پشیمانی از جنایت به سبک آمریکایی
فاطمه قاسمآبادی
با توجه به جنگهای چند دهه اخیر آمریکا و سیل سربازان درب و داغانِ برگشته از این جنگها، که معمولاً بعد از بازگشت با مشکلات بسیار زیادی روبهرو شدهاند، سبک جدیدی از تولیدات فرهنگی طی چند سال اخیر در هالیوود، مورد توجه قرار گرفته است که پیرامون مشکلات و رنجهای این سربازان ساخته شدهاند.
البته بعد از رسواییهای این سربازان در کشورهای ویتنام، افغانستان و عراق و پخش شدن عکسهای شکنجه مردم توسط آنها، سازندگان چنین تولیداتی سعی کردهاند، حیثیت بر باد رفته این سربازان را که مردم کشور خودشان هم به شکل هیولا به آنها نگاه میکردند را، برگردانند.
تا امروز، این تلاشها در قالب فیلمها، سریالها، کتابها و دیگر تولیدات فرهنگی ادامه پیدا کرده است، منتها آنچه که برای مردم خود آمریکا دیگر غیرقابلتحمل است، ادامه این راه پر خسارت و قبول تبعات بازگشت سربازانشان چه به صورت زنده و چه به صورت مرده است!
فیلم «تاوان» ساخته «رید ون دیک» محصول سال 2026 آمریکا است. این فیلم ماجرای عذاب وجدان یک سرباز آمریکایی را از جنایتهایی که در عراق مرتکب شده دنبال میکند.
داستان عراقیها، لو و مایکل
داستان فیلم تاوان در سال 2003 شروع میشود و در مورد تراژدی زندگی یک خانواده عراقی مسیحی به نام «خاچاطوریان» است. این خانواده که قبل از حمله آمریکا به عراق کارخانه دار بودند، به خاطر حمله، به خانه خاله خود پناه میبرند ولی با هجوم بمبهای آمریکایی به آنجا، تصمیم میگیرند به بغداد و خانه خود برگردند.
در راه وقتی آنها میخواستند از کنار یک ایستگاه پلیس رد شوند، آمریکاییها از ساختمان روبهرویی به آنها شلیک میکنند و پسر این خانواده را میکشند...
از طرف دیگر سربازان بالای ساختمان در آن لحظه فکر میکنند نوزاد این خانواده را کشتهاند و از این اتفاق غافلگیر میشوند.
بعد از این اتفاق فیلم به 10 سال بعد میرود و مخاطبین «لو» سربازی را که تیراندازی به ماشین را شروع کرد، میبینند.
لو حالا مدتهاست که به آمریکا برگشته و در رشته وکالت تحصیل کرده، اما به خاطر اعتراض به عدم حمایت از کهنه سربازان و مصرف مواد مخدر، از ارتش اخراج شده است.
او حالا هنوز هم حال بدی دارد، هم به خاطر طرد شدن از سیستمی که به خاطرش هر کاری کرد و هم بهدلیل عذاب وجدان.
لو، این حال بد را نتیجه اعمالش در عراق میداند و سعی دارد با صحبت کردن با خانواده خاچاطوریان، از شدت عذاب وجدانش کم کند.
از طرف دیگر مایکل را میبینیم که یک خبرنگار است و مقالههای جنجالی در مورد عراق نوشته و از قضا حادثه آن روز خانواده خاچاطوریان را هم سالها قبل بررسی کرده است. در نهایت مایکل حاضر میشود به لو کمک کند و از خانواده خاچاطوریان که حالا در آمریکا زندگی میکنند، وقت ملاقات میگیرد.
لو و مایکل به سراغ این خانواده میروند و آنها با هم ملاقات میکنند و کنار هم مثل دوستان عادی عصرانه میخورند و داستان تمام میشود!
به بهانه سلاح کشتار جمعی
در فیلم تاوان میبینیم، دلیل حمله به عراق، همان دلیل همیشگی آمریکاییها است.
آنها به بهانه داشتن سلاح کشتار جمعی، به عراق حمله میکنند و در نهایت هم چیزی پیدا نمیکنند ولی به مدت طولانی آنجا ماندگار میشوند تا از منابع عراقی سوءاستفاده کنند.
از طرف دیگر میبینیم که باز هم برای در کنترل آوردن شهر، سربازان به پاسگاههای پلیس حمله میکنند و بر خلاف ادعایشان که به غیرنظامیان کاری ندارند، اول آنها را به خاک و خون میکشند.
این الگوی پلید که برای تمام سوژههای آمریکا در سالهای اخیر صدق میکرده، در چند ماه گذشته روی ایران هم مجدد پیاده شد ولی به خاطر مقاومت مردمی، نتوانست به نتیجه برسد.
مخاطبین در تاوان میبینند که خانواده عراقی مورد نظر، به آمریکا مهاجرت کرده و در راستای تطهیر جنایتی که در حقشان شده، در جواب مایکل به خاطر اوضاع و احوالشان میگویند که اینجا خوشبختیم و امنیت داریم...
بعد چند لحظه نمیگذرد که همسایهشان برای دعوا محکم به در خانهشان میکوبد و آنها اعتراف میکنند که نمیدانند با آزارهای نژادپرستانه این همسایه باید چه کار کنند!
دختر خانواده نورا که در عراق روزگاری دختر یک کارخانهدار مرفه بود و به اصطلاح خودمان خانمی میکرد، به مایکل میگوید که میخواهم با وجود مخالفت همسرم، در تاکسی اوبر شروع به کار کنم و همسرش هم که در عراق خبرنگار و عکاس بوده، حالا در آمریکا یک راننده ساده است ولی آنها با وجود این حرفها شادند!
این نگاه سطحی و مضحک آمریکایی که بعد از ویرانی مملکتها، مهاجرین شرقی را به خاطر زندگی در آمریکا قدردان و راضی نشان میدهند، در قسمت انتهایی فیلم بهشدت توی ذوق میزند و این سؤال را به وجود میآورد که چرا باید یک انسان که مملکتش به دست دشمنان نابود شده و در به در یک کشور غریبه شده و از رفاه خود صد پله پایینتر آمده، ممنون مسبب این وضعیت باشد؟
در ابتدای فیلم، واژه تاوان را خسارت یا تجسم یکی شدن انسان با خداوند معنی میکنند ولی در انتها برای مخاطب آگاه این سؤال پیش میآید که سازنده از کدام تاوان صحبت میکند؟
سرباز آمریکایی به بهانههایی که معلوم میشود دروغ است، به کشوری مایلها دورتر از سرزمین خودش میرود و باز به بهانه محافظت از دوستانش، مردان، زنان و کودکان را میکشد و وقتی بر میگردد، چون سیستم فَشَل رسیدگی به کهنه سربازان، به دردهای جسمی و روحیاش نمیرسد، به اصطلاح به قسمت چوب بیصدای خدا میرسد و به سمت مواد میرود و در نهایت زحمت میکشد و میخواهد تمام جنایتهای چند سالهاش را با یک دیدار تسویه کند و از قضا خانواده داغدار ماجرا هم به راحتی این اجازه را به او میدهند و همه چیز گل و بلبل تمام میشود!
این وسط معنای تاوان هم به تاراج میرود.
تمیز نشان دادن کار کثیف
یکی از مهمترین شگردهای تولیدات هالیوودی این است که هر چیزی را مطابق با خواست خود، تغییر میدهند یا تزیین میکنند. در فیلم تاوان هم وضعیت به همین منوال است.
جنایت سربازان آمریکایی در فیلم، به رقیقترین حالت ممکن به تصویر کشیده میشود؛ به این صورت که سرباز بینوا گیج شده و ترسیده و برای محافظت از دوستانش شلیک میکند که از قضا آن تیر خوشبختانه به زنان و کودکان نمیخورد و به جایش جان پسر خانواده را میگیرد ولی با این حال، سرباز دلنازک مدام عذاب وجدان دارد و این حادثه کاملاً اتفاقی که او در آن تقصیری هم نداشت و تماماً جبر بوده، تمام زندگیاش را تحتتأثیر قرار داده است!
در واقعیت اما سربازان آمریکایی در عراق، به هیچوجه اینگونه که فیلم نشان میدهد، نبودند. سندش هم در کشتار بیش از نیم میلیون کودک عراقی است که دولت مردانشان با افتخار از آن یاد میکنند.
از طرف دیگر در فیلم میبینیم که سربازان در مکانی دور هم جمع میشوند و از خاطرات ناگوارشان در عراق میگویند و تعریف میکنند که علت کشتن زنان و کودکان عراقی، نگرانی از تله بمبهای انتحاری بوده است و هیچکس هم در این میان، صحبتی از هجوم به خانههای مردم عراق و در موارد بسیاری تجاوز به زنان نمیکند.
در یکی از مصاحبههای معروف با یکی از این سربازان، او اعتراف کرده بود که اغلب قبل از ماموریتهای اینچنینی، مواد مصرف میکرده و اصلا این زنان و مردم را آدم نمیدیده و برایش عراقیها مثل حیوان بودند، پس احساس بدی در تجاوز به آنها نداشته است!!!
در فیلم تاوان اما، هیچ اثری از چنین دیوانههای خبیثی نیست و فقط سربازانی
پر و بال شکسته را میبینیم که گاهی به علت وجدان بسیار زیادشان خودکشی کردهاند و مخاطب با توجه به توضیحات خودشان، دلیل این میزان عذاب وجدان آنها را نمیفهمد.
البته در واقعیت، حداقل در مورد جنایتهای سربازان آمریکایی در عراق، چیز زیادی در مورد عذاب وجدان وجود نداشت تا اینکه خبر عکسهای رسوایی این نابکارها در جهان، مانند بمب منفجر شد و آنها به حدی در دنیا و مخصوصاً در مملکت خودشان منفور شدند که سیستم برای نجات آنها سعی کرد از تولیدات فرهنگیاش کمک بگیرد تا بلکه بتواند چهره این موجودات مسخ شده و پلید را، به شکل عروسکهایی بیمغز که تنها اجراکننده دستورات فرماندهان و سیاستمداران بودند، به تصویر بکشد.
انگلی که طعمه را رها نمیکند!
در فیلم تاوان مخاطبین میبینند که ماجرای خانواده متلاشی شده عراقی کمکم به سمت بخشش انتخابی کسانی پیش میرود که دلیل اصلی آوارگی و از دست دادن عزیزان و در به دریشان بودهاند!
اما این قسمت اول ماجراست. در انتها میبینیم که این بخشش مثلاً خودخواسته، تبدیل میشود به یک هم ذات پنداری بینمک و تا جایی پیش میرود که مریم، مادر داغدار عراقی، قاتل پسرش را شبیه پسرش میبیند و حس میکند وجود لو، او را به یاد پسرش میاندازد!
هم آوردن سر و ته همه تجربیات تلخ و دردهای این خانواده با یک رودربایستی ساده در یک مهمانی زورکی، اوج وقاحت سازنده را میرساند و نشان میدهد که مانند همان سربازان بیرحم که قربانیانشان را انسان نمیدیدهاند فکر میکند و تصور میکند این همه جنایت براحتی از جسم و جان بقیه پاک میشود!
در انتهای فیلم قضیه جالبتر هم میشود. مایکل ادعا میکند کلید ماشینش را گم کرده و همه خانواده بسیج میشوند تا کلید او را که معلوم نیست کی و کجا گم کرده، پیدا کنند و اسد شوهر نورا هم به شوخی میگوید اگر میخواهی بمانی و کلید را بهانه کردهای، بگو!
این پایان نمادین شباهت عجیبی با کاری دارد که آمریکاییها درطی این سالها با عراق کردهاند.
به بهانه دروغ وارد شدند، جنایت کردند و با غارت، جیبشان را پر کردند و بعد که دیدند هزینهاش برایشان دارد زیاد میشود به ظاهر رفتند اما اهرمهای فشار و زور را باقی گذاشتند و در حال حاضر هم طوری رفتار میکنند گویی نگران سرنوشت این کشور هستند!
فیلم تاوان از طرف منتقدین غربی امتیازهای بالا و حیرتانگیزی گرفت ولی جالب است که مخاطبین بهشدت این فیلم را پس زدند و با نمرات بسیار پایین از آن استقبال کردند و نشان دادند که داستان سرایی بیسر و ته آمریکایی، در مورد بخشش قاتلین و عذابوجدان سرباز بینوا و... را نه باور کردهاند و نه حتی سازنده توانسته هنرمندانه و جالب این مزخرفات را به تصویر بکشد.