غیباند/ و دستبندهای الهی/ در وعده مقرر/ نزدیک میشود/ به دستهای مجرم شیطان/ به دستهای دشمنی با قرآن/
* طاهره صفارزاده
دوم این که از مهمترین ویژگیهای محتوایی و طرز تفکر در سرودههای انقلاب، اشاره به موضوع بشارت الهی مبنی بر فتح راستین و پیروزی حقیقی مستضعفان و مومنان است:
وعده حق، حق است/ آنان که دو نهاد حقطلب و بیدارند/ پروردگار نعمتهاشان افزون میفرماید/ و قدرت پرهیزشان عطا میفرماید/
که اشاره صریح به آیه 17 سوره محمد(ص) دارد.
سوم این که کاربرد و نقل آیات قرآنی و متون دینی که به نوعی سنت توسل و ادعیه در جبهههای دوران دفاع مقدس بود، از مضامین اصلی و بنمایههای تشکیل دهنده شعر آیینی انقلاب و دفاع مقدس است.
امشب از این کوی بنبست با چشم دل میتوان رست
روشن چراغ دل و دست با نور «امن یجیب» است
با اشتیاق زیارت یاران همدل گذشتند
انگار تنها دل من از عاشقی بینصیب است
* علیرضا قزوه
این طرفه دلیران و مجاهدمردان
تعبیر کتاباند و حریر و میزان
تندیس نبرد و اسوه ایماناند
یک دست تفنگ و دست دیگر قرآن
* سیدحسن حسینی
خرم و سرسبز بمان تا ابد
ای وطن ای چلچلههای نجیب
باز بخوان سوره والنازعات
باز بخوان آیه «امن یجیب»
فتح یک معجزه روشن است
نصر منالله و فتح قریب
* رضا اسماعیلی
و نکته پایانی این که در دوره معاصر، زمینه بهرهوری از متون انسانساز قرآن حکیم فراهم آمده و انس و الفت بیشتری با قرآن و مضامین آن صورت گرفته، بسیاری از شاعران معاصر علاوه بر بهرهگیری از صنایع و آرایههای ادبی این ودیعه الهی، به معانی آن نیز امعان نظر داشته و کوشیدهاند تا در محتوای سخن خویش، از معنای آن نیز بهرهمند شوند.
بین کلام مقدس قرآن کریم و ادبیات دیرپای فارسی، در ادوار گوناگون، پیوستگی و پیوندی خاص وجود داشته و این ارتباط در اشکال و ابعاد گوناگون خود را بروز و متجلی ساخته است.
از این منظر، آموزههای اسلام و فرهنگ دینی ما که متاثر از قرآن مجید است، در شعر فارسی گسترده است؛ از حضور مستقیم آیات الهی گرفته تا غیرمستقیمترین اشارات قرآنی، که شاعرانهترین ذوقها و قریحهها آن را به عرصه و میدان شعر آوردهاند. بیتردید حضور و تجلی روشن و آسمانی قرآن و پیوند با مبانی اصیل آن، یاور و یاریگر شاعران در این عرصه مقدس بوده است.
این تابندگیها که از همان روزهای آغازین، همراه و همگام شعر پارسی بوده و بعدها به ماهیت جداییناپذیر آن تبدیل شده در طول تاریخ شعر فارسی، روندی رو به صعود داشته و دارد. از دیگر سو میتوان گفت که ظرافتهای هنری و فنی قرآن بسیار متنوع و گسترده است و حضور همین نکات ارزنده هنری و غنی باعث شده است تا شاعران و ادبای مسلمان چه عربزبان و چه فارسیزبان از هنرهای قرآنی، علاوه بر محتوای غنی، پربار و آموزنده آن بهرهمند گردند. به عنوان مثال، قسمهایی که در قرآن مجید به پدیدههای گوناگون طبیعت ادا میشود، خمیرمایه و ابزار بهرهمندی شاعرانه ماست که در این شعر سهراب سپهری، هم در صورت و هم در معنا هدف استفاده قرار گرفته است:
به تماشا سوگند/ و به آغاز کلام/ و به پرواز کبوتر از ذهن/ واژهای در قفس است/ حرفهایم مثل یک تکه چمن روشن بود/ و به آغاز کلام/ و به پرواز کبوتر از ذهن/ که اگر در بگشایید به رفتار شما میتابد/
و یا شعر
قسم به عصر که پیوسته پوی آواره است
که بر بساط زمین، آدمی زیانکاره است
* علی معلم
که ترجمه آزاد آیه «والعصر انالانسان لفی خسر» سوره عصر است که شاعر بیت مذکور علاوه بر جنبههای هنری از ویژگی معنوی و محتوایی قرآن نیز بهره برده است.
در خصوص نقش قرآن در شعر دوره معاصر و خصوصا پس از پیروزی انقلاب اسلامی بیان چند نکته ضروری است؛ اول این که کاربرد اشارات قرآنی و متون ادعیه در شعر انقلاب و دفاع مقدس کاربرد قابل توجهی دارد و کاربرد این موارد بیشتر، نقل فرازهایی از آیات الهی و مضامین و موضوعات قابل پیوند با شعر این دوره است:
در منتهای صبر و ستیز/ باید دانست/ که در مقام قادریکتا/ قدرت وجود ندارد/ یگانه ابرقدرت اوست/ سود اگر جنگ افروزد/ قدارهبندهای غاصب وطن و مال/ مستکبرند نه قدرتمند/ و باید دانست/ مطیع حاکمیت غیباند/ و دستبندهای الهی/ در وعده مقرر/ نزدیک میشود/ به دستهای مجرم شیطان/ به دستهای دشمنی با قرآن/
* طاهره صفارزاده
دوم این که از مهمترین ویژگیهای محتوایی و طرز تفکر در سرودههای انقلاب، اشاره به موضوع بشارت الهی مبنی بر فتح راستین و پیروزی حقیقی مستضعفان و مومنان است:
وعده حق، حق است/ آنان که دو نهاد حقطلب و بیدارند/ پروردگار نعمتهاشان افزون میفرماید/ و قدرت پرهیزشان عطا میفرماید/
که اشاره صریح به آیه 17 سوره محمد(ص) دارد.
سوم این که کاربرد و نقل آیات قرآنی و متون دینی که به نوعی سنت توسل و ادعیه در جبهههای دوران دفاع مقدس بود، از مضامین اصلی و بنمایههای تشکیل دهنده شعر آیینی انقلاب و دفاع مقدس است.
امشب از این کوی بنبست با چشم دل میتوان رست
روشن چراغ دل و دست با نور «امن یجیب» است
با اشتیاق زیارت یاران همدل گذشتند
انگار تنها دل من از عاشقی بینصیب است
* علیرضا قزوه
این طرفه دلیران و مجاهدمردان
تعبیر کتاباند و حریر و میزان
تندیس نبرد و اسوه ایماناند
یک دست تفنگ و دست دیگر قرآن
* سیدحسن حسینی
خرم و سرسبز بمان تا ابد
ای وطن ای چلچلههای نجیب
باز بخوان سوره والنازعات
باز بخوان آیه «امن یجیب»
فتح یک معجزه روشن است
نصر منالله و فتح قریب
* رضا اسماعیلی
و نکته پایانی این که در دوره معاصر، زمینه بهرهوری از متون انسانساز قرآن حکیم فراهم آمده و انس و الفت بیشتری با قرآن و مضامین آن صورت گرفته، بسیاری از شاعران معاصر علاوه بر بهرهگیری از صنایع و آرایههای ادبی این ودیعه الهی، به معانی آن نیز امعان نظر داشته و کوشیدهاند تا در محتوای سخن خویش، از معنای آن نیز بهرهمند شوند.