سومالی‌لند؛ تلاش اسرائیل برای نفوذ در شاخ آفریقا
ابوالفضل هاشمی
سرویس خارجی-
شاخ آفریقا به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در مجاورت دریای سرخ، خلیج عدن و اقیانوس هند، از اهمیت ویژه‌ای در معادلات ژئوپلیتیکی برخوردار است. این منطقه در نقطه اتصال مسیرهای دریایی شرق آفریقا، غرب آسیا و اروپا قرار دارد و نزدیکی آن به باب‌المندب، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت بین‌المللی، بر ارزش راهبردی آن افزوده است. بخش مهمی از تجارت دریایی میان آسیا و اروپا از مسیر دریای سرخ و کانال سوئز عبور می‌کند و هرگونه اختلال در امنیت این آبراه‌ها می‌تواند هزینه‌های حمل‌ونقل، تجارت جهانی و انتقال انرژی را افزایش دهد. از همین رو، کنترل تحولات سیاسی و امنیتی شاخ آفریقا برای بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای اهمیت فزاینده‌ای یافته است.
در این میان، سومالی‌لند به دلیل موقعیت ساحلی و مجاورت با خلیج عدن، جایگاهی قابل‌توجه در محاسبات استراتژیک کشورهای این منطقه دارد. این منطقه که در سال ۱۹۹۱ جدایی خود از سومالی را اعلام کرد، طی دهه‌های گذشته کوشیده است با ایجاد ساختارهای سیاسی و اداری مستقل، جایگاه خود را در مناسبات بین‌المللی تثبیت کند. بااین‌حال، دولت سومالی و کشورهای جهان همچنان سومالی‌لند را بخشی از قلمرو سومالی می‌دانند. همین وضعیت، سومالی‌لند را به موضوعی حساس در روابط منطقه‌ای تبدیل کرده است؛ موضوعی که رقابت قدرت‌های خارجی می‌تواند ابعاد پیچیده‌تری به آن ببخشد.
در چنین شرایطی، تلاش رژیم صهیونیستی برای گسترش روابط با سومالی‌لند اقدامی به‌شدت بحث‌انگیز است. برای تل‌آویو، حضور در این منطقه می‌تواند به معنای نزدیک‌شدن به یکی از گلوگاه‌های استراتژیک تجارت دریایی و فراهم‌شدن فرصت‌های تازه برای افزایش نفوذ سیاسی، اطلاعاتی و امنیتی باشد. در واقع، مسئله اصلی برای تل‌آویو تنها برقراری رابطه با مقامات سومالی‌لند نیست؛ بلکه دستیابی به موقعیتی است که بتواند دامنه نفوذ این رژیم را در مجاورت دریای سرخ و مسیرهای حیاتی کشتیرانی گسترش دهد. چنین موقعیتی، در صورت تبدیل‌شدن روابط سیاسی به همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی، می‌تواند مزایای مهمی برای رژیم صهیونیستی به همراه داشته باشد.
رئالیست‌ها بر این باورند از منظر ژئوپلیتیکی، ارزش یک موقعیت جغرافیایی تنها به وسعت سرزمینی یا جمعیت آن وابسته نیست؛ گاهی نزدیکی به یک گذرگاه دریایی مهم، ارزش راهبردی منطقه‌ای کوچک را به‌مراتب فراتر از ظرفیت‌های اقتصادی و جمعیتی آن افزایش می‌دهد. سومالی‌لند نیز به دلیل قرارگرفتن در مجاورت خلیج عدن و نزدیکی به مسیر دریایی منتهی به باب‌المندب، از چنین ظرفیتی برخوردار است. هر بازیگری که بتواند در این جغرافیا روابط سیاسی پایدار و دسترسی عملیاتی مناسبی ایجاد کند، بالقوه قادر خواهد بود موقعیت خود را در معادلات منطقه‌ای تقویت کند.
از منظر استراتژیک، نگرانی اصلی زمانی شکل می‌گیرد که یک رابطه سیاسی به بستری برای همکاری‌های امنیتی بلندمدت تبدیل شود. در چنین وضعیتی، آثار حضور یک بازیگر خارجی ممکن است از سطح روابط دوجانبه فراتر برود و بر محاسبات امنیتی کشورهای همسایه و دیگر بازیگران فعال در دریای سرخ تأثیر بگذارد.
باب‌المندب؛ گلوگاه راهبردی
در محاسبات امنیتی اسرائیل
اهمیت تحولات سومالی‌لند زمانی روشن‌تر می‌شود که جایگاه باب‌المندب در معادلات امنیت دریایی جهان مورد توجه قرار گیرد. این تنگه دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل می‌کند و یکی از مسیرهای مهم انتقال کالا و انرژی میان آسیا و اروپا به شمار می‌رود. هرگونه افزایش ناامنی در این مسیر می‌تواند شرکت‌های کشتیرانی را به تغییر مسیر، افزایش هزینه‌های بیمه و اتخاذ تدابیر امنیتی پرهزینه‌تر وادار کند.
برای اسرائیل نیز امنیت مسیرهای دریایی اهمیت ویژه‌ای دارد. ارتباط دریایی این رژیم با اقیانوس هند و مسیرهای منتهی به آسیا، در کنار جایگاه بندر ایلات در شمال خلیج عقبه، بخشی از محاسبات اقتصادی و امنیتی تل‌آویو را تشکیل می‌دهد. از این رو، تحولات پیرامون دریای سرخ و باب‌المندب می‌تواند به‌طور مستقیم بر ارزیابی‌های استراتژیک اسرائیل از محیط امنیتی خود تأثیر بگذارد.
بااین‌حال، این اهمیت دوگانه است. همان‌طور که ثبات دریای سرخ برای اسرائیل اهمیت دارد، هرگونه گسترش حضور امنیتی این رژیم در نزدیکی مسیرهای دریایی نیز می‌تواند نگرانی دیگر بازیگران منطقه را افزایش دهد. در شرایطی که بی‌اعتمادی میان بازیگران مختلف منطقه‌ای عمیق است، تقویت موقعیت یک طرف ممکن است از سوی طرف‌های دیگر اقدامی برای تغییر موازنه قدرت تلقی شود؛ حتی اگر طرف نخست، حضور خود را اقدامی دفاعی یا تأمین‌کننده امنیت دریایی معرفی کند.
در اینجا مسئله کلاسیک معمای امنیت در مطالعات امنیت بین‌الملل مطرح می‌شود: اقدام یک بازیگر برای افزایش امنیت خود می‌تواند به افزایش احساس ناامنی در دیگر بازیگران منجر شود و در نتیجه، رقابتی تازه برای تقویت توانمندی‌های نظامی و اطلاعاتی شکل بگیرد. از این منظر، گسترش احتمالی روابط امنیتی رژیم صهیونیستی با سومالی‌لند می‌تواند به‌جای کاهش تنش‌ها، به عاملی برای افزایش حساسیت‌های راهبردی در منطقه تبدیل شود.
حمله یمن به رژیم صهیونیستی، محاصره دریایی این رژیم از سوی جنبش انصارالله به دلیل نسل‌کشی غزه، و تعطیلی بندر ایلات که اقتصاد صهیونیست‌ها را به مرز نابودی کشاند اکنون مقامات تل‌آویو را به فراست انداخته است تا با نزدیکی به سومالی‌لند، پایگاهی نظامی برای کنترل باب‌المندب، خلیج عدن و نیز حملات احتمالی به یمن مهیا کنند.
عربستان سعودی و نگرانی از تغییر موازنه
در دریای سرخ
تحولات سومالی‌لند را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن منافع عربستان سعودی در دریای سرخ و خلیج عدن تحلیل کرد. ریاض به دلیل برخورداری از سواحل گسترده در دریای سرخ، وابستگی بخشی از فعالیت‌های اقتصادی و تجاری خود به مسیرهای دریایی و اهمیت طرح‌های توسعه‌ای در سواحل غربی این کشور، نسبت به ثبات این پهنه آبی حساسیت راهبردی دارد.
از این منظر، افزایش نفوذ امنیتی بازیگران خارجی در مجاورت دریای سرخ می‌تواند در محاسبات عربستان مورد توجه قرار گیرد. عربستان سعودی طی سال‌های گذشته نشان داده است که در سیاست خارجی خود، علاوه بر ملاحظات ایدئولوژیک و سیاسی، منافع اقتصادی و امنیت ملی را نیز در نظر می‌گیرد. از این رو، حتی در شرایطی که برخی کشورهای عربی و رژیم صهیونیستی اقدام به عادی‌سازی روابط کرده‌اند، ریاض نمی‌تواند نسبت به تمام ابعاد حضور رژیم صهیونیستی در نزدیکی خود بی‌تفاوت باشد.
در واقع، مسئله برای عربستان تنها هویت بازیگر حاضر در منطقه نیست، بلکه میزان دسترسی آن بازیگر به زیرساخت‌های راهبردی، ظرفیت تأثیرگذاری بر امنیت دریایی و امکان استفاده از موقعیت جغرافیایی برای اعمال فشار بر دیگر کشورها نیز اهمیت دارد. اگر همکاری‌های احتمالی رژیم صهیونیستی با سومالی‌لند به ایجاد دسترسی‌های امنیتی گسترده منجر شود، این تحول می‌تواند در ارزیابی‌های استراتژیک ریاض جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.
از سوی دیگر، نزدیکی جغرافیایی کشورهای ساحلی دریای سرخ به یکدیگر سبب می‌شود که تغییرات امنیتی در یک بخش از این منطقه، آثار احتمالی خود را به دیگر بخش‌ها نیز منتقل کند. به همین دلیل، تحولات سومالی‌لند نه‌تنها برای سومالی و کشورهای شاخ آفریقا، بلکه برای عربستان و دیگر کشورهای مشرف به دریای سرخ نیز اهمیت دارد.
شاخ آفریقا؛
عرصه رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای
گسترش احتمالی نفوذ اسرائیل در سومالی‌لند را باید در چارچوب رقابت گسترده‌تر بر سر دسترسی به بنادر، مسیرهای تجاری و موقعیت‌های راهبردی شاخ آفریقا بررسی کرد. در سال‌های گذشته، اهمیت اقتصادی و امنیتی این منطقه موجب شده است که کشورهای مختلف برای توسعه روابط با دولت‌ها و بازیگران محلی و افزایش حضور خود در بنادر و زیرساخت‌های دریایی تلاش کنند.
این رقابت تنها به اسرائیل محدود نیست. کشورهای منطقه‌ای و قدرت‌های فرامنطقه‌ای، هر یک با توجه به منافع اقتصادی، امنیتی و سیاسی خود، به دنبال تقویت جایگاهشان در شاخ آفریقا هستند. برای صهیونیست‌ها گسترش روابط با بازیگران محلی می‌تواند فرصتی برای متنوع‌کردن شرکای خارجی و افزایش دامنه ارتباطات منطقه‌ای فراهم کند. بااین‌حال، چنین سیاستی در صورتی که به نادیده‌گرفتن حاکمیت دولت‌های مستقر یا تشدید اختلافات داخلی منجر شود، می‌تواند هزینه‌های سیاسی و امنیتی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد.
از منظر دولت‌های منطقه، نگرانی اصلی آن است که شاخ آفریقا به عرصه‌ای برای رقابت‌های نیابتی و تسویه‌حساب‌های ژئوپلیتیکی تبدیل شود. در چنین شرایطی، مسائل داخلی کشورها ممکن است تحت تأثیر حمایت‌های خارجی قرار گیرد و هر بازیگر محلی برای تقویت موقعیت خود، بیش از پیش به پشتیبانی یک قدرت بیرونی متکی شود. نتیجه چنین روندی می‌تواند تضعیف استقلال تصمیم‌گیری دولت‌ها و دشوارترشدن دستیابی به ترتیبات امنیتی پایدار باشد. ساده‌ترین مثال در این زمینه، تبدیل سومالی‌لند به پایگاهی برای رژیم صهیونیستی به منظور هدف قرار دادن یمن باشد که این امر به بی‌ثباتی بیشتر این کشور منجر خواهد شد. از دیگر سو، کشورهای دیگر این منطقه از جمله عربستان سعودی و عمان نیز نمی‌توانند به نیات صهیونیست‌ها خوش‌بین باشند. برای کشوری همچون مصر، کانال سوئز اهمیت استراتژیک فراوانی دارد. حال اگر اسرائیل بخواهد با حضور نظامی در سومالی‌لند، دریای سرخ و باب‌المندب را به یک منطقه امنیتی تبدیل کند، عبور و مرور در کانال سوئز تحت تأثیر جدی قرار خواهد گرفت و مصر نیز متضرر خواهد شد.
تحولات سومالی‌لند نشان می‌دهد اهمیت ژئوپلیتیکی شاخ آفریقا همچنان رو به افزایش است و رقابت بر سر نفوذ در این منطقه، پیوند نزدیکی با امنیت دریای سرخ، خلیج عدن و مسیرهای تجارت بین‌المللی دارد. نگرانی اصلی آن است که گسترش این روابط، در صورت همراه‌شدن با همکاری‌های امنیتی و نظامی، به عاملی برای تشدید اختلافات داخلی سومالی و افزایش رقابت‌های ژئوپلیتیکی در شاخ آفریقا تبدیل شود. در چنین شرایطی، موقعیت جغرافیایی سومالی‌لند می‌تواند اهمیت آن را از یک مناقشه داخلی به مسئله‌ای با پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی ارتقا دهد.
برای دولت سومالی، مسئله اصلی دفاع از حاکمیت ملی و جلوگیری از آن است که اختلافات داخلی این کشور به بستری برای رقابت قدرت‌های خارجی تبدیل شود. برای کشورهای ساحلی دریای سرخ نیز، حفظ ثبات و جلوگیری از تغییرات یک‌جانبه در ترتیبات امنیتی منطقه از اهمیت بالایی برخوردار است. در نهایت، مسئله سومالی‌لند تنها به شناسایی سیاسی یک منطقه جدایی‌طلب محدود نمی‌شود؛ بلکه با رقابت بر سر نفوذ، دسترسی دریایی و موازنه قدرت در یکی از حساس‌ترین مناطق جهان ارتباط دارد. هرگونه تلاش برای بهره‌برداری از اختلافات داخلی کشورها با هدف گسترش نفوذ خارجی، در صورت نادیده‌گرفتن ملاحظات حاکمیت ملی و ثبات منطقه‌ای، می‌تواند به تشدید بی‌اعتمادی و پیچیده‌ترشدن معادلات امنیتی منجر شود؛ پیامدهایی که دامنه آن‌ها ممکن است بسیار فراتر از مرزهای سومالی‌لند گسترش یابد. رئیس‌جمهور سومالی بارها تأکید کرده است موگادیشو هر اقدامی که لازم باشد برای جلوگیری از حضور نظامی رژیم صهیونیستی در سومالی‌لند انجام خواهد داد، مسئله‌ای که می‌تواند به معنای جنگ در این منطقه و تشدید بی‌ثباتی باشد.