پیوند میراث هیدروکربنی ایران با صنعت پتروشیمی
مطالعه تاریخ علم و فناوری در فلات ایران، همواره روایتی شگرف از تعاملی خردورزانه میان انسان و بسترهای سرشار طبیعی این سرزمین کهن بوده است. هنگامی که سخن از صنعت نفت، قیر و مشتقات هیدروکربوری به میان میآید، اذهان عمومی و حتی بسیاری از پژوهشگران ناخودآگاه به سوی سده گذشته و اکتشافات مدرن نفت در مسجدسلیمان متمایل
میشوند.
حال آنکه ریشههای ژرف این صنعت راهبردی، در لایههای دیرینهشناسی و باستانشناسی این مرزوبوم ریشه دارد و قدمت آن به هزارههای پنجم پیش از میلاد بازمیگردد.
ایرانیان باستان بسیار پیشتر از ظهور انقلاب صنعتی در غرب، با تیزهوشی و رصد تراوشهای سطحی نفت و چشمههای قیر طبیعی (Oil Seeps) در دامنههای زاگرس، خوزستان و فلات مرکزی، به درک شهودی و تجربی عظیمی از فرآوری مواد دست یافتند. این دانش بومی در قالب عایقکاری سازهها (همچون زیگورات چغازنبیل)، ساخت ابزار ترکیبی، تسلیحات و روشنایی بروز یافت. فراتر از آن، در دوران طلایی تمدن اسلامی، دانشمندان برجستهای چون محمد بن زکریای رازی با تدوین روشهای علمی تقطیر نفت، گامی بلند در جهت جداسازی و بهرهبرداری هدفمند از مشتقات هیدروکربوری برداشتند تا این مسیر از «استفاده غریزی و صرفاً تجربی» به «فنآوری و علم مواد» ارتقا یابد.
در عصر حاضر، صنعت پتروشیمی و صنایع پاییندستی آن - از جمله تولید پلیمرها، رزینها و مواد پیشرفته مورد نیاز در صنایع حساسی چون خودروسازی- در تحلیل نهایی چیزی جز تکامل تکنولوژیک، بهینهسازی و مهندسی مولکولی همان فرآیندهای کهن نیستند. در این زنجیره طولانی، ماده اولیه (هیدروکربنهای زمین) ثباتِ خود را حفظ کرده، اما ابزارِ تبدیل از ابزارهای ابتدایی باستانی به مجتمعهای عظیم و پیچیده پتروشیمی مبدل گشته است. بازخوانی این پیوند عمیق میان باستانشناسی صنعتی و پتروشیمی مدرن، فراتر از یک تفنن تاریخی، یک ضرورت راهبردی است.
این نگرش به ما میآموزد که توسعه پایدار صنعتی و خلق ارزش افزوده در اقتصاد ملی، نیازمند پیوند زدن نوآوریهای روز با ریشههای اصیل بومی و تاریخی است؛ رویکردی که میتواند الهامبخش صنعتگران، پژوهشگران و مدیران صنعتی در ترسیم افقهای نوین توسعه، تهاتر فناوری و حضور قدرتمند در بازارهای جهانی
باشد.
علی طیبی