فرسایش قدرت آمریکا و ظهور ایران بهعنوان گرهگاه ساختاری غرب آسیا
جنگ کنونی ایران با آمریکا و رژیم صهیونیستی تا زمانی ادامه دارد که نظم قدیم منطقه از میان رفته و نظم جایگزین آن که ایران یکی از معماران اصلی آن است، شکل نگرفته و تثبیت نشود.
جنگ کنونی میان ایران از یک سو و آمریکا و رژیم صهیونیستی از سوی دیگر، در ظاهر یک رویارویی نظامی است، اما در لایهای عمیقتر، نبردی بر سر معماری نظم منطقهای است. نظم پیشین غرب آسیا - که بر هژمونی آمریکا، چتر امنیتی واشنگتن بر کشورهای حاشیه خلیجفارس و برتری نظامی مطلق اسرائیل استوار بود - در نتیجه همین جنگ از درون فروریخته و دیگر قادر به بازتولید خود نیست.
تا زمانی که نظمی جایگزین و پایدار در منطقه شکل نگیرد و مؤلفههای قدرت در آن تثبیت نشود، تداوم جنگ و تنش، ویژگی ساختاری این دوره گذار خواهد بود. در این میان، ایران نه یک بازیگر حاشیهای، بلکه یکی از معماران اصلی نظم در حال ظهور
است.
بنبست راهبردی: شکست منطق «پیروزی سریع»
آمریکا و رژیم صهیونیستی جنگ را با این فرض آغاز کردند که ضربهای قاطع و کوتاه، ساختار فرماندهی ایران را فرو خواهد پاشاند و تهران را به عقبنشینی وادار میکند. این فرض، بر اساس واقعیات میدان، شکست خورده است. تحلیلها نشان میدهد که آمریکا و اسرائیل «قادر به تحقق اهداف اصلی خود، از جمله تغییر حکومت، نابودی برنامه هستهای و بازگشایی تنگه هرمز از طریق زور، نیستند» و در عوض با یک «جنگ فرسایشی واقعی» روبهرو شدهاند.
ارزیابیهای نظامی نیز تردید جدی درباره امکان دستیابی به اهداف موردنظر در بازههای زمانی کوتاه مانند «سه روز» را تأیید میکنند. آنچه میدان نبرد نشان داده، برتری مطلق تسلیحات متعارف نیست، بلکه توانایی ایران در تحمیل یک الگوی «فرسایشی» به طرف مقابل است: وسعت سرزمینی، پراکندگی جمعیت و توانمندیهای نامتقارن - موشکها و پهپادهای ارزانتر و شبکه متحدان منطقهای - به ایران اجازه میدهد درگیری را بدون نیاز به برابری با قدرت آتش متعارف آمریکا یا اسرائیل، طولانی کند.
حتی پس از ماهها بمباران، زرادخانه موشکی و پهپادی ایران، نهتنها بهطور قابلتوجهی بازسازی شده و توان تولید آن حفظ شده است، بلکه نسبت به قبل تقویت شده است. این بنبست، مهمترین نشانه فروپاشی نظم قدیم است: نظمی که در آن، اراده واشنگتن و تلآویو میتوانست تحولات منطقه را در چارچوب دلخواه خود شکل دهد، دیگر وجود ندارد.
فروپاشی نظم امنیتی قدیم از درون
نظم پیشین غرب آسیا نه تنها در برابر ایران، بلکه در ساختار درونی خود نیز ترک خورده است. کشورهای حاشیه خلیجفارس که دههها امنیت خود را به چتر آمریکایی گره زده بودند، اکنون به این نتیجه رسیدهاند که واشنگتن نه تضمینکننده قابلاعتماد و نه بازیگر منسجمی است. پیمان دفاعی مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان - معروف به پیمان مکه - که در اوت ۲۰۲۶ امضا شد، دقیقاً واکنشی به همین خلأ
است.
این پیمان، هرچند هنوز نهادینه نشده، نشاندهنده حرکت به سمت یک «معماری دفاعی متقابل» با محوریت ریاض و نه واشنگتن است. همزمان، شکاف در «تفاهم راهبردی» آمریکا و اسرائیل آشکارتر از هر زمان دیگری شده است: واشنگتن به دنبال حفظ هژمونی با هزینه کمتر است، در حالی که رژیم صهیونیستی برتری امنیتی مطلق را دنبال میکند و حتی گزینه اقدام نظامی یکجانبه را حفظ کرده است.
مهمتر از آن، کشورهای منطقه - از عربستان و قطر تا ترکیه، عراق و پاکستان - بهطور آشکار و پنهان مخالفت خود را با حمله دوباره به ایران اعلام کردهاند. این تحولات یک معنای روشن دارد: نظم امنیتی تحت رهبری آمریکا دیگر نه مطلوب است و نه عملی.
ایران بهمثابه گرهگاه ساختاری نظم نوین
ایران در این معادله، نه با تکیه بر یک پیروزی نظامی کلاسیک، بلکه با اتکا بموقعیت ساختاری خود، به یکی از «بازیگران تعیینکننده در شکلدهی به نظم آینده غرب آسیا» تبدیل شده است. این جایگاه از سه منبع قدرت سرچشمه میگیرد که درهم تنیدهاند.
نخست، قدرت بازدارندگی و کنترل گرهگاه انرژی. ایران با حفظ توان موشکی و پهپادی خود - برخلاف ارزیابیهای اولیه - توانسته است معادله هزینهفایده را برای طرف مقابل تغییر دهد. در همین چارچوب، تنگه هرمز به ابزاری راهبردی در دست تهران تبدیل شده است.
واقعیت میدانی نشان میدهد که این آبراه دیگر یک مسیر بینالمللی آزاد نیست؛ تردد دریایی بهشدت کاهش یافته و کشتیها در عمل تحت نظارت ایران و با اجازهنامه آن تردد میکنند. حتی مقامهای آمریکایی پذیرفتهاند که بازگشایی اجباری تنگه هرمز با زور، جنگ را از بازه زمانی برنامهریزیشده فراتر میبرد و احتمالاً از آن صرفنظر خواهند کرد. این یعنی ایران در عمل، در یکی از حیاتیترین گلوگاههای اقتصاد جهانی، قدرت وتو دارد.
دوم، دیپلماسی منطقهای و ابتکار نظمسازی. ایران همزمان با مقاومت نظامی، در حال هدایت یک فرآیند دیپلماتیک برای تعریف ترتیبات امنیتی جایگزین است. نشست چهارجانبه ایران، عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران - نخستین گفتوگوی سطح بالای ایران با کشورهای پیمان مکه - بر این اصل استوار بود که «امنیت پایدار را نمیتوان از قدرتهای فرامنطقهای وارد کرد» و تأمین امنیت باید با مشارکت کشورهای منطقه دنبال شود.
این ابتکار، ایران را از یک «تهدید» به یک «شریک ناگزیر» در هر ترتیبات امنیتی آینده تبدیل میکند. تحلیلگران حتی حضور بالقوه ایران در چارچوب پیمان مکه را فرصتی برای «تثبیت نقش منطقهای، جلوگیری از شکلگیری ائتلافهای ضدایرانی و مشارکت در تعریف نظم امنیتی جدید» ارزیابی میکنند.
سوم، شبکه متحدان و عمق راهبردی. هرچند «محور مقاومت» ضرباتی متحمل شده، اما به گفته تحلیلگران ضعیف و فروپاشیده نیز نیست و حتی پس از جنگ در منطقه، دکترین وحدت الساحات را به اجرا درآورد. یمنیها بهعنوان فعالترین عضو در برهه فعلی، توان خود را در تهدید امنیت دریایی و حملات به زیرساختهای عربستان گسترش دادهاند؛ توان عملیاتی حزبالله به دلیل ترور فرماندهان سابق و دبیرکل آن، شهید سید حسن نصرالله، کمی آسیب دیده است اما همچنان ساختار آن قوی و هسته اصلی قدرت نظامی آن برای مقابله با رژیم صهیونیستی حفظ شده است؛ و جنبشهای مقاومت عراقی همچنان در معادلات امنیتی عراق نقشآفریناند.
چرا جنگ تا شکلگیری نظم جدید ادامه دارد؟
منطق تداوم جنگ را نه در اراده سیاسی طرفین، بلکه در خلأ ساختاری جستوجو کرد. نظم قدیم فروریخته است، اما نظم جدید هنوز متولد نشده است. در چنین خلأیی، هیچ یک از طرفین نمیتواند ترتیبات مورد نظر خود را بدون اعمال قدرت و بدون آزمودن اراده دیگری تحمیل کند. ایران خواهان به رسمیت شناخته شدن نقش خود بهعنوان یک قطب امنیتی منطقهای و پایان دادن به ترتیباتی است که آن را به حاشیه
میرانند.
آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز حاضر نیستند بدون هزینه، از موقعیت مسلط پیشین خود عقب بنشینند. کشورهای منطقه نیز اگرچه از تداوم جنگ ناخشنودند، هنوز نتوانستهاند به یک اجماع پایدار درباره سهم و جایگاه ایران در نظم آینده برسند. تا زمانی که این سه سطح - یعنی پذیرش متقابل نقش ایران، بازتعریف روابط امنیتی آمریکا با متحدانش، و نهادینه شدن ترتیبات درونزای منطقهای - به نقطه تعادل نرسند، درگیری بهصورتهای مختلف - از رویارویی مستقیم تا جنگ فرسایشی و تنش کنترلشده - تداوم خواهد یافت.
جنگ کنونی، یک جنگ برای حفظ نظم کهن در برابر ظهور نظمی نوین است. فروپاشی نظم تحت رهبری آمریکا، خلأ قدرت و بیثباتی ایجاد کرده و تثبیت نظم جدید، بازتوزیع بنیادین قدرت را ضروری میسازد.
به گزارش مشرق، ایران با تکیه بر توان بازدارندگی نامتقارن، کنترل عملی گرهگاه انرژی، دیپلماسی فعال منطقهای و شبکه متحدان خود، در موقعیتی قرار گرفته که بتواند معماری امنیتی و سیاسی آینده غرب آسیا را به شکل معناداری رقم بزند.
بر این اساس، تا زمانی که این نظم جدید و مؤلفههای قدرت در آن تثبیت نشود، تداوم رویارویی، ویژگی ذاتی این دوره گذار خواهد بود؛ و ایران، بهعنوان یکی از تعیینکنندهترین معماران آن نظم، هم هزینههای جنگ را تحمل میکند و هم از قدرت ساختاری لازم برای شکل دادن به صلح آینده و نظم را برخوردار است.