روایـت فـریـد

گزیده‌ای از شماره 27 نشریه علمی فرهنگی «خط»

فرید‌الدین حداد عادل می‌شود برادر خانم آقا مجتبی، یعنی برادر بانوی شهیده زهرا حداد عادل. دایی بچه‌هایشان. او حالا قریب به ۲۹ سال است که از نزدیک شاهد زندگی آقا مجتباست. بخشی از روایت او از زی و شخصیت آقا مجتبی حاصل همین مشاهدات است و بخشی هم مربوط می‌شود به شنیده‌هایش از خواهر. متن پیشِ رو ویراسته متن پیاده شده صحبت‌های او در گفت‌و‌گویی حدوداً سه و نیم ساعته با «خط» است. در این گفت‌و‌گو آقای حداد هم از اندرونی و فضای خانوادگی زندگی آقا مجتبی گفته و هم از بیرونی آن و فضاهای کاری و عمومی‌تر و از این منظر تصویری نسبتاً جامع ساخته از شخصیت و زندگی ایشان.
ساده‌زیست و ساده‌پوش و خوش‌برخورد 
عموی شهید ما شیفته آقای خامنه‌ای بود. ابوی هم آقا را می‌شناختند. ولی عموی ما به واسطه مسئولیتی که در زمان جنگ در کرمانشاه داشتند با آقای خامنه‌ای خیلی گره خورده و صمیمی بودند. به حساب همین رفاقت در تابستان سال ۶۰، آقا را با خانواده دعوت کردند به باغ پدر بزرگمان در کرج. برای اولین بار من آقا مجتبای نوجوان را آنجا دیدم. این گذشت تا سال‌ها بعد، یک روز پدرم به من گفت یک مطلبی هست که به نظرم بهتر است فعلاً کسی خبردار نشود. چند وقت پیش یک خانمی بدون اینکه خودش را معرفی کند، آمده مدرسه برای خواستگاری از زهرا. ما هم مخالفیم که زهرا در زمان تحصیل ازدواج کند و گفته‌ایم نه ولی اخیراً متوجه شده‌ام که آن خانم همسر حضرت آقا بوده است. من گفتم زهرا که خوشش نمی‌آید همسر روحانی شود. پدرم گفت: بله این‌طوری می‌گوید ولی حالا برویم جلو، بگوییم بعد از کنکور بیایند ببینیم چه می‌شود. ایشان زمان خواستگاری معمم نبود و خیلی ساده‌زیست و ساده‌پوش بود همین‌طور خوش‌برخورد و کم شوخی.
اقامت کوتاه در قم
خواهرم از حفاظت خیلی بدش می‌آمد زمان نامزدی می‌گفت چکار کنیم این گرفتاری را؟ خوش به حال شما که آزادانه می‌روید و می‌آیید...
اول ازدواج، خواهرم به آقا مجتبی گفت: من نمی‌خواهم قم بیایم. آقا مجتبی هم گفتند؛ من طلبه‌ام و درس می‌خوانم و درس می‌دهم؛ اگر می‌شود چند ماهی بیایید و بعد تصمیم بگیریم. مخالفت خواهرم دو سه دلیل داشت؛ یکی اینکه در تهران دانشجو بود، دیگر اینکه کارش هم در تهران بود، دلیل بعد اینکه خانواده‌اش هم این‌جا بودند.
خلاصه این‌ها چند ماه قم بودند و چون خواهرم راضی به زندگی در آنجا نشد حاج آقا برگشتند تهران و روش دیگری را انتخاب کردند. ایشان سه،چهار روز قم بود و دو سه روز آخر هفته تهران بعدها که بچه‌ها به دنیا آمدند، صبح می‌رفت قم و شب بر می‌گشت؛ ولی به احترام خانمش خانه‌شان را به قم نبردند.
زندگی پسر رهبر
زندگی آقا مجتبی بسیار طلبگی و ساده است. در قم که بودند خانه ساده و وسایل محدودی داشتند. کف خانه هم تنها با موکت مفروش بود. وقتی هم که برگشتند به تهران رفتند و در یک خانه ۸۰-۷۰ متری ساکن شدند. خواهرم در مدرسه کار می‌کرد و خرد خرد فرش ماشینی و مبل راحتی تهیه کرد. مبل سبزرنگی بود. با شوخی به خواهرم می‌گفتم آخر این چه رنگی است گرفته‌ای؟! و این‌طور سر به سرش می‌گذاشتم. یک بار خواهر بزرگ‌ترم گفت: فرید درباره این مبل حرف نزن! زهرا بعد از مدت‌ها پول جمع کرده مبل خریده و تو مدام به رنگش گیر می‌دهی. او هم اذیت می‌شود، قبول کردم. حالا بعد از بمباران این مبل بزرگ‌ترین چیزی است که از آن خانه باقی مانده است! ما اما بچه شمیران هستیم. سال ۵۰ در پاسداران خانه داشتیم. پدربزرگ ما به لحاظ مالی در وضعیت خوبی بود. لذا سختی این زندگی برای خواهرم چند برابر بود. باور کنید حاج آقا اگر حقوق سر ماه خانمش نمی‌آمد زندگی‌شان نمی‌چرخید؛ در صورتی که می‌گفتند اسب دارد، ویلا دارد و بچه‌هایش در انگلستان به دنیا آمده‌اند. در مجموع سختی‌ها و محدودیت‌های زندگی‌شان زیاد بود. پسر رهبر باشی و نتوانی با زن و بچه یک آبمیوه فروشی بروی! وقتی مسافرت می‌روی این قدر محدود باشی! یادم هست یک بار رفتیم شمال یک جایی بودیم نزدیک ساحل. گفتم حاج آقا بیا برویم توی آب ولی قبول نکردند. گفتم خب بیایید با لباس توی آب برویم. خلاصه رفتیم و بعدش بچه‌ها ریختند توی آب و حاج آقا، جوان‌های فامیل را حسابی آب داد. دو سه ساعت توی آب بودیم. آن روز عینک حاج آقا گم شد؛ فقط یک شیشه‌اش پیدا شد. این شیشه را جلویش می‌گرفت و کتاب می‌خواند. می‌گفت چرا من عقلم را دادم دست تو؟ سه روز است این شیشه را این‌طوری گرفته‌ام تا کتاب بخوانم. آنجا حاج آقا یک حرفی زدند که شاهد آن سختی و محدودیتی است که می‌گویم؛ گفتند: آقا فرید من یادم نمی‌آید که در دریا شنا کرده باشم. بچه کوچک‌شان آن قدر ذوق کرده بود که پدرش آمده کنار دریا که تا چند وقت تعریف می‌کرد. کمی که بالنده‌تر شد، گرفتاری‌ها و کارهای سخت و غامض دفتر به کارهایشان اضافه شد. اختلافات مسئولین عالی‌رتبه و کارهایی از این قبیل به ایشان سپرده می‌شد.
جگرکی
یک شب رفتم منزل‌شان گفتم بلند شوید برویم بیرون. حاج آقا را می‌دانستم که نمی‌آیند. گفتم: زهرا خانم شما بیایید برویم. یک جگرکی سراغ دارم که پاتوق من است؛ با خانواده خودم هم آنجا می‌روم. بیا امشب برویم آنجا. گفت: من بدون شوهرم نمی‌آیم. اصرار کردم ولی قبول نکرد. من خیلی برایم سؤال است که چرا زهرا شهید شد؛ واقعاً حسودی‌ام می‌شود. احساس می‌کنم یکی از دلایلش این بود که حاج آقا را هیچ‌وقت تنها نمی‌گذاشت. خلاصه آن شب بچه‌ها را بردم جگرکی. فردا صبح حاج آقا تماس گرفتند. گفتند: آقا فرید بابت دیشب خیلی زحمت کشیدید! فقط تماس گرفته بود تشکر کند. گفتم: بابا من دایی بچه‌های شما هستم. ایشان مقید بود که حتماً تشکر کند. یکی دیگر از محدودیت‌هایشان این بود که در مناسبت‌ها نمی‌توانستند کنار بچه‌هایشان باشند. بچه‌های اول دبستان را بردیم فوتبال بازی کنند بعد قرار شد هر پدری با بچه‌اش بیاید. گفت: آقا فرید من نمی‌توانم این عبا و عمامه را بردارم و با پدرهای دیگر فوتبال بازی کنم. گفتم من به جای تو می‌روم و بازی می‌کنم. یادم می‌آید مادر بزرگ ما فوت کرد و ایشان نتوانست در ختم شرکت کند. بعد از مراسم برای تک‌تک فرزندان مادر بزرگم با دست خط خودشان نامه جداگانه نوشتند و عذرخواهی کردند. چون ایشان مادر شهید بود، نوشته بودند: من محروم شدم از شرکت در این مراسم؛ إن‌شاء‌الله دست ما را در آن دنیا بگیرد.
برای به دنیا آمدن اولین فرزندش در بیمارستان رسالت، چون ایشان ملبس نیامده بود، کاپشنی که مادرم برایمان آورده بود را پوشیده بود و جفتمان شبیه به هم بودیم. ایشان وقتی در بیمارستان چرخید، کادر بیمارستان فهمیدند که پسر رهبر است. ایشان رفت بیرون کاری انجام دهد و من آمدم داخل. یک دفعه نگهبان گفت حاج آقا ارادت داریم، مبارک باشد. چه سعادتی! من را با ایشان اشتباه گرفته بود. من هم چیزی نگفتم چون می‌دانستم اذیت می‌شود اگر دورش شلوغ شود. همان لحظه ایشان از کناری آمد و یک خنده‌ای کرد به این معنا که تو گیر کرده‌ای و رفت بالا توی بخش.
کارِ خانه
حاج آقا اگر وقت داشتند، تقریباً همه کارهای خانه را انجام می‌دادند. ایشان به یک معضل جدی در فامیل تبدیل شده بود! بچه عوض می‌کرد، بچه را حمام و دستشویی می‌برد، با اینکه روحانی بود. ساک بچه را جابه جا می‌کرد، سر کالسکه را می‌گرفت، به بچه غذا می‌داد، همه کار می‌کرد. خانمم به من می‌گفت؛ پسر رهبر است، مجتهد است و درس خارج هم می‌گوید، بچه هم عوض می‌کند ولی تو یک بار بچه‌هایت را عوض نکرده‌ای. واقعاً در رفتارش اندکی تبختر و تکبر نیست. مثلاً پای کتری بزرگ خانوادگی می‌نشیند و چای درست می‌کند. وقتی سینی هم دست می‌گرفت برای تعارف چای جز در مقابل نامحرم که محدودیت داشت سینی را به هیچ‌کس نمی‌داد. بعد از چای هم استکان‌ها را جمع می‌کرد و می‌شست. این را هم بگویم تا متوجه این نکته شوید؛ موقعی که زخمی از زیر آوار بیرون آمدند، گفته بودند من نمی‌روم تا تکلیف خانمم معلوم شود. نهایتاً به بهانه خطرات امنیتی و احتمال بمباران دوباره ایشان را از آنجا بردند. 
چشمت را بگذار روی پای مادرت
 حاج آقا قواعد سختی در عبادت و زندگی برای خودش تعریف می‌کرد، ولی اصلاً به خانواده تسری نمی‌داد؛ یعنی این سختگیری شخصی به هیچ وجه به خانواده تحمیل نمی‌شد؛ ابداً. مثلاً دخترش در مدرسه فوتبال بازی می‌کرد. هر‌وقت با هم بودیم که نامحرم نبود، دخترش به طور جدی فوتبال بازی می‌کرد؛ یعنی تا این اندازه آزادی عمل به آنها می‌داد. خودش شب زنده‌داری و روزه‌های مفصل داشت ولی خانواده تحت فشار قرار نمی‌گرفت. خیلی هم مراقب بود که بچه‌ها تا جای ممکن نفهمند معنای اینکه پدر بزرگشان رهبر است یعنی چه. حاج آقا مجتبی یک رفاقتی با بچه‌هایش داشت. در مورد پسرش دیده بودم یک مطلب مهم را یواش‌یواش و ذره‌ذره می‌نوشانید تا مبادا سختگیری کرده باشد. 
در کل یک تربیت آرام و ملایم مذهبی داشتند و دارند. بخشی از آن که برای من جالب بود به ادب دینی برمی‌گشت. یک‌بار جشن تولد مادرم بود و ایشان هم بودند. گفت: می‌خواهی بهترین کار این مجلس را تو انجام دهی؟ گفتم: آره. گفت: چشمت را بگذار روی پای مادرت.
چشم قربان!
به طرز عجیبی ذوب در آقا بودند. به صورت تعبدآمیزی نسبت به آقا واکنش نشان می‌دادند. مثلاً یک‌بار دست به سینه جلوی آقا ایستادند و گفتند: چشم قربان! آقا فرمودند: این‌طور عمل نکن. حاج آقا مجتبی می‌گفتند: من عقیده و نگاهم این‌طوری است. به طرز افسانه‌ای هم به مادرشان علاقه‌مند هستند. حاج خانم الان مریض‌اند. حدود ۲ سال پیش دیدم خیلی توی فکر است. پرسیدم حاج آقا چه شده؟ گفت مادرم مریض است. خیلی نگرانم، خیلی! گاهی می‌رفت منزلشان و هرگونه خدمتی که یک شخص بیمار لازم دارد را انجام می‌داد. صبیه‌های آقا البته بیشتر بودند ولی ایشان هم مضایقه نمی‌کردند. چون من با مادرم همکار هستم گاهی بحثمان می‌شود. خواهرم می‌گفت: آقا مجتبی نسبت به مادرش جوری تعبد و ادب دارد و با مهربانی و محبت رفتار می‌کند که اصلاً قابل تصور نیست.
ایشان دست و پای مادرشان را می‌بوسد و اگر مادر ناراحت باشد، مجلس را ترک نمی‌کند تا علت ناراحتی را بفهمد. زهرا داشت من را نصیحت می‌کرد! همسر آقا خیلی مظلوم بودند. شیفته‌وار علاقه‌مند به آقا بودند. پای این زندگی بودند و کاملاً پذیرفته بودند این سبک زندگی را. دلشوره آقا را داشتند. و خیلی هم با هم راحت بودند. یک‌وقتی پدرم منزل آقا دعوت بودند. آقا گفته بودند: فرید هم بیاید. در نتیجه در آن مجلس من بودم و آقا مجتبی و دکتر حداد و خود آقا. ناهار دعوت بودیم. سر سفره غذا کم بود. آقا گفت: ببخشید من یادم رفته بود بگویم مهمان دارم. به اندازه دو نفر و نصفی غذا هست؛ این را با هم سر کنیم. حاج آقا مجتبی از یک جایی به اندازه یک پرس و نصف دیگه‌ای هم غذا آورد. آقا گفت: لازم نبود این کار را کنید؛ با هم همان را می‌خوردیم. 
بعد بحث شد که خانم‌ها وقتی مرد مهمان دارد و خبر نمی‌کند چه سختی می‌کشند. آقا گفتند یک فصلی در زندگی‌شان از این اتفاقات می‌افتاده است. فرمود: ما قرار گذاشته بودیم وقتی غذا درست می‌کنیم، اگر شش نفر هستیم برای هشت نفر درست کنیم که اگر مهمان داشتیم غذا باشد. لذا همیشه غذای شب قبل را هم داشتیم و حسنش این بود که دیگر به مشکل مهمان‌های ناخوانده نمی‌خوردیم. خانواده هم به این قصه عادت کرده بودند و ناراحت نمی‌شدند. حاج خانم در مبارزه خیلی سفت پای کار آقا ایستاده بود. انس آقا با خانواده همسرشان کمتر از خانواده خودشان نبود؛ خصوصاً در کنار حاج محمد آقای خجسته خیلی به ایشان خوش می‌گذشت...