کتابخانههای سیار مأمن انتشار آگاهی فرهنگی
گالیا توانگر
هر کتاب، دری به جهان دیگری است، شما امروز کدام در را میگشایید؟ کتاب بهعنوان پایهایترین ابزار توسعه فکری، نقشی بیهمتا در پیشرفت فردی و اجتماعی ایفا میکند. مطالعه منظم و هدفمند، نهتنها گنجینهای از دانش تخصصی و عمومی را در اختیار انسان قرار میدهد، بلکه ظرفیتهای شناختی را به شکل چشمگیری ارتقا میبخشد. همچنین در پاسخ به سؤال چرا کتاب بخوانیم باید گفت: توانایی تحلیل مسائل پیچیده، مهارت حل خلاقانه چالشها، تقویت تفکر انتقادی و پرورش ذهنیت نظاممند همگی در سایه کتابخوانی پایدار محقق
میشوند.
در سطح فردی، این فرآیند به غنای فرهنگی، گسترش دامنه واژگان، ارتقای کیفیت بیان و تقویت تمرکز پایدار منجر میگردد، ضمن اینکه پنجرهای به روی تجربیات ناب بشری و دیدگاههای بدیع میگشاید. در گستره اجتماعی، کتاب پل ارتباطی استوار میان گذشته، حال و آینده و پیوند دهنده فرهنگها و تمدنهای گوناگون محسوب میشود. این رسانه ماندگار، دستاوردهای علمی نسلها، درسهای عبرتآموز تاریخ و گنجینههای ادبی و فلسفی را به آیندگان منتقل میکند و زیرساختی برای گفتوگوی سازنده میان جوامع ایجاد میکند.
جامعهای که کتاب در کانون توجه آن قرار دارد، از سرمایه فکری غنیتر و تابآوری بالاتری برخوردار است و قادر خواهد بود با بهرهگیری از خرد جمعیِ انباشته شده در متون، راهکارهای نوآورانه برای پیچیدهترین مسائل معاصر بیابد. همانگونه که اندیشمندان بزرگ در طول تاریخ تأکید کردهاند: «کتاب، مهربانترین همسفر در مسیر کشف حقیقت است، نوری که تاریکی جهل را میشکافد و آینهای که ژرفای وجود انسان را روشن میسازد. ارزش یک جامعه با شمار کتابهای گشوده شدهاش سنجیده میشود، نه کتابهای انبارشدهاش.»
درباره اهمیت کتابخوانی هنوز
و هر روز صحبت کنیم
نکته مهم درباره اهمیت کتاب و کتابخوانی این است که با نهادینهکردن عادت به مطالعه، جای تأسف دارد که این عادت، جایگاهی در رشد همهجانبه در همه سطوح اجتماع ما پیدا نکرده است و هنوز عدهای از خواندن سرباز میزنند که میباید در پیشگیری از توسعه و گسترش بیشتر این آفت بهمنظور رشد و اعتلای فرهنگ عمومی کوشش و تلاش زیادی کرد. این چالش را باید با جدیت و سختکوشی هرچه تمامتر از جامعه دور کرد و حالا موقع آن شده است که همه انگیزهها و موانعی را که به هر دلیل در زمینه کتاب و کتابخوانی ایجاد شده، کنار رانده و با اراده قاطع تصمیم شکستناپذیری گرفته و نسبت به احیای کتاب و کتابخوانی اقدام کنیم.
پرداختن به مسائل فرهنگی کشور از جمله مسئله کتابخوانی و راهحلهای رفع تنگناها و مشکلات آن، اگرچه اموری است که نیازمند همت همگانی است، ولی بخشهای دولتی مسئول آن هستند و باید در راه آن سرمایهگذاری کرده و بصیرت و قدرت نظارت لازم بر مسائل فرهنگی داشته باشند. آن را سروسامان دهند و دستگاههای دولتی ادارهکننده کشور باید کسانی را که دارای تفکر و اهل قلم هستند، ترغیب کنند تا به مطالعه و تحقیق دستزده و حاصل و نتیجه تلاشهایشان را در معرض استفاده همگان بگذارند. از این طریق میتوان فرهنگ جامعه را به پویایی و بالندگی رساند.
هفته کتاب؛
نمادی از اهمیت کتاب و کتابخوانی در جامعه
ابراهیم حیدری مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران ضمن قدردانی از مسئولان و فعالان فرهنگی روستای فرخآباد استان البرز بیان میکند: «برگزاری هفته کتاب در شرایط امروز کشور، بیش از گذشته به همافزایی و همکاری نیاز دارد و از همین رو نیز شعاری که برای این رویداد انتخاب شده، شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» است. کتاب و خواندن معجزهای ارزشمند است و استمرار برنامههای کتابمحور با همراهی مسئولان و فعالان فرهنگی در سراسر کشور اهمیت فراوانی دارد.»
دبیر هفته کتاب سیوچهارم با اشاره به انتخاب روستای فرخآباد برای آغاز همزمان برنامههای هفته کتاب در کشور میافزاید: «این انتخاب در وهله نخست باتوجه به سیاستها و رویکردهای فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و تأکید ایشان بر این نکته صورت گرفت که ایران فقط تهران نیست. توجه به روستاها و شهرهای مختلف کشور و ظرفیتهای فرهنگی آنها از ویژگیهای این رویکرد است.»
او با تأکید بر اهمیت قدردانی از تلاشهای مستمر فعالان فرهنگی روستاها ادامه میدهد: «نکته مهمتر از برگزاری یک مراسم، پاسداشت و قدردانی از تلاش کسانی است که سالها برای استمرار فعالیتهای فرهنگی در روستاها کوشش کردهاند. من از بانیان این جریان و جشنواره بودهام و استمرار این فعالیتها زمینهساز معرفی صدها روستا بهعنوان روستاهای برتر کشور شده است.»
مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران با اشاره به نقش مسئولان محلی و فعالان فرهنگی در تداوم این مسیر مطرح میکند: «امروز فرصت مناسبی است تا از مسئولان شهرستانی، فعالان فرهنگی و اعضای شوراهای روستاها که برای استمرار فعالیتهای فرهنگی در نقاط مختلف کشور تلاش کردهاند، قدردانی کنیم.»
ابراهیم حیدری در پایان سخنان خود میگوید: «امیدوارم حضور در استان البرز و آغاز برنامههای هفته کتاب از این روستا، شروعی دوباره برای تقویت فعالیتهای فرهنگی و توسعه کتابخانهها و کتابخوانی باشد. امیدواریم با حمایت مسئولان استانی و شهرستانی، فعالیتهای فرهنگی در روستاها در حوزههای مختلف استمرار پیدا کند و به الگویی برای دیگر نقاط کشور تبدیل شود.»
کتابخانههای سیار،
فرصتی برای تحقق عدالت فرهنگی
سیدمهدی حسینی نویسنده و پژوهشگر حوزه ادبیات پایداری، با بیان اینکه کتابخانههای سیار ظرفیتی مؤثر برای تحقق عدالت فرهنگی هستند، میگوید: «کتابخانههای سیار میتوانند فاصله دسترسی به خدمات فرهنگی را کاهش دهند. اگر تجربههای موفق این کتابخانهها مستند و بیشتر معرفی شوند، مردم نیز بهتر باور میکنند که کتابخواندن برای زندگی آنها فایده و دستاورد دارد.»
وی با اشاره به تغییر سبک زندگی و گسترش فضای مجازی، درباره جایگاه کتاب در زندگی امروز، اظهار میدارد: «هر نسلی اقتضائات خاص خودش را دارد، اما ورود یک رسانه یا پدیده جدید به زندگی انسانها به معنای ازبینرفتن پدیدههای پیشین نیست. همانطور که با ورود تلویزیون، رادیو از میان نرفت و همچنان مخاطبان خود را دارد، کتاب نیز جایگاه خود را حفظ میکند.»
وی میافزاید: «فضای مجازی حتی میتواند در خدمت کتابهایی باشد که صد یا دویست سال پیش نوشته شدهاند و به وسیلهای برای معرفی بهتر این آثار تبدیل شود. آنچه اهمیت دارد، حفظ جایگاه کتاب و فرهنگ مطالعه در زندگی انسانهاست.»
حسینی با اشاره به تجربه شخصی خود در کتابخوانی میگوید: «از دهه ۵۰ مطالعه را آغاز کردم و کتابخواندن تأثیر زیادی در زندگی من داشته است. حتی در دهه ۷۰ و هنگام ادامه تحصیلاتم، مطالعات پیشین بسیار به من کمک کرد. کتابها ایدهها، دیدگاهها و تجربههایی را در اختیار انسان قرار میدهند که حاصل زندگی و اندیشه افراد در نقاط مختلف جهان است و شاید نتوان آنها را به شکل دیگری به دست آورد.»
این نویسنده با تأکید بر اینکه هفته کتاب باید بهانهای برای ترویج مطالعه مستمر باشد، تصریح میکند: «هفته کتاب و کتابخوانی باید فرصتی باشد تا به این فکر کنیم که هر روز کتاب بخوانیم؛ چراکه کتابخوانی باید به یک عادت روزانه تبدیل شود. هر کتاب میتواند آورده و دستاوردی برای انسان داشته باشد و ضرورت مطالعه را هر فردی در زندگی خود درک میکند.»
محرومیت فرهنگی؛
مسئلهای فراتر از محرومیت اقتصادی
حسینی با اشاره به ظرفیت کتابخانههای عمومی سیار در گسترش خدمات فرهنگی به مناطق کمبرخوردار، محرومیت فرهنگی را یکی از مسائل مهم جامعه دانسته و بیان میکند: «محرومیت فقط اقتصادی نیست؛ محرومیت فرهنگی نیز وجود دارد. گاهی مردم در شهرستانها و روستاها به دلیل ناآگاهی از فواید مطالعه، خودشان را از کتاب محروم میکنند و تصور میکنند کتابخواندن تأثیر چندانی در زندگی آنها ندارد.»
وی با بیان اینکه انسانها همواره به اندیشه و تجربه دیگران نیازمندند، میافزاید: «باید در شهرستانها و روستاها بهگونهای فرهنگسازی شود که ظرفیت انسانها برای نقد، پرسشگری، انتقاد و تحمل مشکلات افزایش پیدا کند. کتابخواندن میتواند این تواناییها را در افراد تقویت کند و افق دید آنها را گسترش دهد.»
این پژوهشگر با اشاره به تجربههای شخصی خود در فراهمکردن زمینه دسترسی مردم به کتاب، از برنامهریزی برای ایجاد فضائی فرهنگی و برگزاری نمایشگاه کتاب در روستای محل فعالیت خود خبر داده و میگوید: «باید نمایشگاههای کتاب را فعال کنیم تا مردم بتوانند آثار مختلف را ببینند و با آنها آشنا شوند. همچنین لازم است ناشران را برای حضور در این نمایشگاهها همراه کنیم. شاید فعالیت کتابفروشی در برخی شهرستانها درآمد اقتصادی زیادی نداشته باشد، اما از نظر معنوی و فرهنگی ارزش فراوانی دارد و به ارتقای آگاهی جامعه کمک
میکند.»
وی همچنین بر ضرورت مشارکت خیرین در ترویج فرهنگ مطالعه تأکید کرده و میافزاید: «باید خیرین را نیز در این مسیر همراه کنیم و با معرفی آثار و نشاندادن تأثیر مطالعه در زندگی مردم، باورهای عمومی را نسبت به کتاب تغییر دهیم. مهمترین مسئله، خواندن کتاب و دیدن تأثیر آن در زندگی است؛ موضوعی که میتواند از مسیر همخوانی، مطالعه فردی و فعالیتهای جمعی کتابخوانی دنبال شود.»
حسینی کتابخانههای سیار را ظرفیتی مؤثر برای تحقق عدالت فرهنگی دانسته و میگوید: «کتابخانههای سیار میتوانند فاصله دسترسی به خدمات فرهنگی را کاهش دهند. اگر تجربههای موفق این کتابخانهها مستند و بیشتر معرفی شوند، مردم نیز بهتر باور میکنند که کتابخواندن برای زندگی آنها فایده و دستاورد دارد.»
کتاب و فرهنگ؛
زمینهساز وحدت و همدلی در جامعه
ابراهیم شریفی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان البرز با تأکید بر ضرورت نهادینهکردن فرهنگ مطالعه میگوید: «اهمیت کتاب و کتابخوانی بر کسی پوشیده نیست، اما در شرایطی که با دغدغههای اقتصادی و مسائل ناشی از جنگ مواجه هستیم، توجه به فرهنگ و هنر و ترویج مطالعه میتواند به تقویت وحدت، همدلی و انسجام اجتماعی کمک کند. اگر به دنبال ایجاد آرامش، نشاط و همبستگی در جامعه هستیم، چارهای نداریم جز اینکه به ظرفیتهای فرهنگی توجه کنیم. کتابخواندن و کتاب خریدن از جمله اقداماتی است که میتواند در این مسیر ارزشمند و اثرگذار باشد.»
شریفی در پایان سخنان خود به برنامههای پیشبینیشده برای هفته کتاب در استان البرز اشاره کرده و میگوید: «برنامههایی با محوریت موضوعاتی همچون «ایرانپژوهی» و بومیسازی آن در قالب «البرزپژوهی»، «ایرانمهر»، «ایراننگار»، «ایرانتخت» و «ایرانحماسه» در طول این هفته اجرا میشود. این برنامهها باهدف توجه به هویت ایرانی، ظرفیتهای بومی و معرفی حماسه و مقاومت مردم ایران در نظر گرفته شدهاند.»