عادی‌سازی برای بازگشت یهودیان به اروپا
فاطمه قاسم‌آبادی
تقریباً بعد از طوفان‌الاقصی، روند فیلم‌سازی غرب در مورد یهودیان دچار یک سری تغییرات شد. مهم‌ترین قسمت این تغییرات، بیشتر شدن سهم داستان‌های یهودی‌محور در زمان‌های متفاوت بود که به صورت فیلم و سریال درآمد.
بعد از آن می‌توان گفت یک سری آثار تولید شدند که این آوارگان همیشه تحت ستم را به شکل و طریقی به اسرائیل وصل می‌کردند که البته این مدل تولیدات، به‌شدت در چند سال اخیر از جانب مخاطبین پس زده شدند و تلاش‌های تهیه‌کنندگان‌شان برای هم‌ذات‌پنداری با شخصیت‌هایشان هم با شکست مواجه شد.
در حال حاضر که مهاجرت معکوس یهودیان اسرائیلی به کشورهای اروپایی بسیار بیشتر شده است، نوع دیگری از ساخته‌ها در مورد یهودیان بیشتر به چشم می‌آیند که در این ساخته‌ها، یهودیان همچنان مظلوم، آواره و دوست‌داشتنی هستند، منتها بدون هیچ ربطی با قوانین مذهبی یا مخصوصاً با اسرائیل که تداعی‌گر روی پلید و غاصب آن‌هاست!
فیلم «فقط یک توهم» ساخته «اولیویر ناکیچ» محصول سال 2026 کشور فرانسه است. این فیلم زندگی خانواده‌ای یهودی در فرانسه دهه 80 میلادی را به تصویر می‌کشد.
داستان آواره‌های بینوا
داستان فیلم فقط یک توهم، در مورد پسری دوازده ساله به نام وینسنت است که در اواسط دهه 80 میلادی با پدر و مادر و برادرش، در حومه پاریس زندگی می‌کند. وینسنت از قشر متوسط است و پدرش مدتی است که بیکار شده و او باید در خانه‌شان با دعواهای مداوم والدینش، برادر یاغی و عشقش به دختر همکلاسی‌اش که قادر به اعتراف به آن نیست، دست‌و‌پنجه نرم کند.
زندگی عادی این خانواده ادامه پیدا می‌کند تا اینکه در اواسط داستان یک‌مرتبه می‌بینیم که یک حاخم به اتاق وینسنت می‌آید و او با گذاشتن کیپا بر سرش، تورات می‌خواند!
اینجا متوجه می‌شویم که این خانواده یهودی هستند و بعد از آن ماجرای آوارگی و چگونگی آمدن به فرانسه و... به داستان اضافه می‌شود.
در نهایت وینسنت موفق می‌شود در انتهای داستان عشقش را اعتراف کند و علیه نژادپرستی در فرانسه حرف دلش را بزند و فیلم هم با رفتن او به مراسم جشن تکلیف خودش به همراه خانواده‌اش، کاملاً خوش و خرم و به سبک پایان شاد آمریکایی، تمام می‌شود.
بی‌آزار و دوست‌داشتنی
در فیلم فقط یک توهم، می‌بینیم که همه چیز جوری چیده شده که خانواده ماجرا بسیار معمولی و در عین حال دوست‌داشتنی به نظر برسند و تقریباً تا نیمه‌های داستان که صحنه ورود خاخام به اتاق وینسنت است، هیچ نشانه و نمادی از یهودی بودن این خانواده، به رسم خانواده‌های یهودی (داشتن شمعدان شش شاخه، ستاره داوود یا گذاشتن کیپا در خانه در مواقع مختلف نماز، غذا خوردن و...) وجود ندارد.
این چینش هوشمندانه طوری کنار هم آمده تا اول مخاطب با خانواده وینسنت اخت بگیرد و بعد اعلام شود که آن‌ها یهودی هستند...
جالب است که این خانواده یهودی بر‌خلاف دیگر یهودیان که معمولاً روی یک سری قوانین حساس هستند، هیچ حساسیتی ندارند و تنها مسائل قومیتی و نوستالژی‌های یهودی براي‌شان مهم است.
با توجه به فراگیر شدن حمایت از فلسطین و ضدیت مقاومت با دنیای سرمایه‌داری در فرانسه، ساخت چنین فیلمی آن هم در سال 2026 که اعتراضات ضد اسرائیل به همراه خشم مردم فرانسه از کمبود امکانات، حرف‌های زیادی برای گفتن دارد، قابل‌توجه است. کاملاً مشخص است که اروپا در حال حاضر دیگر توهمات قوم آواره و تحت ستم را نمی‌خرد و در عین حال یهودیان به خاطر حمایت از اسرائیل به‌شدت منفور شده‌اند و تنها راه آرام کردن احساسات ضد یهودی، انکار قسمت اسرائیل و صهیونیست‌ها است که تا قبل از این معمولاً با افتخار به فیلم‌ها و تولیدات فرهنگی اضافه می‌شد.
جالب است که فیلم فقط یک توهم، اواسط دهه 80 میلادی را به تصویر می‌کشد یعنی زمانی که اسرائیل و غرب مجبور شدند حماس را به رسمیت بشناسند و این گروه مقاومت از همان سال‌ها مبارزه خود را علنی کرد و اخبار زیادی را در آن برهه به خود اختصاص داد ولی در فیلم هیچ نشانه‌ای از مسائل مربوط به دغدغه آن دوران یهودیان وجود ندارد و فیلم تنها روی مسئله نژادپرستی در فرانسه و نگاه منفی مردم نسبت به یهودیان تمرکز می‌کند تا به شیوه‌ای کلاسیک، همچنان آن‌ها را طلبکار از بقیه مردم نشان بدهد.
مذهبی نیستیم!
در فیلم «فقط یک توهم» مخاطبین می‌بینند که این خانواده به ظاهر معمولی و کاملاً غیرمذهبی، سر مسئله‌ای مانند جشن تکلیف پسر کوچک‌شان یک‌مرتبه کاملاً بر‌عکس چیزی می‌شوند که نشان می‌دهند! خانواده وینسنت که رسماً تمام کشور (حرام و حلال یهودیان) را زیر پا می‌گذارند و به حجاب و حیای زنان، پرهیز از مسکرات و... اعتقادی ندارند، به خاطر جشن تکلیف پسرشان از مدت‌ها قبل دغدغه دارند که چطور باید این مراسم را اجرا کنند! مادر و پدر وینسنت خودشان را عرب زبان‌هایی آمده از کشورهای مسلمان معرفی می‌کنند ولی در عمل می‌بینیم که فرهنگ زندگی آن‌ها هیچ شباهتی به یهودیان عرب زبان ندارد و از طرف دیگر هیچ وابستگی به مذهب هم ندارند و در یک کلام سبک و دیدگاه زندگی آن‌ها، بیشتر شبیه صهیونیست‌ها است که یهودی بودن را تنها در قومیت و تعصب روی نوستالژی‌ها می‌دانند، تا دینی که از طرف خدا آمده و باید به دستورات و شریعت آن عمل کنند.
به سبک کلاسیک یهودیان
در فیلم «فقط یک توهم»، می‌بینیم که به رسم فیلم‌های دیگری که در مورد زندگی یهودیان است، در این فیلم هم تمام نقش‌های اصلی را یهودیان بازی می‌کنند و بازیگران فیلم از جمله «لوئیس گلر»، «کمیل کوتین»، «سیمون بوبیل» و... همگی یهودی هستند.
فیلم «فقط یک توهم»،کاملاً به قوانین فیلم‌های هالیوودی در مورد یهودیان پایبند است و از ابتدا تا انتهای شادش، پله‌پله همان کدها را اجرا می‌کند و شباهتی به فیلم‌های سبک اروپایی ندارد. نکته قابل‌توجه فیلم، بازگشت به دوران خوش اروپا است که در حال حاضر هم به نوعی دعوت به آرامش مردم را به همراه دارد و هم در مورد یهودیان مثلاً قرار است به مخاطبین القا کند که روزگاری در همان دهه‌های خوش و خرم، باز یهودیان در فرانسه مورد نژادپرستی قرار می‌گرفتند... «فقط یک توهم» از منتقدین غربی نمرات بسیار بالا و اغراق‌آمیزی دریافت کرد ولی در بخش مخاطبین این فیلم، نمرات کاملاً متوسطی را از آن خود کرد.
با توجه به بازخوردها می‌توان این‌طور گفت که «فقط یک توهم»، سعی داشت توهم روزهای خوش را برای مردم فرانسه زنده کند و در کنارش حس خوب و فراموش شده مخاطبین را به نفع یهودیان برانگیزد ولی در نهایت آن‌طور که باید مورد توجه مخاطبین قرار نگرفت و ماجرای تکراری خانواده یهودی بامزه و بینوایش را نخریدند.