منابع خطبه فدکیه
عباس محمودی
خطبه حضرت زهرا(س) که بعد از رحلت رسول خدا(صلی‌الله علیه و آله) در مسجد‌النبی و در حضور جمع زیادی از انصار و مهاجرین ایراد فرمودند، یکی از اسناد و مدارک تاریخی مهم مربوط به وقایع صدر اسلام است. یکی از راه‌های اعتبارسنجی روایت، اعتبار منابع آن است. هرچه منابع یک حدیث از اعتبار بیشتری برخوردار باشد جایگاه و اعتبار بیشتری نصیب آن روایت می‌گردد. در تحقیق حاضر نیز به منابع حدیثی شیعه و سنی که این خطبه را بیان کرده‌اند، اشاره خواهد شد.
منبع‌یابی خطبه حضرت زهرا(س)
اولین منبع موجود که خطبه حضرت زهرا(س) را نقل کرده، مربوط به قرن سوم هجری قمری است. البته برخی از کتاب‌های قبل از قرن سوم نیز این خطبه را نقل کرده بودند که متأسفانه از بین رفته‌اند؛ یکی از این آثار، کتابی با عنوان خطبه‌الزهرا ، تالیف لوط بن یحیی، معروف به أبو مخنف أزدی (م157ق) بوده است. اما منابعی که هم‌اکنون در دسترس است و خطبه حضرت زهرا را نقل کرده‌اند متعدد هستند.
در این تحقیق با ارائه دو بخش به گزارشی از آنها پرداخته خواهد شد. یادآوری می‌شود که در این تحقیق همه منابع خطبه ذکر نمی‌شود بلکه به عنوان نمونه، به برخی از منابع شیعه و اهل سنت اشاره می‌شود.
الف) منابع شیعه
ابتدا به منابع کهن شیعه که این خطبه در آنها نوشته شده، اشاره می شود:
1. مختصر بصائر‌الدرجات
حسن بن سلیمان حلّی از عالمان شیعه در قرن هشتم هجری قمری بوده است. (1) وی کتاب بصائر‌الدرجات تالیف سعد بن عبدالله اشعری قمی که از عالمان شیعه در قرن سوم هجری قمری بوده را تلخیص کرده است. گرچه اصل کتاب بصائر‌الدرجات از بین رفته اما وجود خطبه حضرت زهرا در مختصر‌البصائر، حاکی از وجود این خطبه در کتاب بصائر‌الدرجات است. (2)
2. شرح‌الأخبار فی فضائل الأئمه‌الأطهار
این کتاب توسط نعمان بن محمد، معروف به قاضی نعمان مغربی، متوفای 363 هجری قمری تألیف شده است. کتاب شرح‌الأخبار فى فضائل الأئمه‌الأطهار بر خلاف نامش منحصر به فضائل و مناقب ائمه(ع) نیست بلکه یک دوره تاریخ امامان از امیر‌المؤمنین(ع) تا پایان زندگى امام صادق(ع) است. گرچه قاضی نعمان از علمای اسماعیلی است اما با توجه به اشتراک عقیده مؤلف تا امام ششم، مباحثى که در این کتاب آمده با روایات شیعه اثنی‌عشری مطابقت دارد. بخشی از خطبه حضرت زهرا(س) در این آمده است که با توجه به قدمت کتاب، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.(3)
3. من لا یحضره‌الفقیه
نویسنده کتاب، محمد‌بن‌الحسین، معروف به شیخ صدوق از عالمان بزرگ شیعه متوفای 381 هجری قمری است. کتاب من لا یحضره‌الفقیه از منابع اصلی حدیثی شیعه و از کتب اربعه شیعه است. وجود روایت در کتب اربعه به آن اعتبار مضاعف می‌بخشد. بخشی از خطبه حضرت زهرا در این کتاب آمده است. (4)
4.علل‌الشرائع
شیخ صدوق در علل‌الشرایع نیز بخشی از این خطبه را آورده است. (5)
ب) منابع سنی
در این بخش به برخی از مهم‌ترین کتاب‌های اهل سنت که خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها را نقل کرده‌اند، اشاره می‌شود.
1.بلاغات‌النساء
این کتاب، تألیف ابوالفضل احمد بن ابی طاهر، معروف به ابن طیفور، متوفای 280 هجری قمری است. وی مورخ و نویسنده اهل سنت بوده است. کتاب بلاغات‌النساء، سخنان زنان برجسته در مناسبت‌های مختلف را جمع‌آوری کرده است. (6)
نکته قابل توجه در مورد این کتاب آن است که گرچه مؤلف کتاب، سنی است اما عالمان شیعه نیز به آن توجه داشته‌اند به‌عنوان نمونه، علامه مجلسی، خطبه حضرت زهرا را از آن کتاب نقل کرده است.
بلاغات‌النساء از قدیمی‌ترین منابع موجود است که خطبه حضرت زهرا در آن آمده است. (7)
2. السقیفه و فدک
السقیفه و فدک، تألیف احمد بن عبدالعزیز از محدّثان اهل سنت در قرن چهارم هجرى است. او مورخ، ادیب و شاعر توانایى بود و در علم حدیث نیز تبحر داشت و از جمله محدثان مشهور آن عصر به شمار می‌آمد. این کتاب اکنون موجود نیست؛ اما ابن ابىالحدید در شرح نهج‌البلاغه، بخش‌هایی از این کتاب را نقل کرده است.
کتابى که اکنون به نام السقیفه و فدک از احمد بن عبدالعزیز جوهرى، وجود دارد، مطالب جمع‌آوری شده از شرح نهج‌البلاغه است. جوهرى، بخش‌هایی از این خطبه را با دو طریق با ذکر سلسله اسناد آورده است. (8)
3. منال‌الطالب فی شرح طَوال‌الغرائب
مبارک بن محمد‌الجزری معروف به ابن اثیر از عالمان اهل سنت در قرن ششم و هفتم بوده است. ابن اثیر، رجالى، مفسر، محدِّث و فقیه شافعى مذهب است. وی کتابی در احادیث غریب با نام «النهایه فی غریب‌الحدیث و‌الأثر» دارد که بسیار معروف است. کتاب دیگری که وی در احادیث غریب تألیف کرده، «منال‌الطالب فی شرح طَوال‌الغرائب» است. در این کتاب، احادیث غریبی که متنی طولانی دارند آمده است. از جمله روایاتی که در این کتاب آمده، خطبه حضرت زهرا است که به‌طور کامل همراه با شرح لغات
آورده است. (9)
4.تذکره‌الخواص من‌الأمّه فی ذکر مناقب‌الأئمه
ابو مظفر یوسف بن قُزُغْلی بن عبدالله، معروف به سبط ابن جُوزی حنفی از عالمان اهل سنت، متوفای 654 هجری قمری است. ابن جوزی، کتاب تذکره‌الخواص که در فضائل اهل بیت(ع) است را در دوازده باب تنظیم کرده و هر باب را به یکی از امامان(ع) اختصاص داده است.
این اثر به زبان فارسی نیز ترجمه شده. وی در این کتاب بخشی از خطبه حضرت زهرا(س) را نقل کرده است. (10)
5.شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید
عزالدین ابوحامد عبدالحمید بن ابی‌الحدید مداینی معروف به ابن ابی‌الحدید معتزلی از عالمان بزرگ اهل سنت در قرن ششم و هفتم هجری قمری است. مهم‌ترین اثر وی، شرح نهج‌البلاغه بسیار مشهور بوده و همواره مورد توجه عالمان شیعه قرار گرفته است. ابن ابی‌الحدید، خطبه حضرت زهرا(س) را در کتاب خود آورده است. (11)
نتیجه
جست‌وجو و بررسی منابع تاریخی و حدیثی نشان می‌دهد خطبه حضرت زهرا(س) در کتاب‌های متعدد شیعه و اهل سنت ذکر شده است گرچه برخی از این منابع به تناسب نیاز بحثی که داشته‌اند، بخش‌هایی از خطبه را ذکر کرده‌اند اما همین مطلب، خود دلیل بر صدور خطبه از جانب آن حضرت است.
بنابراین خطبه فدکیه از جهت فراوانی منابع، بالاترین اعتبار را داراست که ما در اینجا فقط برخی از آنها را ذکر کردیم.
پی‌نوشت‌ها:
1. تاریخ دقیق وفات ایشان مشخص نیست. در این مطلب، مؤلفانی که تاریخ دقیق وفات آنها مشخص نیست، به صورت قرن آمده است.
2. حلى، حسن بن سلیمان بن محمد، مختصر البصائر، محقق/مصحح: مظفر، مشتاق، مؤسسه النشر الإسلامی، قم، چاپ اول، 1421ق، ص456.
3.شرح‌الأخبار فی فضائل‌الأئمه‌الأطهار، ابن حیون، نعمان بن محمد مغربى، محقق/مصحح: حسینى جلالى، محمد حسین، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، 1409ق، ج3، ص34.
4.ابن بابویه، محمد بن على، من لا یحضره‌الفقیه، محقق/مصحح: غفارى، على اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم، 1413ق، ج3، ص567.
5. ابن بابویه، محمد بن على، علل‌الشرائع، قم، کتاب‌فروشى داورى، چاپ اول، 1385ش، ج1، ص248.
6.ر.ک: الزرکلی، خیرالدین بن محمود بن محمد زِرِکلى دمشقى، قاموس تراجم لأشهر‌الرجال و النساء من‌العرب و‌المستعربین و‌المستشرقین (الأعلام)، بیروت، دار‌العلم للملایین، چاپ پنجم، 1980م، ج1، ص141.
7. ابن طیفور، احمد بن أبی طاهر، بلاغات النساء، الشریف‌الرضی، قم، چاپ اول، بی تا، ص28.
8.جوهرى بصرى، احمد بن عبدالعزیز، السقیفه و فدک، محقق/مصحح: امینى، محمد هادى، تهران، مکتبه نینوى الحدیثه، بی تا، ص139.
9. مبارک بن محمد، ابن اثیر، منال الطالب فی شرح طوال‌الغرائب، مکه مکرمه، جامعه ام‌القری، 1399ق، صص501-507و528-529.
10. تذکره‌الخواص، سبط ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، قم، الشریف‌الرضی، چاپ اول، 1376ش، ص285.
11. شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید‌المتوفی 656، چاپ مصر، دار احیاء‌الکتب‌العربیه، ج 16 صص 211 - 215، صص 223 - 234.