ظهور قطب چهارم قدرت در تنگه هرمز
حسن رضایی
«دلیل شکست ما جنگ بود! خود رئیس‌جمهور دیشب این را گفت. اگر می‌خواهید استدلال کنید که ازدست‌دادن سنا برای شش سال آینده ارزشش را داشت، پس این کار را بکنید. استدلال کنید که پرداخت این هزینه، ارزشمند بود. موافق یا مخالف، حداقل این صادقانه است، اما همه می‌دانند که چرا باختیم؟ و هر گفت‌وگوی صادقانه‌ای در مورد اینکه از این‌جا به کجا می‌رویم باید از آنجا شروع شود.»
این بخش از اعترافات جی‌دی ونس معاون اول رئیس‌جمهور آمریکا درباره تأثیر مقاومت ملت ایران در شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان در کنگره و سنا، گرچه ظاهراً یک آسیب‌شناسی از فعالیت درون‌حزبی جمهوری‌خواهان در آمریکاست، اما واقعیتی مهم را در بطن خود حمل می‌کند و آن چیزی جز شکست ایالات متحده در مواجهه با ایران بزرگ نیست. ونس معترف است که آمریکایی‌ها (حتی طرفداران سنتی حزب جمهوری‌خواه) درد ناشی از شوک بسته‌شدن تنگه هرمز توسط ایران را تحمل‌ناپذیر دیده‌اند و گستره این درد تا جایی بوده است که تنها به فاصله دو سال، دموکرات‌ها را راهی کنگره و سنا کرده‌اند.
قصه غافلگیرشدن آمریکایی‌ها از تحولات ایران اما قصه جدیدی نیست. گو اینکه کودنی یانکی‌ها در فهم ملت ایران، یک ارثیه سیاسی ناگزیر است که هر دولت ایالات متحده (اعم از دموکرات و جمهوری‌خواه)، لزوماً باید بخشی از آن را به ارث برده باشد. آمریکایی‌ها به‌عنوان کسانی که پیش از انقلاب، کل ایران را در تیول خود داشتند، ابتدائاً از وقوع انقلاب اسلامی هم متعجب بودند! آنها حالا و پس از گذشت نیم‌قرن هم نه‌تنها قادر به پیش‌بینی رفتار ایرانیان نشده‌اند که با حماقت‌های خود در رابطه با ایران، امروز نه‌تنها فضای داخلی آمریکا که کل اقتصاد جهانی را هم دچار چالش کرده‌اند! در همین زمینه، اواخر فروردین‌ماه سال جاری، روزنامه آمریکایی وال‌استریت‌ژورنال در گزارش مفصلی به موضوع سردرگمی تیم ترامپ از واکنش نظامی ایران و بسته‌شدن تنگه هرمز پرداخته است. وال‌استریت‌ژورنال به نقل از ۲ مقام ارشد دولت می‌نویسد که ترامپ فکر می‌کرد پیروزی بر ایران به او فرصت می‌دهد تا نظم جهانی را به شکلی که در دوره نخست ریاست‌جمهوری‌اش قادر نبود، تغییر شکل دهد! بااین‌حال تنگه هرمز به طور خاص در جنگ جاری مایه استیصال آمریکا شده
است.
اشتباه محاسباتی آمریکا از عملیات طبس تا جنگ اخیر
در ادامه این گزارش می‌خوانیم: پیش از آنکه واشنگتن وارد جنگ شود، ترامپ به تیمش گفته بود که دولت ایران احتمالاً پیش از بستن تنگه هرمز تسلیم خواهد شد و حتی اگر تهران (برای بستن تنگه) تلاش کند، ارتش آمریکا می‌تواند از پس آن برآید. به گفته یکی از منابع آگاه در کاخ سفید، برخی از مشاوران رئیس‌جمهور از توقف سریع رفت‌وآمد نفتکش‌ها پس از شروع جنگ، غافلگیر شدند! به گزارش وال‌استریت‌ژورنال، ترامپ از آن زمان همچنان مبهوت سهولت بسته‌شدن تنگه هرمز است. ترامپ با ابراز ناراحتی از آسیب‌پذیری این آبراه کلیدی، به اطرافیانش گفته است که حتی یک نفر با پهپادش می‌تواند آن را ببندد! قصه غافلگیرشدن یانکی‌های آدمکش از وقوع انقلاب اسلامی در ایران اما شاید از این هم جالب‌تر باشد. دی‌ماه سال 1356، جیمی کارتر رئیس‌جمهور دموکرات آمریکا در سفر به ایران و طی سخنرانی در ضیافت رسمی شام در کاخ نیاوران، خطاب به شاه سرسپرده ایران می‌گوید: «ایران به سبب رهبری داهیانه شاهنشاه، یک جزیره ثبات در یکی از آشوب‌زده‌ترین مناطق جهان است و این واقعیت مدیون شما اعلیحضرت و در نتیجۀ رهبری شماست و همچنین مدیون احترام ستایش و مهری است که ملتتان نسبت به شما ابراز می‌دارند.»
تنها به فاصله 9 روز از این یاوه‌گویی بی‌اساس، قیام تاریخی مردم قم در نوزدهم دی‌ماه سال 1356، نقطه شروع طوفانی می‌شود که شهرهای مختلف ایران را درمی‌نوردد و نهایتاً به سرنگونی رژیم مستبد و وابسته پهلوی منجر می‌شود. گری سیک مشاور امنیت ملی آمریکا در دوره ریاست‌جمهوری جیمی کارتر بعدها این بهت استراتژیک آمریکایی‌ها را این‌گونه روایت می‌کند: «ایالات متحده قریب به ده سال را صرف شکل‌دادن به استراتژی‌ای کرده بود که باید منافعش را در خلیج‌فارس حفظ کند. این استراتژی تقریباً فقط بر ایران و شخص شاه استوار شده بود، لذا هنگامی که وی رفت، همه مبهوت ماندند. برای جایگزین ساختن استراتژی پیشین، استراتژی دیگری وجود نداشت و این از نظر ایالات متحده، فاجعه بود.» آمریکایی‌ها باگذشت زمان سعی کردند کمی بیشتر ابعاد مسئله را درک کنند. به گواهی تاریخ اما این تلاش توفیق چندانی در پی نداشت. سال 1979م. همزمان با سقوط رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، زبیگنیو برژینسکی از برجسته‌ترین سیاستمداران و ژئواستراتژیست‌‌های آمریکایی، کتابی با عنوان «هلال بحران» را به رشته تحریر درآورد که در آن به ارائه نظریه‌ای با همین عنوان پرداخت.
عجز تاریخی آمریکایی‌ها
از مواجهه صحیح باقدرت ایران
وی منطقه‌ای را که از شاخ آفریقا و مصر شروع شده و تا هند ادامه می‌یابد، قوس یا «هلال بحران» نامید. برژینسکی معتقد بود این منطقه، منطقه‌ای است که به دلیل پویایی و تحرک نیروهای داخلی آن، از توان لازم برای پدیدآوردن مشکل برای ایالات متحده آمریکا برخوردار است. مرکز ثقل این قوس، ایران بود! یک سال پس از انتشار این کتاب اما جیمی کارتر در مواجهه با مسئله اسارت دیپلمات‌های آمریکایی در لانه جاسوسی آمریکا توسط دانشجویان ایرانی پیرو خط امام(ره)، دست به اقدامی زد که به اعتقاد بسیاری، سبب تک دوره‌ای شدن ریاست‌جمهوری وی شد. شکل‌دهی به عملیات نظامی پنجه عقاب برای آزادی گروگان‌ها، شکست مفتضحانه از طوفان شن طبس را در پی داشت و منجر به یک آبروریزی بین‌المللی برای آمریکایی‌ها شد. جالب اینکه برژینسکی مشاور امنیت ملی وقت دولت آمریکا و نویسنده کتاب مذکور، در واکنش به شکست عملیات پنجه عقاب، در همان مقطع به رسانه‌ها می‌گوید: آمریکا علی‌رغم شکست در اولین تلاش برای آزاد ساختن گروگان‌ها، از تلاش‌های آینده خود در رابطه با مسئله گروگان‌ها دست برنخواهد داشت. وی معتقد است عملیات پنجه عقاب که به شکست انجامید، تنها قاطعیت آمریکا را نشان می‌دهد و در مورد حملات مشابه به ایران هشدار می‌دهد!
این یعنی آنکه آمریکایی‌ها در مواجهه با ایران یا مسئله را نمی‌فهمند یا اگر می‌فهمند، توانایی استفاده از این فهم را پیدا نمی‌کنند! جالب اینکه در مقطع زمانی مورد اشاره، سایروس ونس وزیر خارجه وقت آمریکا، تنها عضو گروه مشاوران امنیت ملی کاخ سفید بود که با عملیات نظامی آمریکا برای نجات گروگان‌ها مخالفت کرده بود. ونس به کارتر هشدار داده بود: «به‌خاطر اختلافمان بر سر موضوع، من استعفا خواهم کرد. حال نتیجه طرح هرچه می‌خواهد باشد.» نهایتاً کسی در دولت کارتر وقعی به دیدگاه ونس ننهاد و وی در اعتراض به عملیات نظامی در طبس، استعفا کرد. سایروس ونس در زمان استعفا ۶۳ سال سن داشت و عنوان «دیپلمات دیپلمات‌ها» را با خود یدک می‌کشید. استعفایی که حالا یادآوری‌اش، استعفاهای پی‌درپی مقامات نظامی و سیاسی در دولت ترامپ و در اعتراض به عملیات نظامی علیه ایران را به ذهن متبادر می‌کند. اشتباه محاسباتی مقامات کودن آمریکایی درباره ایران اما چنان که پیش‌ازاین گفته شد، حالا تنها فضای سیاست داخلی ایالات متحده را تحت‌تأثیر قرار نداده، بلکه اقتصاد جهانی را هم دچار تلاطم کرده است.
ایران چهارمین قطب قدرت جهانی است!
29 اسفند ماه سال گذشته، خبرگزاری انگلیسی رویترز در همین زمینه طی گزارشی به بررسی آسیب‌های جنگ علیه ایران بر اقتصادهای مختلف دنیا پرداخته است. طبق گزارش رویترز جنگ ایران، خاطرات بحران انرژی پس از حمله روسیه به اوکراین را برای اروپا زنده کرده است. کشورهای صنعتی بزرگ همگی با افزایش تورم و هزینه‌های انرژی مواجه‌اند، اما هر یک آسیب‌پذیری خاص خود را دارند: آلمان به‌دلیل اقتصاد صنعتی و وابستگی به صادرات، بیشترین آسیب را از افزایش هزینه انرژی می‌بیند. علاوه‌بر اینکه بودجه دولت برای حمایت بیشتر محدود است. ایتالیا بخش تولیدی بزرگی دارد و سهم نفت و گاز در مصرف اولیه انرژی آن در اروپا بالاست. انگلستان؛ تولید برق آن به‌شدت به گاز وابسته است. سقف قیمت انرژی اثر اولیه تورم را کاهش می‌دهد، اما خطر افزایش نرخ بهره و تضعیف بودجه دولت وجود دارد. ژاپن ۹۵ درصد نفت خود را از خاورمیانه تأمین می‌کند و ۹۰ درصد آن از تنگه هرمز عبور می‌کند. ین ضعیف، هزینه واردات را بیشتر کرده و تورم را دامن زده است.
رویترز در ادامه به بررسی آسیب‌ها به اقتصاد کشورهای دیگر مناطق جهان پرداخته، نشان داده است که این جنگ صرفاً یک بحران منطقه‌ای نیست، بلکه کل اقتصاد جهانی را با شوک نفتی و پیامدهای آن درگیر کرده است. حالا و باگذشت نزدیک هشت ماه از نگارش آن گزارش اما دیگر همه در سراسر دنیا می‌دانند که چه خبر است و حتی معاون اول رئیس‌جمهور آمریکا به‌عنوان یک کشور تولیدکننده و فروشنده نفت خام، شکست حزب متبوعش در انتخابات را به افزایش هزینه‌های ناشی از جنگ با ایران ربط می‌دهد و همه می‌دانند که این یک واقعیت است. ایران بر سر شاهراه انرژی جهان نشسته و فشار هزینه انرژی بر زندگی چند میلیارد انسان در کشورهای غربی، شرقی و جنوب و شمال جهان را کنترل می‌کند. خبرگزاری رویترز اما اخیراً طی یک گزارش دیگر و در واکنش به نتایج انتخابات آمریکا نوشته است که یک منبع نزدیک به یکی از متحدان آمریکا در منطقه خلیج‌فارس گفت: «ایران در آمریکا تغییر رژیم ایجاد کرد!» به گفته این منبع، مقام‌های کشورهای خلیج‌فارس از گستردگی پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات سه‌شنبه آمریکا شگفت‌زده شده‌اند.
مرور و مقایسه دو اشتباه محاسباتی آمریکایی‌ها در مواجهه با انقلاب اسلامی و نظام برآمده از آن - در ابتدای انقلاب و زمان حاضر- اما بیش از هر چیز، گسترش دامنه قدرت ایران و تضعیف هژمونی آمریکا بر منطقه غرب آسیا در طی زمان را نشان می‌دهد. درعین‌حال، حماقت و اشتباه مداوم دستگاه محاسباتی آمریکایی‌ها در فهم مردم ایران طی نیم‌قرن هم مسئله کوچکی نیست که بتوان ساده از کنار آن گذشت. درواقع، ما حالا می‌توانیم ادعا کنیم که ترس برژینسکی از هلال بحران در منطقه غرب آسیا بیهوده نبوده است! چرا که به اذعان منابع آمریکایی، اکنون تمام پایگاه‌های آمریکایی حاضر در این منطقه با ضربات کوبنده موشک‌های ایران تقریباً نابود شده‌اند. همزمان، تسلط متحدان ایران بر آبراهه راهبردی باب‌المندب، به صورتی دیگر اهداف زیاده‌خواهانه آمریکا در منطقه هلال بحران را با چالش رو‌به‌رو کرده است. واقع‌بینانه‌ترین نظر نسبت به تحولات اخیر اما شاید همان مقاله استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو در مقطع پس از جنگ رمضان در روزنامه نیویورک‌تایمز بوده باشد. رابرت پیپ می‌نویسد که ایران در پی تحولات اخیر، به یک «مرکز مستقل قدرت جهانی» تبدیل می‌شود؛ یعنی دولتی که می‌تواند بر رفتار قدرت‌های بزرگ و بر یک متغیر حیاتی نظام جهانی اثر تعیین‌کننده بگذارد. پیپ در همان ابتدای مقاله می‌نویسد که تصور رایج، وجود سه مرکز اصلی قدرت جهانی ـ آمریکا، چین و روسیه ـ
بوده، اما: «چهارمین مرکز قدرت جهانی به‌سرعت در حال ظهور است: ایران.»