بازگشت کتاب به سبد خانوار با همت مسئولان و نهادهـای مردمـی
گالیا توانگر
در روزگاری که انبوه اطلاعات، مجال تأمل را تنگ کرده است، کتاب همچنان ما را به فضیلتی کمیاب فرا میخواند: عمیق دیدن. خواندن، تمرین درنگ در برابر پاسخهای شتابزده و آموختن گفتوگو با اندیشههای متفاوت است. معلمی که میخواند، به انتقال دانش بسنده نمیکند؛ توان سنجیدن، نقدکردن و ساختن آینده را در جان جامعه میپروراند. از همین رو، کتابخوانی برای دانشگاه، فعالیتی در حاشیه آموزش نیست؛ بخشی از هویت و شرط پویایی آن است.
این هویت، در کتابخانه صورتی عینی مییابد؛ جایی که پرسش دانشآموز و دانشجو به تجربه پژوهشگران پیوند میخورد و ایدهای نوپا، پشتوانهای برای بالیدن پیدا میکند. اعتبار پژوهش، تنها حاصل نبوغ پژوهشگر نیست؛ به اعتبار منابعی نیز وابسته است که استدلال او بر آنها استوار میشود. دسترسی به منابع معتبر و متنوع، فاصله میان حدس و شناخت را کوتاه میکند و راه رسیدن به یافتههای تازه را هموار میسازد.
مسئولین فرهنگساز
از چگونگی تحقق شعار هفته کتاب میگویند
شعار هفته کتاب آبان ۱۴۰۵: «با کتاب گفتوگو کنیم» است. بخشی از پیشنهادهای مطرحشده در شورای سیاستگذاری مستقیماً به مدرسه و خانواده مربوط است. حسین قرایی، مدیرکل روابطعمومی سازمان صداوسیما، میگوید: «معاونت پرورشی و فرهنگی آموزشوپرورش نقش مهمی در حوزه ترویج کتاب و کتابخوانی ایفا میکند و باید از ظرفیتهای این معاونت در این حوزه استفاده کنیم. همچنین معلمانِ نویسنده باید در هفته کتاب موردتوجه قرار بگیرند.» وی همچنین پیشنهاد میدهد: «اعضای هیئت دولت، از رئیسجمهور تا وزیران، هر کدام کتابی را در هفته کتاب معرفی کنند و از ظرفیت مترو و فضاهای شهری برای معرفی نویسندگان استفاده شود.» مناف یحییپور، رئیس انجمن نویسندگان کودکونوجوان، نیز پیشنهاد میدهد: «میتوان در مدارس و برنامههای مرتبط با هفته کتاب، فرصتی ۱۵ دقیقهای در اختیار دانشآموزان قرار داد تا درباره کتابهای موردعلاقه خود حرف بزنند و آثار خواندهشده را به همسالانشان معرفی کنند.» او همچنین برگزاری مسابقهای را پیشنهاد کرد که در آن خانوادهها روزانه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه برای کودکان خود کتاب بخوانند و فیلم یا فایل صوتی آن را منتشر کنند.» یحییپور بر نقش کتابخانهها و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در اجرای برنامههای داستانخوانی تأکید دارد. ابراهیم کریمیزنجانی، رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، در توضیح معیار شعار هفته کتاب میگوید: «هرچه بیشتر با کتاب مأنوس باشیم، به فضای گفتوگو نزدیکتر میشویم. گفتوگو هم راه است و هم هدف.» جواد زاهدی، مدیر اداره کتابخانههای ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد، حفظ انسجام اجتماعی و تقویت وحدت ملی را از مهمترین محورهای برنامهها دانسته و علیالله سلیمی، نماینده انجمن قلم ایران، خواستار حضور نویسندگان در تجمعات شبانه شهرها و استفاده از ظرفیت مساجد برای ترویج کتابخوانی میشود.
فرهنگیان بزرگترین جامعه مروج کتابخوانی
شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از شعارهای کلی سالهای گذشته دقیقتر است، چون خواندن را از یک کنش فردی به یک کنش اجتماعی پیوند میزند؛ اما همین دقت، معیار سنجش را هم سختتر میکند. گفتوگو با کتاب بدون کتاب در دسترس ممکن نیست و امسال جامعه کتابخوان، پس از نمایشگاهی که فقط مجازی برگزار شد، هفته کتاب را نیز بدون نمایشگاه حضوری تهران خواهد گذراند. واگذاری اجرا به تشکلها و تمرکز بر کتابفروشیها در اصل درست است، اما در گزارشهای منتشرشده، نه رقمی برای حمایت از «بازار کتاب» آمده و نه سهم شهرهای کوچک و روستاهایی که کتابفروشی ندارند، روشن شده است.
نکته مهمتر برای جامعه فرهنگیان این است که مدرسه در نشست شورای سیاستگذاری هفته کتاب بیشتر در قالب «پیشنهاد» حاضر بود تا «برنامه». در فهرست حاضران این نشست که ایبنا منتشر کرده، نمایندهای از وزارت آموزشوپرورش دیده نمیشود، درحالیکه بزرگترین جمعیت سازمانیافته کتابخوان بالقوه کشور، یعنی دانشآموزان، و بزرگترین شبکه مروجان کتاب، یعنی معلمان در مدارساند. پیشنهاد ۱۵ دقیقه معرفی کتاب از زبان دانشآموزان و توجه به معلمان نویسنده، اگر به دستورالعمل اجرائی آموزشوپرورش تبدیل نشود، در حد یک ایده خوب باقی میماند.
راهکار روشن است: آموزشوپرورش میتواند با هماهنگی خانه کتاب و ادبیات ایران، یک زنگ «گفتوگو با کتاب» در همه مدارس تعریف کند، فهرستی از آثار معلمان نویسنده هر استان منتشر کند و بخشی از سرانه فرهنگی مدارس را به خرید کتاب از کتابفروشیهای محلی از طریق «بازار کتاب» اختصاص دهد. چنین پیوندی هم به کتابفروشیهای آسیبدیده از شرایط سال جاری کمک میکند و هم شعار گفتوگو را از تریبون رسمی به کلاس درس میبرد؛ جایی که گفتوگو درباره کتاب باید از آنجا آغاز شود.
روند نزولی خرید کتاب از ۱۱ جلد به ۸ جلد
سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی عنوان میکند: «در سال قبل متوسط خرید کتاب ۱۱ جلد بوده است، اما امسال این رقم به ۸.۶ جلد رسیده است و عملاً در خرید کتاب شاهد تنزل هستیم.»
وی با اشاره به نتایج آخرین نظرسنجی در حوزه کتاب و کتابخوانی اظهار میکند: «در این نظرسنجی از افراد کتابخوان پرسیده شده است که بیشتر چه قالب کتابهایی میخوانید و طبق نتایج ۵۷.۸ درصد پاسخدهندگان اعلام کردند که بیشتر کتاب کاغذی میخوانند.
۱۲.۷ درصد پاسخدهندگان اعلام کردند که بیشتر کتاب الکترونیک، ۱۵.۲ درصد پاسخدهندگان اعلام کردند بیشتر کتاب صوتی و ۱۴.۲ درصد از پاسخدهندگان اعلام کردند در هر سه قالب (کاغذی، الکترونیک و صوتی) کتاب میخوانند.»
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به نتایج مذکور تصریح میکند: «این آمار نشان میدهد کاغذ، هنوز حلقه اصلی ارتباط فرهنگ مکتوب محسوب میشود و یک کالای اساسی است؛ چراکه بخش اصلی کتابخوانان از این طریق دانش خود را تکمیل میکنند. با حمایت دولت و جلساتی که با معاون اول رئیسجمهور داشتیم و کمکهای بانک مرکزی و وزارت صنعت معدن و تجارت، علیرغم تلاطم فضای کاغذ با تخصیص کاغذ به قیمت کالاهای متداول، بخشی از آن تأمین و بخشی وارد شده و بخشی در حال ورود است. در این شرایط جنگی ۲۰ میلیون دلار برای کاغذ نشر اختصاصیافته است که مقداری از آن تخصیص داده شده و آمده است. دولت علیرغم سختیهای موجود در حوزه منابع به کمک این حوزه آمده است.»
وی با اشاره به دیگر نتایج نظرسنجی مذکور اظهار میدارد: «از افراد کتابخوان سؤال کردهاند که چقدر کتاب میخرند؟ در سال قبل متوسط خرید ۱۱ جلد بوده است؛ اما امسال این رقم به ۸.۶ جلد رسیده است و عملاً در خرید کتاب شاهد تنزل هستیم.»
صالحی با بیان اینکه نیاز داریم به مصرف فرهنگی خانوارها توجه کنیم، توضیح میدهد: «مضایق منابع را میدانیم؛ اما باید راهحل انتخاب کرد و یکی از راهحلها تقویت منابع کتابخانههای عمومی است. از کتابخوانها پرسیده شده است که چند نفر از آنها عضو کتابخانه هستند؟ طبق پاسخها ۱۲.۲ پاسخدهندگان عضو کتابخانه بودهاند. هرچقدر بتوانیم دسترسی به کتابخانهها را بیشتر کنیم به حوزه فرهنگ مکتوب کشور کمک کردهایم.» وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در بخش دیگر سخنان خود بیان میکند: اگر میخواهیم فرهنگ مکتوب، گرفتار کمرنگی نشود، نمیتوان کاغذ را نادیده گرفت. از کاغذ باید بهعنوان کالای اساسی حمایت کرد.»
مطالعه در شرایط بحرانی میتواند
جنبههای مثبتی داشته باشد
غلامرضا امیرخانی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی درباره چالش آمار سرانه مطالعه توضیح میدهد: «امروز همه دنیا با این مشکل مواجه هستند، حتی اخیراً دیدهام چند کشور پیشرفته اروپایی ورود تلفن همراه به مدارس را ممنوع کردهاند و دوباره بر کتاب کاغذی و کتابخوانی سرمایهگذاری میکنند؛ زیرا متوجه شدهاند فضای مجازی در کنار همه محاسنی که دارد، معایبی هم دارد.» رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی با اشاره اینکه سرانه مطالعه در ایران در مقایسه با کشورهای دیگر پایینتر بوده است، ادامه میدهد: «ممکن است در شرایط فعلی بگوییم وضعیت از آنچه که درگذشته بوده، بدتر شده و این موضوع تا حدی هست. از طرفی گرانی کتاب مطرح است. طبیعی است وقتی یک خانواده از جهت اقتصادی تحتفشار باشد، اولین چیزی که از اولویت خارج میشود، سبد کالاهای فرهنگیشان است که میتواند کتاب، سینما، تئاتر یا هر چیز دیگری باشد؛ این مسائل دستبهدست هم میدهند و به کتاب و کتابخوانی لطمه میزنند.»
وی درباره نقش کتاب و مطالعه در شرایط بحرانی نیز میگوید: «در تجاوزهایی که دو رژیم شرور در سال گذشته داشتند، امور جاری کشور در حال انجام بود و بسیاری از بخشهای کشور تعطیل نشد، بعضی مغازهها باز بودند و زندگی عادی در بخشهای زیادی جریان داشت. حتی اگر در شرایط بحران اینترنت قطع باشد یا امکان رفتن به کتابخانه وجود نداشته باشد، بسیاری از مردم در خانههایشان کتاب دارند و اتفاقاً میتواند زمان خوبی باشد که بنشینند و کتابهایشان را بخوانند. بهخصوص اگر موضوع کتاب متناسب با شرایط و امیدبخش باشد. البته الزاماً کتاب نیست و فیلم نیز میتواند چنین نقشی داشته باشد. در ایام جنگ کسانی میآمدند و کتابهایی را معرفی میکردند که موضوعشان امیدبخشی بود یا فیلمهایی را معرفی کردند که دیدنشان در این شرایط مناسب باشد. این موضوع میتواند در شرایط فشار روانی، هیجان و ناراحتی کمککننده باشد.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی با اشاره به وضعیت مطالعه در دوران جنگ جهانی دوم که ابعاد گستردهتری داشت، اظهار میدارد: «اطلاعاتی داریم که نشان میدهد در آن بحران جنگ عالمگیر کتابخانهها فعال بودند، مردم کتاب میخواندند و کتاب امانت میگرفتند. حتی بر همین مبنا داستانهایی گفته شده و رمانهایی نوشته شده است؛ بنابراین آمار مطالعه در شرایط بحرانی حتی میتواند افزایش پیدا کند. البته در این شرایط ممکن است برنامههای روتین مانند چاپ کتاب یا برگزاری مراسم رونمایی تأثیر بگذارد، اما ذات مطالعه، اگر دسترسی به کتاب وجود داشته باشد (چه از طریق فضای مجازی و چه کتابهایی که در خانه داریم)، لزوماً تحتتأثیر منفی قرار نمیگیرد.»
اهدای کتاب به مناطق محروم و تبادل کتاب
غلامرضا امیرخانی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی درباره دیگر برنامههای این سازمان برای هفته کتاب توضیح میدهد: «طبق برنامههای معمول و ارتباطهایی که با وزارت فرهنگ و خانه کتاب داریم، کتابخانه ملی نیز فعالیتهایی انجام میدهد؛ اهدای کتاب به مناطق محروم را داریم و این کار گستردهتر انجام میشود. چند سالی است در خود کتابخانه ملی تبادل کتاب نیز انجام میشود. اعضا و دیگر علاقهمندان میتوانند کتابهایی را که نیاز ندارند، بیاورند و با سایر کتابهایی که در اینجا وجود دارد، معاوضه کنند.»
وی درباره سازوکار اهدای کتابها میگوید: «ما بخشی با عنوان مبادله و اهدا داریم که کتابهای مازاد کتابخانه ملی در آنجا قرار میگیرد. بخش عمده این کتابها آثاری است که افراد به کتابخانه ملی اهدا کردهاند و اجازه استفاده از آنها را نیز به ما دادهاند. نخستین کاری که انجام میدهیم این است که کتابهای اهدایی را با موجودی خودمان مقایسه میکنیم. اگر کتابی را نداشته باشیم، یا حتی چاپی از آن را نداشته باشیم، آن کتاب وارد مخازن میشود. کتابهایی که قطعاًً مازاد و تکراری هستند و معمولاً تعدادشان نیز زیاد است، با اجازهای که از اهداکننده گرفتهایم، میتوانیم در اختیار مناطق محروم قرار دهیم یا در هفته کتاب در قالب برنامه تبادل کتاب با اعضای کتابخانه مبادله شوند.»
افزایش ۲۲ درصدی نقاط خدمت کتابخانههای عمومی طی دو سال گذشته
آزاده نظربلند دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور از افزایش ۲۲ درصدی نقاط خدمت این نهاد طی دو سال گذشته خبر داده و میگوید: «با افزودهشدن ۳۴ کتابخانه عمومی سیار به ناوگان نهاد، تعداد کتابخانههای سیار به ۱۱۶ باب رسیده است.»
دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور اظهار میدارد: «۳۴ کتابخانه عمومی سیار به ناوگان کتابخانههای عمومی سیار نهاد افزوده شده و تعداد این کتابخانهها به ۱۱۶ باب رسید.»
وی با اشاره به یکی از چالشهای همیشگی نهاد کتابخانههای عمومی کشور، میافزاید: «یکی از مسائل پیش روی نهاد، فراهمکردن دسترسی عموم افراد جامعه به کتابخانههاست و در همین راستا طی دو سال گذشته اقدامات بسیار زیادی انجام شده است.»
دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور ادامه میدهد: «در حال حاضر نهاد ۴۷۷۵ نقطه خدمت دارد که این تعداد طی دو سال گذشته ۲۲ درصد افزایشیافته و موجب گسترش نقاط خدمت و مراکز دسترسی به کتاب و کتابخانهها شده است.»
نظربلند با اشاره به تمرکز این توسعه در مناطق کمبرخوردار، تصریح میکند: «با توسعه کتابخانههای عمومی سیار توانستهایم مناطقی از کشور را که فاقد کتابخانه بودند، تحت پوشش قرار دهیم و خدمات کتابخانهای را در این مناطق ارائه کنیم.»