فاطمیه؛ روایت مظلومیت یاس کبود بازخوانی سیره حضرت زهرا(س) و تبیین آموزه‌های فاطمی
سیده یاسمن رودباری
می‌خواهم از فاطمه بنویسم؛ از جانِ جهان. حقیقت این است هیچ‌وقت از آن بچه‌های سرتقی نبودم که وقتی اشتباهی می‌کنند با چشم‌های نمناک دست‌به‌دامن مادر پدر می‌شوند. آدمِ گریه‌های بلند و شیون سردادن هم نبودم. حتی نمی‌توانم مانند زنان عرب جولی کنم و صورت بخراشم. هر جا ویران شده‌ام هر زمان جان رسیده تا بیخ گلویم؛ رفته‌ام به سراغ آن زن عرب. پرنده خیال ذهنم را می‌کشانم در کوچه‌پس‌کوچه‌های تاریخ و می‌نشانم به گوشه‌ای به تماشای همان روزهای آخر حیاتش که زنان شهر با ظرف‌های شیر به عیادتش آمدند، ولی نه رنگ و رویی داشت و نه نای حرف‌زدن. رنجور بود و نحیف. رنگ مرگ به چهره داشت. حسن گوشه آستین بر دهان و هق‌هق‌کنان پشت در ایستاده و به مادر نگاه می‌کرد. انگار تنی زیر ملحفه نیست. از بس مادر جان ندارد. نقل است که حضرت صدیقه طاهره(س) فرمود؛ چون پشت در بودم و اراذل آن سو با فریادهای بلند نعره می کشیدند، ناگهان درد مُخاض بر من عارض شد. دردانه آفرینش، درد خود را با تکیه بر دری نیم لق و سوخته گذراند.
زخمی و بی‌توان همین لحظه درِ خانه چوبی‌اش را می‌زنم. چهارزانو می‌نشینم رو‌به‌رویش. گردن‌کج می‌کنم و می‌گویم من باز خوب نیستم نگذار کسی خبردار شود. خودت یک‌جوری جمع‌و‌جورش کن. واعجبا او که مرا به دنیا نیاورده، چگونه است که برایم پیوسته مادری می‌کند؟ شاید برای این است که ما سادات یک وجه مشترک با مادرمان داریم. به‌وقت غم حتی یک دوست هم به ما سر نمی‌زند؛ یکه و تنهائیم، همچون علی بعد از غروب فاطمه آن لحظه که: غَسَّلَها وَكَفَّنَها،
ثُمَّ جَلَسَ وَحِيدًا يَبْكِيهَا،
بَعْدَها هَمَسَ فِي لَحْدِهَا:
«زَهْرَاءُ! أَنَا عَلِيٌّ...»
بلند شوید، باید لباس سیاه به تن کنید، زنگ بزنید به دروهمسایه، چای بگذارید. حتی اگر سینی چای روضه‌تان به ۱۰ استکان هم نرسید. حدیث کسا و توسل بخوانید. نفس عمیق بکشید که بوی بقیع می‌آید. امان از رد انگشت روی دارچین شله‌زرد روضه که دستت می‌لرزد و به جا می‌ماند، مادر پهلو شکسته. آماده باشید این‌جا قرار است عشق دامن خود را تکان دهد و از فاطمه زهرا(س) بگوییم.
وحدت و مقاومت تا حیات طیبه
و تعالی جامعه ایرانی، اسلامی
ایام فاطمیه فرصتی برای بازخوانی سیره حضرت فاطمه زهرا(س) و تبیین نقش آموزه‌های فاطمی در تقویت وحدت، عدالت اجتماعی، مقاومت در برابر ظلم و استکبار و حرکت جامعه به‌سوی تعالی معنوی است؛ آموزه‌هایی که اگر از سطح مناسک و سوگواری فراتر روند و در زندگی فردی و اجتماعی جاری شوند، می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه‌ای آگاه، متحد، اخلاق‌مدار و مقتدر باشند.
هر سال با فرا رسیدن ایام فاطمیه، جامعه ایران اسلامی با این پرسش روبه‌رو می‌شود که شهادت حضرت زهرا(س)، به‌عنوان یکی از رویدادهای سرنوشت‌ساز تاریخ اسلام، چه پیام و آموزه‌ای برای زندگی امروز ما دارد؟ پاسخ به این پرسش مستلزم عبور از نگاه صرفاً تقویمی و مناسکی به این ایام و توجه به ابعاد فکری، اجتماعی و تمدنی سیره آن حضرت است. فاطمیه اگر تنها به آئین سوگواری محدود بماند، از ظرفیت تاریخی خود برای پاسخ‌گویی به مسائل امروز جامعه فاصله می‌گیرد، اما اگر به‌عنوان یک مدرسه فکری و اجتماعی بازخوانی شود، می‌تواند یکی از منابع مهم برای تقویت انسجام، پیشرفت و تعالی جامعه اسلامی باشد. نخستین درس فاطمیه، پیوند عمیق وحدت و انسجام اجتماعی با مقاومت در برابر ظلم و استکبار است.
سیره حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد که ایستادگی در برابر انحراف و قدرت‌طلبی، به معنای کناره‌گیری از جامعه یا دامن‌زدن به شکاف‌های اجتماعی نیست. آن حضرت در سخت‌ترین شرایط تاریخی، الگویی از دفاع آگاهانه از حقیقت، عدالت‌خواهی و مسئولیت‌پذیری ارائه کردند. امروز نیز جامعه در شرایطی قرار دارد که دشمن با استفاده از ابزارهای رسانه‌ای و جنگ ترکیبی، تضعیف سرمایه اجتماعی و ایجاد شکاف میان مردم و نهادها را دنبال می‌کند. در چنین شرایطی، وحدت نه صرفاً یک شعار، بلکه ضرورتی راهبردی است؛ چراکه مقاومت بدون انسجام درونی به فرسایش می‌انجامد. ازسوی‌دیگر، مقاومت در برابر دشمن را نباید تنها در تقابل و رویارویی نظامی خلاصه کرد؛ بلکه حفظ هویت، امید، استقلال، عدالت و اعتماد عمومی نیز از مؤلفه‌های اساسی مقاومت و اقتدار ملی به شمار می‌روند. دومین درس فاطمیه، پیوند مقاومت با توسعه و رشد جامعه متمدن ایرانی، اسلامی است. در خوانش تمدنی از فاطمیه، این ایام به معنای توقف در گذشته نیست، بلکه فرصتی برای حرکت فکری و اجتماعی به‌سوی آینده است. الگوی فاطمی با تأکید بر عدالت، اخلاق، تربیت، نفی سلطه و دفاع از حقیقت، می‌تواند چراغ راه ساختن جامعه‌ای قوی‌تر و عادلانه‌تر باشد. همچنین خانواده به‌عنوان کوچک‌ترین و در عین‌حال بنیادی‌ترین واحد اجتماعی، جایگاهی محوری در سیره فاطمی دارد. تقویت بنیان خانواده، تربیت نسل آگاه و مسئول و بازسازی اعتماد اجتماعی از پیش‌نیازهای توسعه جامعه ایرانی، اسلامی است.
در همین راستا، بازخوانی آموزه‌های فاطمی و پیوند آن با نیازهای واقعی جامعه، از عدالت اجتماعی و اقتصاد مقاومتی تا تقویت خانواده و سرمایه اجتماعی، می‌تواند نسل جوان را برای مشارکت مؤثر در ساختن آینده کشور آماده کند.
حیات طیبه حضرت زهرا(س)
الگویی برای رسیدن به زندگی مورد رضایت خداوند
دکتر مریم عبدالباقی، پژوهشگر و استاد دانشگاه، در تشریح مفاهیم دعای حیات طیبه منقول از حضرت فاطمه زهرا(س) به گزارشگر کیهان اظهار می‌کند: «یکی از دعاهای ارزشمند منقول از حضرت زهرا(س)، دعای حیات طیبه است که در صحیفه فاطمیه آمده و مضامین آموزنده‌ای درباره چگونگی دستیابی به یک زندگی پاک و مورد رضایت خداوند دارد.» وی می‌افزاید: «این دعا به ما می‌آموزد که برای داشتن یک زندگی طیّب، چه نگرشی داشته باشیم و چه خواسته‌هایی را از درگاه الهی مطالبه کنیم.»
این پژوهشگر و استاد دانشگاه با اشاره به فراز نخست این دعا با مضمون «اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِيَ الْأَعْمَالَ الَّتِي تُحِبُّهَا وَتُحِبُّ الْعَامِلِينَ لَهَا، وَأَعِنِّي عَلَيْهَا» بیان می‌کند: «حضرت زهرا(س) از خداوند درخواست می‌کنند انجام اعمالی را که مورد محبت اوست و انجام‌دهندگان آن اعمال را نیز دوست دارد، برای ایشان آسان و میسر سازد و در انجام آن‌ها یاری‌شان کند.» عبدالباقی ادامه می‌دهد: «حضرت در ادامه دعا از خداوند می‌خواهند ایشان را از انجام اعمالی که مورد نارضایتی اوست و انجام‌دهندگان آن‌ها را نیز دوست ندارد، بازدارد و در ترک این اعمال یاری کند.» وی با بیان اینکه محور اصلی این فراز از دعا، درخواست توفیق و تسهیل در انجام اعمال نیک است، می‌افزاید: «گاهی برخی اعمال بسیار آسان هستند، اما در عین‌حال محبوبیت زیادی نزد خداوند دارند؛ مانند نگاه محبت‌آمیز به چهره پدر و مادر، نگاه به مرقد مطهر معصومان(ع) و داشتن نیت خیر و حسن‌ظن نسبت به دیگران. این اعمال ممکن است از نظر ظاهری ساده باشند، اما از ارزش معنوی بالایی برخوردارند.» این استاد دانشگاه در ادامه به دشواری برخی اعمال و نقش لطف الهی در تسهیل آن‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «گاهی انجام برخی کارها با دشواری‌هایی همراه است، اما خداوند به واسطه لطف و عنایت خود، انجام آن‌ها را برای انسان آسان می‌کند.»
عبدالباقی رعایت حجاب را از جمله این موارد می‌داند و اظهار می‌کند: «حجاب تنها به پوشش ظاهری محدود نمی‌شود و رعایت آن در شرایط مختلف زندگی، از جمله گرما، مشغله‌های خانوادگی و حضور در محیطِ کار و اجتماع، مستلزم مراقبت و توجه است. با این‌حال، بسیاری از زنان مسلمان به برکت لطف الهی نه‌تنها در شرایط مختلف به حجاب پایبند هستند، بلکه آن را به‌عنوان یک ارزش پذیرفته و دوست دارند.»
مریم عبدالباقی با مقایسه خواسته‌های معمول انسان‌ها با مضمون این دعا تصریح می‌کند: «انسان‌ها غالباً از خداوند می‌خواهند خواسته‌های شخصی آن‌ها را برآورده کند؛ برای مثال، قبولی در دانشگاهی خاص، زیارت کربلا، ازدواج در زمان مشخص یا داشتن فرزندانی با تعداد معین؛ اما حضرت زهرا(س) در این دعا از خداوند می‌خواهند اعمالی را که مورد محبت اوست برایشان آسان کند.»
ایشان خاطرنشان می‌کند: «این موضوع نشان‌دهنده تفاوت نگرش انسان مؤمن به خواسته‌های شخصی با خواسته‌هایی است که بر اساس رضایت الهی شکل می‌گیرد.»
حسن فعلی و حسن فاعلی؛
دو مؤلفه مهم در ارزش معنوی اعمال
عبدالباقی پژوهشگر با اشاره به بخش دیگری از دعای حضرت زهرا(س) می‌گوید: «در این دعا تنها محبوبیت خود عمل مطرح نیست، بلکه محبوبیت انجام‌دهندگان آن عمل نزد خداوند نیز موردتوجه قرار گرفته است. در آموزه‌های قرآنی، آیاتی مانند «وَاللهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ» و «وَاللَهُ لَا يُحِبُّ الْفَاسِقِينَ» نشان می‌دهد که خداوند نسبت به برخی صفات و ویژگی‌های ناپسند انسان‌ها ابراز نارضایتی می‌کند.» این پژوهشگر با اشاره به دو مفهوم «حسن فعلی» و «حسن فاعلی» تصریح می‌کند: «حسن فعلی به معنای نیکو بودن خود عمل و حسن فاعلی به معنای نیکو بودن انجام‌دهنده آن است؛ بنابراین یک عمل زمانی از ارزش و کمال بیشتری برخوردار می‌شود که علاوه‌بر نیکو بودن خود عمل، از سوی انسانی با ویژگی‌های اخلاقی و معنوی مطلوب نیز انجام شود.»
وی یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری حسن فاعلی را اخلاص در نیت می‌داند و می‌افزاید: «هر اندازه نیت انسان در انجام یک عمل خالص‌تر باشد و از ریا و انگیزه‌های غیرالهی فاصله بگیرد، ارزش معنوی آن عمل افزایش می‌یابد. انجام کار باهدف جلب رضایت خداوند، یکی از مهم‌ترین عوامل محبوبیت عمل نزد پروردگار است.»
این استاد دانشگاه معرفت و شناخت را از دیگر عوامل مؤثر در ارتقای ارزش معنوی اعمال برمی‌شمارد و برای تبیین این موضوع به انجام مناسک حج اشاره می‌کند و می‌گوید: «ممکن است معصومان(ع) و سایر مؤمنان اعمال ظاهری مشابهی در حج انجام دهند؛ هر دو گروه طواف کنند، محرم شوند و نماز طواف به‌جا آورند، اما آنچه موجب تفاوت اساسی در ارزش معنوی این اعمال می‌شود، میزان معرفت و شناخت آن‌هاست.» وی توضیح می‌دهد: «معرفتی که معصومان(ع) نسبت به کعبه، صاحب‌خانه و فلسفه مناسک حج دارند، با شناخت و معرفت معمول ما قابل‌مقایسه نیست. همین معرفت عمیق موجب می‌شود اعمال عبادی آنان از مرتبه و ارزش معنوی بسیار بالاتری برخوردار باشد.»
عبدالباقی تصریح می‌کند: «این مسئله درباره نماز نیز صدق می‌کند؛ ممکن است پیامبر اکرم(ص) نماز ظهر را با همان شرایط ظاهری که ما اقامه می‌کنیم، به‌جا آورند، اما معرفت، توجه و عمق ارتباط ایشان با خداوند متعال هنگام نماز، با معرفت و توجه ما قابل‌مقایسه نیست.»
این پژوهشگر طهارت نفس را از دیگر عوامل مؤثر در حسن فاعلی می‌داند و اظهار می‌کند: «فردی که از گناه دوری می‌کند، نفس خود را از آلودگی‌های معنوی حفظ می‌کند و نسبت به دیگران دارای نیت خیر است، هنگام انجام یک عمل نیک از وضعیت معنوی متفاوتی برخوردار خواهد بود.» وی خاطرنشان می‌کند: «ممکن است دو نفر یک عمل ظاهراً یکسان انجام دهند، اما به دلیل تفاوت در وضعیت درونی، میزان پاکی نفس و ویژگی‌های اخلاقی، ارزش معنوی عمل آن‌ها متفاوت باشد. حتی ممکن است فردی از نظر ظاهری عمل را باکیفیت بیشتری انجام دهد، اما به دلیل آلودگی‌های درونی و ضعف در ویژگی‌های اخلاقی، عمل او از ارزش معنوی کمتری برخوردار باشد.» عبدالباقی در پایان با تأکید بر اهمیت توجه همزمان به حسن فعلی و حسن فاعلی اعمال بیان می‌کند: «اخلاص، معرفت و طهارتِ نفس از جمله عواملی هستند که موجب تقویت حسن فاعلی می‌شوند و به عمل انسان عمق و ارزش معنوی بیشتری می‌بخشند.»
وی می‌گوید: «دعای حیات طیبه حضرت زهرا(س) به ما می‌آموزد که در کنار تلاش برای انجام اعمال نیک، باید در مسیر اصلاح درون، تقویت معرفت، خالص‌سازی نیت و پاک‌سازی نفس نیز گام برداریم و از خداوند بخواهیم ما را در انجام آنچه دوست دارد یاری کند و از آنچه موجب نارضایتی اوست، دور بدارد.»
فاطمیه باید از یک مناسبت تقویمی
به فرهنگ اجتماعی تبدیل شود
حجت‌الاسلام محمد برمایی، مدرس علوم دینی، نیز با اشاره به جایگاه سیره حضرت فاطمه زهرا(س) در تقویت وحدت، انسجام ملی و اقتدار جامعه اسلامی اظهار می‌کند: «فاطمیه تنها یک مناسبت سوگواری نیست، بلکه مکتبی برای ساختن جامعه‌ای متحد، بصیر، عدالت‌محور و مقاوم در برابر دشمن است.» وی در ادامه گفت‌وگو با گزارشگر کیهان می‌افزاید: «محبت حضرت زهرا(س) از ظرفیت‌های بزرگ وحدت در جهان اسلام و سرمایه‌ای مشترک میان مسلمانان است، اما آنچه این محبت را به نیرویی مؤثر در جامعه تبدیل می‌کند، شناخت سیره، اندیشه و مواضع ایشان است. باید از محبت فاطمی به معرفت فاطمی و از معرفت به مسئولیت اجتماعی برسیم.»
حجت‌الاسلام برمایی با تأکید بر ضرورت بازخوانی سیره حضرت فاطمه زهرا(س) در زندگی فردی و اجتماعی تصریح می‌کند: «امروز بیش از هر زمان دیگری به الگوگیری از منش فاطمی در تقویت همدلی، مسئولیت‌پذیری، دفاع از حق و توجه به عدالت نیاز داریم. اگر آموزه‌های فاطمی در رفتارهای روزمره، روابط خانوادگی و مناسبات اجتماعی جاری شود، فاطمیه از یک مناسبت محدود به زمان و مکان فراتر می‌رود و می‌تواند به فرهنگی زنده و اثرگذار برای ارتقای اخلاق عمومی و انسجام جامعه تبدیل شود.»