معیار شوخی و خنداندن دیگران
شوخی و خنده با دیگران مانند حرکت بر زمین لغزنده است که هر آن احتمال دارد شخص زمین بخورد؛ تجربه نشان داده که فضای شوخی و خنده هم به همین شدت لغزنده است و ممکن است موجبات ناراحتی و دلخوری حاضرین را فراهم سازد؛ چنانکه بسیاری از دعواها و اختلافات شدید از یک شوخی ساده اتفاق افتاده است. همچنین موارد زیادی مشاهده می‌شود که شخص شوخی‌کننده خود را مجاز می‌داند تا برای خندان دیگران دست به هر کاری بزند یا غلبه هیجانات باعث می‌شود کنترل خود را از دست بدهد و هر حرف و اقدامی را انجام دهد تا دیگران را بخنداند یا از دیگران کم نیاورد. حال این سؤال پیش می‌آید که اگر شوخی کردن شخصی باعث ناراحتی و آزرده شدن حاضرین شود گوینده مسئولیتی دارد یا نه؟
اهمیت آبروی مؤمن
در فرهنگ دینی یکی از ارزشمندترین موضوعات و یکی از محترم‌ترین چیزها حرمت و آبروی مؤمن است که بسیار ارزشمند و حساس می‌باشد تا جایی که حرمت و احترام مؤمن از حرمت و احترام خانه کعبه مهم‌تر و عظیم‌تر شمرده شده است. رسول خدا(صلی الله علیه و آله)خطاب به کعبه فرمودند: مَرْحَبًا بِالْبَیْتِ، ما أَعْظَمَکَ وَ أَعْظَمَ حُرْمَتَکَ عَلَی اللهِ! وَ اللهِ لَلْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ حُرْمَهً مِنْکَ؛ لِأَنَّ اللهَ حَرَّمَ مِنْکَ واحِدَهً وَ مِنَ‌الْمُؤْمِنِ ثَلاثاً: مالَهُ وَ دَمَهُ وَ أَنْ یُظَنَّ بِهِ ظَنَّ السَّوْءِ؛ آفرین بر تو‌ای کعبه! چه بزرگی و چه بزرگ است حرمت تو نزد خدا! اما به خدا سوگند، حرمت مؤمن نزد خدا از تو بزرگ‌تر است؛ زیرا خدا از تو یک چیز را حرام کرده و از مؤمن سه چیز: مال او، خون او، و اینکه به او گمان بد برده شود.(1) همچنین در ادبیات دینی اهمیت حفظ حرمت آبروی مؤمن همانند اهمیت حفظ جان و مال دانسته شده است. پیامبر می‌فرمایند: عِرْضِ‌الْمُؤْمِنِ کَحُرْمَهِ دَمِهِ وَ مالِهِ؛ حرمت حیثیت و آبروی مؤمن همانند حرمت جان و مال اوست.(2)
اهمیت نیازردن مؤمن
حال که مؤمن چنین ارزش و اهمیتی در درگاه خدا دارد طبیعتاً اذیت و آزار او هم در پیشگاه الهی بسیار امر ناپسند و خطرناکی خواهد بود و لذا امام صادق(ع) در مورد آزردن مؤمن می‌فرمایند: قَالَ‌اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِیَأْذَنْ بِحَرْبٍ مِنِّی مَنْ آذَى عَبْدِیَ‌اَلْمُؤْمِنَ؛ خداوند فرموده هر که بنده مؤمن مرا بیازارد باید با من اعلان جنگ کند.(3)
حرمت تحقیر نکردن مؤمن
در بین شوخی و خنده‌ها بسیار پیش می‌آید که عمداً یا سهواً شخصی تحقیر یا مسخره می‌شود در حالی که امام صادق(ع) در مورد تحقیر و مسخره کردن مؤمن می‌فرمایند: مَنْ حَقَّرَ مُؤْمِناً مِسْکیناً أَوْ غَیْرَ مِسْکینٍ لَمْ یَزَلِ‌اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ حاقِراً لَهُ ماقِتاً حَتّی یَرْجِعَ عَنْ مَحْقَرَتِهِ إِیّاهُ؛ هر کس مؤمنی را- فقیر یا غیرفقیر- تحقیر کند، خداوند پیوسته او را خوار و دشمن می‌دارد تا از تحقیر او بازگردد.(4)
نیز فرمود: مَنْ رَوی عَلی مُؤْمِنٍ رِوایَهً یُریدُ بِها شَیْنَهُ وَ هَدْمَ مُرُوءَتِهِ لِیُسْقِطَهُ مِنْ أَعْیُنِ‌النّاسِ، أَخْرَجَهُ‌اللهُ مِنْ وِلایَتِهِ إِلی وِلایَهِ‌الشَّیْطانِ، فَلا یَقْبَلُهُ‌الشَّیْطانُ؛ هر کس علیه مؤمن سخنی بگوید و قصدش عیب‌جویی و ریختن آبروی او باشد تا از چشم مردم بیفتد، خداوند او را از ولایت خویش بیرون رانده و به ولایت شیطان می‌سپارد؛ و شیطان نیز او را نمی‌پذیرد.(5)
هدف مقدس، روش فاسد
درست است که در فرهنگ دینی خوشحال کردن دیگران خیلی ارزشمند و مهم است اما این هدف مقدس باعث نمی‌شود استفاده از هر وسیله و روشی توجیه شود و درست تلقی شود؛ بلکه این هدف مقدس وقتی ارزشمند است که از روش‌های صحیح استفاده شود و از محدوده شرعی و اخلاقی مانند تحقیر نشدن مؤمن یا اذیت نشدن او یا ریخته نشدن آبروی او یا... خارج نشود و الا ارزش کار خود را از دست می‌دهد.
بررسی شوخی ناراحت‌کننده
با توجه به آنچه بیان شد مشخص می‌شود که اذیت و آزار مؤمن و تحقیر و تمسخر او رفتاری غیر شرعی و غیر اخلاقی است هر چند با هدف شوخی و خنداندن دیگران باشد و قصد جدی برای اذیت و تحقیر نداشته باشد، چرا که خنداندن و شاد کردن دیگران مجوز انجام چنین کاری نیست. اگر رفتار شوخی‌کننده عمداً یا سهواً به گونه‌ای باشد که باعث اذیت و آزار یا تحقیر و تمسخر دیگری شود اخلاقاً و شرعاً مسئولیت به عهده اوست که باید طرف مقابل را راضی کند و اگر آبروی او از دست رفته جبران نماید.
ناراحتی افراد زود‌رنج
برخی افراد خیلی زود‌رنج و کم ظرفیت هستند و تحمل هیچ‌گونه شوخی را ندارند حتی اگر آن شوخی هیچ‌گونه تحقیر و تمسخر در آن نباشد بلکه به صرف اینکه در جمع یا حتی در تنهائی با آنها شوخی کنند ناراحت می‌شوند و زود‌رنج هستند؛ در چنین مواردی اگر واقعا شوخی و خنده هیچ‌گونه تحقیر و تمسخری در برنداشته باشد و موجبات آزار و اذیتی در آن نبوده و حاضرین شهادت می‌دهند که گوینده تقصیری ندارد و مخاطب کم ظرفیتی نشان داده است در این جا اخلاقاً مسئولیتی به عهده گوینده نیست هرچند احتیاط در این موارد هم بسیار به جا و سزاوار خواهد بود.
لزوم مشورت در موارد مشکوک
از آنجا که انسان حب نفس دارد معمولاً عیب‌ها و خطاهای خود را کمتر می‌بیند و سعی در توجیه رفتار خویش دارد لذا شایسته است در مواردی که اختلاف و ناراحتی پیش می‌آید برای تشخیص درست مقصر بودن خود و قضاوت صحیح، با افراد شایسته همچنین حاضرین در جلسه مشورت شود تا معلوم گردد آیا در ناراحت شدن مخاطب، تقصیری متوجه گوینده بوده یا نه؟
کوتاه سخن آنکه در فرهنگ دینی، آبرو و حرمت مؤمن جایگاهی بسیار والا دارد و آزار، تحقیر و ریختن آبروی او اموری به شدت نکوهیده‌اند.
از این رو، شوخی و خنداندن دیگران هرگز مجوز رفتار یا گفتاری نیست که موجب اذیت، تحقیر یا هتک حرمت دیگری شود؛ حتی اگر قصد شوخی‌کننده آزار نبوده باشد. در چنین مواردی، فرد باید مسئولیت رفتار خود را بپذیرد، رضایت شخص آزرده را جلب و در صورت لطمه به آبروی او، جبران کند. البته اگر شوخی متعارف و فاقد تحقیر و آزار باشد و ناراحتی صرفاً ناشی از زودرنجی مخاطب باشد، مسئولیتی متوجه شوخی‌کننده نیست. در موارد مشکوک نیز مشورت با افراد آگاه می‌تواند به تشخیص صحیح کمک کند.
پی‌نوشت‌ها
1. مجلسی، محمدباقر، بحا‌رالانوار،تحقیق: جمعی از محققان، بیروت، دار إحیاء‌التراث‌العربی، دوم، 1403ق، ج: ۶۴، ص: ۷۱.
2. تویسرکانی،محمد نبی بن احمد، لئالی‌الأخبار، 5 جلد، قم، نشر علامه،1413 ه ق، ج: ۵، ص: ۲۳۴.
3. کلینی، محمدبن یعقوب،الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى، 8 جلد، تهران، اسلامیه، پنجم، 1363ش ، ج: ۲، ص: ۳۵۰.
4. همان، ص: ۳۵۱ .
5. همان، ص: ۳۵۸.
*سید حبیب حسینی