یک دورهمی پر از دود اما دور از هویت ایرانی!
محمد محمدی افران
چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران از ۲۵ تا ۳۰ مهرماه در پردیس سینماگالری ملت برگزار شد؛ رویدادی که در کنار نمایش آثار فیلم‌سازان ایرانی و همچنین خارجی، با حواشی مختلفی درباره وضعیت عفاف و حجاب، محتوای فیلم‌های راه‌یافته به بخش مسابقه، کیفیت انتخاب آثار و بحث فرایند داوری همراه بود. یکی از موضوعاتی که در جریان برگزاری جشنواره توجه برخی حاضران را جلب کرد، وضعیت پوشش در فضای عمومی پردیس ملت بود که گویی هیچ ضابطه‌ای در کار نبوده است. همچنین نحوه پوشش در خود فیلم‌های نمایش‌داده‌شده نیز خود یک بحث جداگانه است که چگونه فیلمی با عدم رعایت ضوابط وارد جشنواره می‌شود و یا شاید اساساً چنین ضوابطی وجود ندارند و این اشتباه از امثال ما است که گمان می‌کنیم جشنواره با ضابطه است.
در فیلم‌های جشنواره، سیگار کشیدن شخصیت‌ها گویی واجب شده است! در عموم آثار، شخصیت‌ها بارها سیگار می‌کشند و این تصویر گاه چنان تکرار می‌شود که انگار بخشی ثابت از فیلم‌سازی ما شده است. با این اوصاف، مشخص نیست این مسیر به کجا خواهد رفت، شاید قرار است به فیلم‌سازی دودی تبدیل شویم که مهم‌ترین لازمه تولید یک فیلم کوتاه، حضور بی‌حد و وصف دود باشد.
از آثار ضعیف تا فیلم‌های جامانده
در حوزه انتخاب آثار نیز انتقادهایی به جشنواره شده است. داود توحیدپرست، کارگردان سینما، در گفت‌وگو با کیهان، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان جشنواره و اشاره به زحمات بهروز شعیبی و همکارانش، عملکرد هیئت انتخاب را یکی از نقاط ضعف اصلی دوره امسال دانست.
او گفت: «فیلم‌ها و بازی‌های بهروز شعیبی را دوست داشته و دارم. از برگزاری جشنواره فیلم کوتاه هم تشکر و قدردانی می‌کنم؛ واقعاً تک‌تک دوستان دست‌اندرکار زحمات زیادی برای برگزاری این جشنواره کشیده‌اند، اما انتخاب هیئت انتخاب ناشی و غیرکارشناس حوزه سینما در فیلم‌های کوتاه، بزرگ‌ترین ضعف جشنواره امسال است.»
توحیدپرست با انتقاد از حضور فیلم‌هایی که به اعتقاد او از کیفیت لازم برای رقابت برخوردار نبودند، اظهار کرد: «فیلم‌های ضعیف زیادی در بخش مسابقه وجود دارد و حق خیلی از فیلم‌های خوب علناً خورده شده است.»
این کارگردان با اشاره به اینکه شخصاً فیلم‌های بخش مسابقه را تماشا کرده است، درباره معیارهای انتخاب آثار گفت: «معلوم نیست با چه متر و معیاری این همه فیلم ضعیف را برای بخش مسابقه انتخاب کرده بودند.»
او همچنین احتمال داد که انتخاب‌ها یا ناشی از ضعف کارشناسی بوده یا تحت تأثیر سفارش‌ها و روابط پشت‌پرده قرار گرفته است.
توحیدپرست در بخش دیگری از این گفت‌وگو، از برخی فیلم‌ها به دلیل آنچه محتوای ضدملی آن‌ها می‌دانست، انتقاد کرد و خواستار فراهم شدن امکان نمایش آثار معترض برای منتقدان شد تا درباره درستی یا نادرستی اعتراض‌ها قضاوت کنند. او همچنین از بهروز شعیبی خواست صدای معترضان را بشنود و در صورت احراز نادیده‌گرفته‌شدن حق فیلمی، موضوع را به‌صورت روشن پیگیری کند.
سینمای مستقل یا وابسته به نهادها
و جشنواره‌های خارجی؟
محور دیگر انتقادها، نسبت فیلم‌های حاضر در جشنواره با مفهوم سینمای مستقل است. سیدعلی سیدان، سردبیر مجله سوره، در یادداشتی با عنوان «جشنواره فیلم کوتاه و سینمای مستقل»، این عنوان را برای بخشی از آثار مورد بحث قرار داده و درباره منابع مالی و جهت‌گیری آن‌ها نوشته است.
او معتقد است برخی فیلم‌هایی که با عنوان سینمای مستقل معرفی می‌شوند، از حمایت نهادهای داخلی یا منابع مالی و جوایز جشنواره‌های خارجی بهره برده‌اند. سیدان در این باره می‌نویسد: «فیلم‌هایی که با پول انجمن سینمای جوان، وزارت ارشاد اسلامی یا با فاندها و جوایز قبلی جشنواره‌های فرنگی ساخته می‌شوند و در ادامه کباده استقلال سینمایی می‌کشند.»
سیدان همچنین با انتقاد از آنچه جهت‌گیری برخی آثار به سمت جلب نظر جشنواره‌های خارجی می‌داند، به رواج موضوع مهاجرت و استفاده از زیرنویس و تیتراژ به زبان‌های خارجی اشاره کرده است. او برای نمونه، به فیلمی اشاره می‌کند که اثری درباره دختری روستایی است که می‌خواهد از پدر خشن خود فاصله بگیرد و به اروپا برود. از نگاه نویسنده، آثاری که به‌گونه‌ای ساخته می‌شوند که امکان جلب توجه جشنواره‌های اروپایی را افزایش دهند.
در واقع به قول سیدان؛ منابع تأمین مالی از بودجه‌های فرهنگی است اما اهداف تولید و جهت‌گیری محتوایی آثار با اهداف فرهنگی کشور هماهنگی و نسبت شفافی ندارند. یعنی چارچوب سیاست‌گذاری فرهنگی ما بسیار جای سؤال دارد.
جایزه برگزارکنندگان جشنواره به خودشان!
انتقادهای مطرح‌شده پس از اعلام برگزیدگان نیز ابعاد دیگری از عملکرد جشنواره را در کانون توجه قرار داد.
تمرکز جوایز اصلی بخش داستانی و جایزه بزرگ جشنواره بر فیلم‌های خود انجمن سینمای جوانان ایران بود! یعنی این انجمن خودش فیلم می‌سازد، خودش جشنواره برگزار می‌کند و در آن به فیلم‌های خودش جایزه می‌دهد! به‌طور مثال، جایزه بزرگ جشنواره به فیلم «مزامیر اندوه» به تهیه‌کنندگی مجید برزگر رسید که از اعضای شورای تولید انجمن سینمای جوانان است.
جوایز بهترین فیلمنامه و فیلم‌برداری نیز به فیلم «آسیب‌دیدگی» تعلق گرفت که تهیه‌کننده آن، محمدرضا همایون، از کارشناسان معاونت تولید انجمن است. همچنین سیامک سلیمانی، کارشناس معاونت تولید انجمن، جایزه بهترین تدوین را
دریافت کرد.
همچنین حضور آرش رصافی، معاون سابق تولید انجمن، و هادی مقدم‌دوست، از اعضای شورای تولید این مجموعه، در هیئت داوران بخش داستانی نیز این دوره از جشنواره فیلم کوتاه را به یک دورهمی درون‌خانوادگی شبیه ساخت!
مسلماً هم‌زمانی ارتباط برخی برگزیدگان با انجمن و حضور افراد مرتبط با این مجموعه در ترکیب داوران، شائبه‌هایی درباره استقلال فرایند داوری ایجاد می‌کند، که اگر داوری‌ها به‌صورت واقعاً عادلانه هم بوده باشد باز حضور این افراد در فهرست جوایز شائبه‌برانگیز است.
راهبرد جشنواره فیلم کوتاه چیست؟
مجموع این انتقادها، از وضعیت عفاف و حجاب و محتوای برخی فیلم‌ها تا اعتراض به انتخاب آثار و بحث درباره داوری‌ها، مجموعه‌ای از مسائل را پیش روی برگزارکنندگان چهل‌وسومین جشنواره فیلم کوتاه تهران قرار می‌دهد.
اما همچنان بحث اصلی پیرامون جشنواره فیلم کوتاه تهران، جزئیات و آثار جشنواره نیست، مسئله راهبردی این جشنواره است. اساساً این جشنواره بر چه اهدافی استوار است؟ چه نتایجی را دنبال می‌کند؟ و در طول این سالیان سال، چقدر توانسته است که به اهداف خود برسد؟