کاهش آسیب‌های اجتماعی و رفع چالش‌ها منطبـق بر آموزه‌های رهبـری
✍ مهدی برازنده
با وجود تأکیدات مکرر رهبر شهید انقلاب و تلاش نهادهای مختلف برای کاهش آسیب‌های اجتماعی، درمان پایدار این معضلات نیازمند عزم ملی، همکاری همه دستگاه‌ها و عبور از اقدامات مقطعی به سمت توانمندسازی آسیب‌دیدگان است.
به گزارش کیهان، آسیب‌های اجتماعی از دیرباز جزو مهم‌ترین دغدغه‌های دولت‌ها بوده است و حل این معضلات وابسته به شرایط و زمان خاصی نبوده، به‌طوری که آسیب‌های اجتماعی مثل اعتیاد یا طلاق و... هم در زمان جنگ، حوادث طبیعی و غیرمترقبه و هم در زمانی که هیچ‌یک از این شرایط وجود نداشته باشد، وجود دارد. پدیده‌های تلخی مثل اعتیاد، کودکان کار و تکدی‌گری و... چهره هر جامعه‌ای را در هر جای دنیا باشد زشت می‌کند و برای جامعه ایرانی و اسلامی ما نیز این پدیده‌ها هرچند هم اندک باشد، شایسته و زیبنده به نظر نمی‌رسد. امروز نهادهای فعالی مثل بسیج، شهرداری‌ها، بهزیستی، کمیته امداد حضرت امام خمینی(ره) و چندین و چند نهاد وابسته به دولت و نهادهای خصوصی و مردمی از جمله گروه‌های جهادی در شهرها و مناطق مختلف کشور مشغول خدمت‌رسانی هستند تا ضمن رفع معضلات اجتماعی، برای پیشگیری از وقوع این مشکلات در کشور نقش خود را ایفا کنند. با این حال، ممکن است در پاره‌ای از نقاط باوجود تلاش نهادهای مذکور و برنامه‌ریزی‌هایی که انجام شده است، باز هم چهره برخی از این معضلات وجود داشته باشد.
آسیب‌های اجتماعی در نگاه رهبر شهید
اما همان‌طور که بیان شد، در تمام نقاط دنیا و در همه زمان‌ها آسیب‌های اجتماعی وجود داشته‌اند، در کشور ما نیز این مشکلات بوده و منطقاً خواهد بود، لیکن تا جایی که ممکن است باید برای حل‌وفصل آنها با جدیت تلاش کرد تا حتی کوچک‌ترین نقطه و نشانه‌ای از مجموع طیف آسیب‌های اجتماعی در جای‌جای ایران عزیز و سرافراز مرتفع شود. حل این معضلات به‌قدری اهمیت دارد که رهبر شهید انقلاب نیز در زمان‌های مختلف به آن اهتمام ورزیدند و راه‌حل‌های گوناگونی را مثل چراغ راه پیش پای مسئولان گذاشتند.
امام شهید انقلاب اسلامی در ۱۱ اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۹۵ طی سخنانی درباره ضرورت هرچه بیشتر رفع آسیب‌های اجتماعی با وجود موانع مختلف در کشور، فرمودند: «درست است که ما در کشور در درجه اول مسئله اقتصاد را داریم و خود مشکلات اقتصادی هم [به‌عنوان] یکی از آن عوامل ریشه‌ای این مفاسد، موردتوجه ما است، لکن مسئله‌ی مفاسد اجتماعی، یکی از بیماری‌هایی است که هر روزی که بر آن بگذرد و علاج نشود، عمق بیشتری پیدا می‌کند و علاجش دشوارتر خواهد شد؛ لذا مسئله فوق‌العاده مهم است.»
ایشان همچنین خاطرنشان کردند: «شاید از نگاه جامعه‌شناسانه، وجود آسیب‌های اجتماعی در هر اجتماع بشری امری طبیعی باشد، اما در شأن کشوری که آرمان «ساخت تمدن نوین اسلامی» دارد، به هر میزان، ولو اندک هم شایسته نیست؛ بنابراین گرچه درخصوص مقابله با آسیب‌های اجتماعی کارهایی شده است؛ اما یقیناً کافی نیست. برای حل آن، باید کار شبانه‌روزی کرد. «توقعات بیشتر از اینها است... اهمیت کار را، بزرگی مسئولیت را، خطرات ناشی از آن را آدم توجه بکند، آن‌وقت می‌فهمد که چقدر باید در این زمینه تلاش کرد و شب و روز نشناخت. ممکن است حتی در کوتاه‌مدت، نتایج این تلاش شبانه‌روزی مشخص نشود؛ اما نفس تلاش مسئولین، برای مردم مایه‌ی آرامش و مرهم است. «یک اشکالی که در کارهای بلندمدت هست و آن اینکه غالباً مجریان علاقه‌ای به کارهایی که تأثیراتش بلندمدت است ندارند؛ طبیعت انسان است... چون مردم این آسیب‌ها را در زندگی لمس می‌کنند... وقتی می‌بینید یک دولتی است که دنبال علاج این آسیب‌ها است، نفس این تلاش مردم را خرسند می‌کند، راضی می‌کند، امیدوار می‌کند.» رهبر حکیم انقلاب در ادامه به تکالیف دستگاه‌های مختلف برای حل آسیب‌های اجتماعی اشاره کردند و افزودند: «انتظارم از مجموعه‌ی حاضر کارهای فوق‌العاده است؛ یک کارهایی هست که کارهای طبیعی دستگاه شما است و باید انجام بدهید، لابد هم انجام می‌دهید، بعد از این هم- این جلسه و امثال این جلسه باشد یا نباشد- انجام می‌دهید؛ این چیزی نیست که ما را قانع کند؛... یک کار فوق عادت انجام بگیرد، یک تلاش مضاعف انجام بگیرد. همچنین در این موضوع مهم نیز مانند اقتصاد مقاومتی که همه باید وسط میدان بیایند «همه دستگاه‌ها باید نقش‌آفرینی کنند؛ هم دستگاه‌های دولتی- منظورم قوه مجریه است- هم دستگاه‌های غیر قوه مجریه مثل مجلس، مثل قوه قضائیه، مثل نهادهای انقلابی. همه باید نقش‌آفرینی کنند، باید نقش خودشان را، سهم خودشان را مشخصاً پیدا کنند، بفهمند چه هست، و آن سهم را به بهترین وجهی، با شتاب متناسب انجام بدهند. نقش دستگاه‌های تبلیغاتی نیز در این کار اهمیت زیادی دارد؛ اما بعضاً تاکنون نقش‌آفرینی مؤثری نداشته‌اند «عدم توجیه فرض کنید سازمان تبلیغات یا دفتر تبلیغات نسبت به این قضیه موجب می‌شود که در این زمینه کار نکنند. خب ما این‌همه امکانات داریم... باید دنبال کنند... مجموعه صداوسیما باید مطلع بشوند از آنچه که واقعیت کار است تا بتوانند برنامه‌ریزی کنند، صداوسیما خیلی می‌تواند نقش ایفا کند.» ناگفته نماند که اهمیت حل آسیب‌های اجتماعی نزد رهبر شهید انقلاب مسئله‌ای مصداقی و مهم تلقی می‌شد. به‌طوری که رحمانی فضلی، وزیر اسبق کشور در سخنرانی‌اش در اجلاس سراسری نماز در ۱۸ آذرماه سال ۱۳۹۵ به بخشی از بیانات رهبری درباره معضلات اجتماعی اشاره کرده و گفته بود: «رهبر انقلاب اسلامی در حوزه مدیریت آسیب‌های اجتماعی در کشور یک طرح تقسیم کار ملی را به وزارت کشور پیشنهاد دادند و برای حل این معضل ۵ اولویت را مشخص کردند؛ اولویت نخست، بحث اعتیاد و موادمخدر، دومین اولویت حاشیه‌نشینی و ساماندهی این مهم، سومین بحث طلاق، چهارمین اولویت مفاسد اخلاقی و پنجمین اولویت احصای مناطق بحران‌خیز در کشور بود.» همچنین امام شهید انقلاب در همان سال در جلسه‌ای که مسئولان به محضر ایشان مشرف شده بودند، خواستار آن شدند تا هر شش‌ماه یک‌بار گزارش مفصلی از عملکرد دستگاه‌های متولی به ایشان داده شود و در حوزه تغییر ساختار، منابع، بودجه و روش‌های گزارش‌دهی نیز دستوراتی را ارائه فرمودند.
الگویی برای حل آسیب‌های اجتماعی
در کنار رهنمود مهم و مکرری که رهبر شهید انقلاب برای حل معضلات اجتماعی داشتند و لازم است همه دستگاه‌ها و نهادهای متولی و دلسوز در این‌باره پای کار بیایند، برخی ارگان‌ها مثل شهرداری تهران نیز خصوصاً طی ۵ سال اخیر با اقداماتی که در حوزه رفع معضلات اجتماعی از جمله ساماندهی معتادان متجاهر و کودکان کار انجام دادند، در واقع به فرمان رهبر شهید لبیک گفتند و الگویی برای سایر نهادهای خدمتگزار در کشور شدند. عبدالمجید رحمانی، مدیرعامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران درباره اقدامات شهرداری در این دوره مدیریت شهری تهران می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین اقدامات این دوره، تشکیل قرارگاه اجتماعی شهر تهران با ریاست علیرضا زاکانی و حضور دستگاه‌ها و نهادهای مسئول بود. این قرارگاه باهدف ایجاد هماهنگی، هم‌افزایی و انسجام میان مجموعه‌های مختلف فعال در حوزه آسیب‌های اجتماعی شکل گرفت تا از پراکندگی اقدامات جلوگیری شده و ظرفیت‌های موجود در مسیر حل مسائل اجتماعی به‌صورت هدفمند به کار گرفته شود. در حوزه ساماندهی معتادان متجاهر اقدامات کم‌سابقه‌ای برنامه‌ریزی و اجرایی شد. راه‌اندازی ۱۰ مرکز یاورشهر با ظرفیت پذیرش و نگهداری حدود ۸ هزار نفر از معتادان متجاهر، یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های ایجادشده در سال‌های اخیر به‌شمار می‌رود. این مراکز علاوه بر اسکان و نگهداری، خدمات درمانی، روان‌شناختی، آموزشی و توانمندسازی را نیز به مددجویان ارائه می‌دهند تا زمینه بازگشت آنان به زندگی سالم و اجتماعی فراهم شود.»
وی افزود: «هم‌زمان با این اقدامات، برای حمایت از افراد بی‌خانمان و کارتن‌خواب، ۱۷ مددسرا در مناطق مختلف تهران راه‌اندازی شد. این مراکز در تمام فصول سال، به‌ویژه در روزهای سرد، مأمن امنی برای افرادی هستند که به دلایل مختلف از داشتن سرپناه محروم شده‌اند و نیازمند حمایت فوری و انسانی هستند. از سوی دیگر، توجه به کرامت انسانی همراهان بیماران نیز در دستور کار مدیریت شهری قرار گرفت. در این راستا، ۱۱ همراه‌سرا با مشارکت خیرین در مجاورت بیمارستان‌های پرتردد تهران راه‌اندازی شد تا خانواده‌ها و همراهان بیمارانی که از شهرهای مختلف به تهران مراجعه می‌کنند، بتوانند در فضائی مناسب و به‌صورت رایگان اسکان یابند و بخشی از دغدغه‌های آنان کاهش پیدا کند.»
رحمانی ادامه داد: «حمایت از کودکان کار و خیابان نیز یکی از اولویت‌های جدی سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی بوده است. مراکز پویاشهر با هدف آموزش، توانمندسازی و حمایت از این کودکان ایجاد شده و تاکنون بیش از دو هزار کودک کار و خیابان تحت پوشش خدمات آموزشی، فرهنگی، مهارتی و حمایتی این مراکز قرار گرفته‌اند تا فرصت بازگشت به مسیر رشد و پیشرفت برای آنان فراهم شود. ساماندهی متکدیان و پاک‌سازی کلونی‌های آسیب‌زا از حضور معتادان متجاهر و افراد کارتن‌خواب در نقاط مختلف پایتخت نیز از دیگر اقدامات مهم این دوره بوده است. این اقدامات نه‌تنها به ارتقای امنیت و آرامش شهروندان کمک کرده، بلکه امکان ارائه خدمات حمایتی و درمانی به افراد آسیب‌دیده را نیز فراهم آورده است.» مدیرعامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران گفت: «با این حال، تجربه نشان داده است که حل پایدار آسیب‌های اجتماعی صرفاً با جمع‌آوری و نگهداری افراد امکان‌پذیر نیست و باید مسیر توانمندسازی و بازگشت آنان به زندگی مستقل نیز هموار شود. بر همین اساس، برنامه‌های متنوع کارآفرینی و اشتغال‌زایی برای افراد آسیب‌دیده اجتماعی طراحی و اجرا شده است. راه‌اندازی مراکز جامعه‌پذیری و صیانت از بهبودیافتگان، ایجاد فرصت‌های شغلی و حمایت از اشتغال آنان از جمله اقداماتی است که به‌منظور جلوگیری از بازگشت افراد به چرخه آسیب انجام شده است.»
وی در پایان اظهار داشت: «در کنار این برنامه‌ها، سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی تلاش کرده است با جلب مشارکت‌های مردمی و بهره‌گیری از ظرفیت نهادها، شرکت‌ها و مجموعه‌های مختلف در حوزه مسئولیت اجتماعی، دامنه خدمات حمایتی را گسترش دهد. برگزاری نمایشگاه‌های عرضه محصولات زنان سرپرست خانوار، اهدای جهیزیه به خانواده‌های نیازمند و فراهم‌آوردن زمینه ازدواج زوج‌های جوان کم‌برخوردار، حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و جذب کمک‌های مردمی تنها بخشی از این اقدامات است که با مشارکت خیرین و مسئولیت‌پذیری اجتماعی بخش‌های مختلف جامعه به ثمر نشسته است.»
مردم را عائله خود بدانیم
بدون شک علاوه بر شهرداری تهران که در خط‌مقدم مبارزه با آسیب‌های اجتماعی ایستاده است، نهادهایی مثل بهزیستی، کمیته امداد و گروه‌های جهادی و بسیاری از نهادهای دیگر فعالیت‌های مؤثری انجام داده‌اند، اما معضل آسیب‌های اجتماعی به قدری پیچیده و مهم است که هرچقدر در این حوزه کار شود، باز هم به نظر اندک جلوه می‌کند.
یادمان نرود امام شهید انقلاب در همان جلسه ۱۱ اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۵ فرمودند: «ما مردم را باید عائله خودمان بدانیم. ما مسئولین کشوریم دیگر... این ملت، این کشور، این مرزها، این فضای زندگی، عائله ما است. به مسئله آسیب‌های اجتماعی در سطح کشور جوری نگاه کنیم که اگر این آسیب در داخل خانواده خود ما بود، آن‌جور نگاه می‌کردیم. اگر بنده یک بچه معتاد داشته باشم چه حالی دارم؟ اگر کسی در خانه یک دختر فراری از خانه داشته باشد چه حالی دارد؟ تصورش را بکنید، اگر این دختر از خانه دیگری هم فرار کرد، ما باید همان احساس را به خودمان تلقین کنیم ولو طبیعتاً نداشته باشیم... ما باید به این قضیه در سطح جامعه حساس باشیم و به فکر علاج باشیم... ما در واقع اهتمام‌مان به وضعیت مردم مثل اهتمام‌مان به داخل خانواده خودمان باشد.»