پیوند مبارک با یار مهربان در سایه درخت آگاهی و دانایی
گالیا توانگر
«دِلو» یکی از پیشکسوتان فوتبال بوشهر بود. سر برگرداند و بچههای پا به توپ بوشهر را در طلاییرنگ غروب نظاره کرد. هنوز هم دلش به آنها خوش بود. زمزمهوار گفت: «کاش لااقل خوبهایشان را برای تیمهای مطرح گلچین میکردند.» بعد متوجه نگاه متعجب من به سبیلهایش شد. دست کشید روی سرم و پرسید: «دوست داری چهکاره بشی باباجان؟»
- کتابخوان!
این را گفتم و دویدم سمت موجها که داشتند مد میگرفتند.
«دِلو» سیگاری روشن کرد و زیر لب با لهجه جنوبی گفت: «شاهینِ سرنوشتِ طلایی خوش باشه، خدا بخواد.»
درسم خوب بود، از آن بچهمثبتهای ریزهمیزه و درونگرا، یک عینک تخممرغی که الان یادم نمیآید چه رنگی بود؟ شاید آبی؛ روی چشمهایم خوش نشسته بود. به هر جهت من با این عینک، همهچیز و همهکس را آبی میدیدم. هر فردی از آشنایان و اطرافیان مرا میدید، میپرسید: «میخواهی چهکاره بشوی؟» من هم میگفتم: «کتابخوان»
علیرغم جثه ریزهومیزهام من از کتابخانه شخصی پدرم کتابهای بزرگتر از سنم زیاد بر میداشتم و میخواندم. فقط روخوانی میکردم و اصلاً چیزی از معنا و مفهوم جملات درکم نمیشد. با اینحال گاهی پدرم برایم درباره برخی جملات و پاراگرافها صحبت میکرد و این سببساز رشد فکریام شده بود؛ شروع کردم به نوشتن داستان کوتاه.
ایران جان!
کتاب میتواند یکی از حلقههای اتصال میان گروههای مختلف اجتماعی و فرهنگی باشد. توجه به ایران و هویت تاریخی و فرهنگی ایرانیان، در کنار توجه به کتاب و کتابخوانی، فرصتی برای تقویت نقاط مشترک و کاهش فاصلهها و گسستهای اجتماعی فراهم میکند.
انتظار داریم دستگاههای اجرائی بیشتر بر سیاستگذاری، هماهنگی و فراهمکردن زمینه فعالیت مجموعههای فرهنگی تمرکز کنند و اجرای برنامهها را تا حد امکان به نهادها و تشکلهای تخصصی بسپارند.
حسین قرایی مدیرکل روابط عمومی سازمان صداوسیما با اشاره به برنامههای پیشبینی شده آبانماه در قالب برنامه «ایران جان»، توضیح میدهد: «باتوجه به همزمانی این رویداد با برنامهریزیهای هفته کتاب، میتوان از این فرصت برای معرفی کتابهای شاخص، نویسندگان، شاعران و دیگر چهرههای فرهنگی استان استفاده کرد. پیشنهاد میکنم با همکاری مجموعههای مرتبط و فعال حوزه کتاب، درباره کتابها و چهرههایی که قرار است معرفی شوند، به جمعبندی مشترکی برسیم.» وی با بیان اینکه مترو یکی از ظرفیتهای مناسب برای اجرای برنامههای ترویج کتابخوانی است، میگوید: «همانطور که رویداد ایران جان از ظرفیت ایستگاههای مترو نیز بهره میگیرد، میتوان از این فضا برای معرفی کتابها و نویسندگان و برگزاری برنامههای فرهنگی استفاده کرد. همکاری دستگاههای مختلف، از جمله مجموعههای شهری و وزارت راه و شهرسازی، میتواند زمینه اجرای گستردهتر این برنامهها را فراهم کند.»
حسین قرایی در پایان به ظرفیت آموزشوپرورش برای ترویج کتاب و کتابخوانی در ایام هفته کتاب اشاره کرده و ادامه میدهد: «معاونت پرورشی و فرهنگی آموزشوپرورش نقش مهمی در حوزه ترویج کتاب و کتابخوانی ایفا میکند و باید از ظرفیتهای این معاونت در این حوزه استفاده کنیم. همچنین معلمان نویسنده باید در هفته کتاب موردتوجه قرار بگیرند.»
داستانخوانی در تجمعات شبانه در ایام هفته کتاب
مناف یحییپور رئیس انجمن نویسندگان کودکونوجوان با تأکید بر ضرورت گسترش برنامههای داستانخوانی در تجمعات شبانه در سطح شهر میگوید: «میتوان برنامههایی با حضور شاعران، نویسندگان و پدیدآورندگان کتاب برای گروههای مختلف مخاطبان برگزار کرد. هفته کتاب فرصت مناسبی برای فراهمکردن زمینه حضور اهالی قلم و معرفی آثار آنان است. کتابخانهها و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز میتوانند در اجرای این برنامهها نقش مؤثری داشته باشند.» رئیس انجمن نویسندگان کودک و نوجوان با اشاره به امکان همکاری رسانهها بهویژه صداوسیما در ترویج کتابخوانی، میافزاید: «میتوان در طول هفته کتاب، برنامهای کوتاه و منظم برای کتابخوانی در نظر گرفت؛ بهگونهای که هر روز یک پدیدآورنده کتاب به همراه یک گوینده یا مجری، بخشی از یک کتاب، داستان کوتاه یا شعر را برای مخاطبان بخواند. بهتر است محور اصلی این برنامه، خودِ خواندن باشد و از گفتوگوهای طولانی و توضیحات اضافی پرهیز شود. حتی اگر این برنامه در قالب بخشهای ۱۵ دقیقهای اجرا شود، میتواند به ترویج فرهنگ کتابخوانی کمک کند.»
وی همچنین پیشنهاد میکند: «بهتر است مسابقهای برای تشویق والدین به کتابخوانی برای فرزندانشان برگزار شود. به این صورت که میتوان از خانوادهها خواست روزانه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه برای کودکان خود کتاب بخوانند و فیلم یا فایل صوتی این فعالیت را در یک بستر مشخص منتشر کنند. اختصاص جایزه به آثار برگزیده و اطلاعرسانی در شبکههای اجتماعی میتواند به شکلگیری موجی گسترده در فضای مجازی و افزایش مشارکت خانوادهها کمک کند.»
یحییپور در پایان بر ضرورت فراهمکردن فرصت برای معرفی کتاب از سوی خود کودکان و نوجوانان تأکید کرده و میگوید: «میتوان در مدارس و برنامههای مرتبط با هفته کتاب، فرصتی ۱۵ دقیقهای در اختیار دانشآموزان قرار داد تا درباره کتابهای موردعلاقه خود حرف بزنند و آثار خواندهشده را به همسالانشان معرفی کنند. مشارکت مستقیم دانشآموزان میتواند زمینه علاقهمندی بیشتر آنان به کتاب و کتابخوانی را فراهم کند.»
مساجد گیلان در هفته کتاب
میزبان برنامههای ترویج کتابخوانی
حجتالاسلام رضا حاجتی مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد گیلان از اجرای مجموعهای از برنامههای فرهنگی و ترویجی همزمان با سیوچهارمین دوره هفته کتاب خبر داده و میگوید: «نمایشگاه کتاب، مسابقات کتابخوانی، نقد کتاب و حمایت از تولید آثار فرهنگی و هنری با محوریت کتاب ازجمله برنامههای پیشبینیشده در مساجد استان است. این برنامهها با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» و با هدف تقویت زیرساختهای مطالعاتی و ترویج فرهنگ کتابخوانی در کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان اجرا میشود.» وی با تأکید بر جایگاه مساجد در هدایت فرهنگی جامعه میافزاید: «کتاب و کتابخوانی از مؤلفههای اساسی پیشرفت جوامع است و ارتقای سطح مطالعه میتواند در افزایش آگاهی عمومی، توانمندسازی نسل جوان و تقویت سرمایه انسانی مؤثر باشد.»
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد گیلان با اشاره به ظرفیت مساجد در گسترش فرهنگ مطالعه بیان میکند: «کتابخانههای مساجد میتوانند با فراهمکردن دسترسی آسان به منابع مطالعاتی و ایجاد زمینه گفتوگو و تبادل اندیشه، نوجوانان و جوانان را بیشازپیش با کتاب مأنوس کنند.» حاجتی یکی از برنامههای محوری هفته کتاب را اجرای «پویش ملی تولید فرآوردههای فرهنگی و هنری از کتاب سرباز نهم» عنوان کرده و میگوید: «فعالان کانونهای فرهنگی هنری مساجد میتوانند با تهیه این کتاب از ستاد استان، آثاری در قالب نمایشنامه، پادکست، شعر، خوشنویسی و سرود تولید و در این پویش شرکت کنند.»
وی میگوید: «آثار برتر این پویش در سطح ملی موردتوجه قرار میگیرد و ستاد استان نیز از کانونهایی که در این زمینه آثار خلاقانه تولید کنند، حمایت خواهد کرد.»
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد گیلان، برپایی نمایشگاه کتاب، تجلیل از فعالان حوزه کتاب و کتابخوانی و پیگیری تجهیز کتابخانههای مساجد واجد شرایط را از دیگر برنامههای این هفته اعلام میکند. وی برگزاری مسابقات کتابخوانی با اهدای جوایز، نشستهای نقد و بررسی کتاب و غبارروبی مزار شهدا را نیز از برنامههای پیشبینیشده برشمرد.
آیا هفته کتاب چرخه نشر را تکان میدهد؟
آمارها چه میگویند؟
آیا هفته کتاب منجر به رونق واقعی نشر میشود یا تنها تکرار یک مناسبت تقویمی است؟ آمارها چه میگویند؟ هر سال با فرا رسیدن آبانماه و همزمانی آن با رویدادهایی چون «هفته کتاب» و پویشهای ترویجی، ویترین رسانهها و سخنرانیهای مدیران فرهنگی سرشار از شعارها، آمارها و برنامههایی در ستایش مقام کتاب و کتابخوانی میشود. این مناسبتها در ظاهر نشاندهنده توجه نظاممند به مقوله فرهنگ مکتوب است؛ اما بررسی ریشهای روندها نشان میدهد که این قبیل رویدادها بیش از آنکه جریانساز باشند، در سالهای اخیر به آئینهای تشریفاتی و تقویمی تبدیل شدهاند.
مدیران فرهنگی در دورههای مختلف، در پاسخ به انتقادها درباره نمادین شدن هفته کتاب، بر ایجاد «توجه جمعی» تأکید کردهاند. چنین توجهی ممکن است در روزهای برگزاری رویداد به افزایش مقطعی خرید کتاب بینجامد؛ اما برای ارزیابی اثر پایدار آن باید دید آیا پس از فروکشکردن موج رسانهای، شاخصهایی نظیر تولید، تجدید چاپ، شمارگان و توان خرید مخاطب نیز بهبود مییابد یا خیر.
هفته کتاب زمانی میتواند بر چرخه نشر اثر بگذارد که تقاضا به روزهای برگزاری رویداد محدود نماند. بر اساس آمار خانه کتاب، از زمان برگزاری سیوسومین دوره هفته کتاب در آبان 1404 تاکنون، در مجموع 93 هزار و184 عنوان کتاب منتشر شده است. از این تعداد، 73 هزار و13 عنوان تألیفی و 22 هزار و171 عنوان ترجمه بوده است. در این بازه، شمار کتابهای چاپ اول 66 هزار و304 عنوان و شمار تجدید چاپیها 26 هزار و880 عنوان بوده است. همچنین میانگین شمارگان کتابها به 750 نسخه و میانگین قیمت آنها به 263 هزار تومان رسیده است.
این آمار زمانی تأملبرانگیزتر میشود که با بازه زمانی مشابه سال قبل (فاصله میان هفته کتاب سیودوم و سیوسوم) مقایسه شود. در آن دوره، در مجموع 121 هزار و 249 عنوان کتاب منتشر شده بود که از این میان 91 هزار و 667 عنوان تألیفی و 29 هزار و 582 عنوان ترجمه بوده است. شمار کتابهای چاپ اول 81 هزار و 699 عنوان و شمار تجدید چاپیها 39 هزار و 550 عنوان بود. میانگین شمارگان در آن دوره 893 نسخه و میانگین قیمت کتاب 187 هزار تومان اعلام شده بود. مقایسه این ارقام نشان میدهد شمار عنوانهای منتشرشده در دو بازه مورد اشاره حدود 23 درصد و میانگین شمارگان نزدیک به 16 درصد کاهش یافته است. در مقابل، میانگین قیمت کتاب حدود 41 درصد افزایش داشته است. بنابراین، در بازهای که پس از برگزاری هفته کتاب سیوسوم قرار دارد، نهتنها رشد کمی دیده نمیشود، بلکه شاخصها در جهت عکس حرکت کردهاند.
البته این مقایسه بهتنهائی به معنای رابطه علّی مستقیم میان هفته کتاب و کاهش آمارها نیست؛ چراکه عواملی مانند هزینه تولید، قیمت مواد اولیه و قدرت خرید مخاطب در این میان نقشی تعیینکننده دارند. با اینحال، این دادهها نشان میدهند که برنامههای مقطعی هفته کتاب نتوانستهاند فشار عوامل اقتصادی بر بدنه نشر را مهار کنند. کاهش شمارگان از 893 نسخه به 750 نسخه، نشاندهنده ریسک بالای ناشر برای سرمایهگذاری و دشوارتر شدن دسترسی مخاطب به کتاب است. در میانردههای دیویی نشر، «علوم اجتماعی» با 18 هزار و269 عنوان در رتبه نخست قرار دارد. پس از آن، «کودک و نوجوان» با 16 هزار و891 عنوان و «ادبیات» با 16 هزار و735 عنوان قرار گرفتهاند.
در حوزه کودکونوجوان، تعداد عنوانها نسبت به دوره مشابه قبل (21 هزار و342 عنوان) حدود 21 درصد افت داشته است. میانگین شمارگان در این بخش از 1 هزار و475 نسخه به 1 هزار و200 نسخه رسیده و قیمت نیز از 125 هزار تومان به 151 هزار تومان افزایش یافته است. در حوزه ادبیات وضعیت بحرانیتر گزارش میشود؛ جایی که تعداد عنوانها 17 درصد و میانگین شمارگان نزدیک به 30 درصد (از 821 به 577 نسخه) کاهش یافته و قیمت با جهشی 53 درصدی از 155 هزار به 237 هزار تومان رسیده است.
با این اوصاف، آیا هدف از برگزاری هفته کتاب تنها اجرای چند برنامه نمادین است یا دستاندرکاران به دنبال ایجاد تقاضای واقعی هستند؟ طبیعتاً هدف نباید صرفاً برگزاری مراسم باشد. برایآنکه برنامههای هفته کتاب به تقاضای ماندگار تبدیل شوند، نباید به تخفیفها و رویدادهای چندروزه محدود بمانند؛ لازم است مخاطب پس از پایان هفته نیز امکان دسترسی آسان و مقرونبهصرفه به کتاب داشته باشد.
پیوند دادن برنامههای معرفی کتاب با مدارس، دانشگاهها، کتابخانهها و کتابفروشیها، ایجاد طرحهای منظم خرید یا امانت کتاب در طول سال و دنبالکردن سلیقه و نیاز گروههای مختلف مخاطب میتواند توجه مقطعی را به عادت خرید و مطالعه تبدیل کند. همچنین ارزیابی مستمر این برنامهها بر پایه شاخصهایی مانند فروش پس از پایان رویداد، میزان تجدید چاپ و مراجعه دوباره مخاطبان، کمک میکند سیاستگذاران بهجای تمرکز بر تعداد برنامهها، بر تداوم اثر آنها تمرکز کنند. بازار نشر زمانی رونق میگیرد که هفته کتاب، نقطهای برای آغاز یک جریان مستمر در طول سال باشد، نه پایانبندی یک مأموریت اداری.