دریافـت نور خورشیـد و اعجاز آن در جنب‌وجوش پاییزی
شاید شما هم از آن‌دست آدم‌هایی باشید که پاییز را به‌خاطر غمی که دچار می‌کند، دوست ندارید و معتقدید پاییز نه‌تنها حس خوبی به شما نمی‌دهد، بلکه بسیار دل‌گیر است. به گفته روان‌شناسان، دلایل افسردگی فصلی پاییزی متعدد و البته تا حدی نامشخص است، اما شناخته‌شده‌ترین علت آن کمبود نور خورشید است که ناشی از کوتاه‌شدن روزها است. کمبود نور خورشید باعث می‌شود تولید هورمون‌های ملاتونین و سروتونین در مغز مختل شود یا سطح آن پایین بیاید. ملاتونین هورمونی است که ساعت بدن و الگوهای خواب و ساعت‌های بیولوژیکی انسان را تنظیم می‌کند. سطح ملاتونین در شرایط تاریک بالا می‌رود و کمک می‌کند تا خوب بخوابیم. سطح سروتونین نیز در شرایط نور بالا می‌رود و کمک می‌کند تا صبح سرحال و خوشحال از خواب بیدار شویم.
البته بسیاری از افراد از افسردگی پاییزی رنج می‌برند؛ اما خودشان کاملاً بی‌اطلاع هستند. بعضی‌ها حتی نمی‌دانند اصلاً چنین اختلالی وجود دارد؟ روی دیگر سکه، افرادی هستند که عاشق تک‌تک لحظه‌های پاییزند و با وجود کوتاه‌بودن روزها، زود تاریک شدن هوا، ابری و سرد بودن فصل و حتی آلودگی‌های گاه‌وبیگاه هوا، این فصل را با تمام وجود دوست دارند و در طول پاییز همیشه سرحال و هیجان‌زده و پر از شوق هستند و سر از پا نمی‌شناسند.
علت بی‌حوصلگی پاییزی
خیلی از مردم دنیا در فصل‌های مختلف سال به‌ویژه پاییز و زمستان دچار تغییرات خلقی و عاطفی ناخوشایندی می‌شوند که متخصصان از آن با عنوان «افسردگی فصلی» یاد می‌کنند. افسردگی فصلی یا اختلال عاطفی فصلی نوعی از اختلال روانی یا افسردگی مرتبط با تغییر فصل است. این اختلال هر سال تقریباً در زمان مشخصی آغاز می‌شود و بعد از گذر فصل پایان می‌یابد. اغلب افراد مبتلا به این نوع افسردگی، بیشتر در فصل‌های پاییز و زمستان احساس افسردگی دارند، اما گروهی از افراد هم هستند که احساس غم و اندوه‌شان بهار و تابستان بروز پیدا می‌کند.
دکتر مطهره شریفی، روان‌شناس، می‌گوید: «دلایل افسردگی پاییزی ممکن است در هر فردی متنوع باشد. از تغییر فصل و کاهش نور خورشید و تغییرات بیولوژیکی و تغییر زمان خواب گرفته تا کمبود ویتامین دی و کاهش فعالیت‌های فیزیکی و فاکتورهای ژنتیکی و محل سکونت در بروز و تشدید این اختلال اثرگذار هستند.»
شریفی با اشاره به این‌که ترکیبی از این عوامل می‌تواند باعث ایجاد افسردگی پاییزی در افراد شود، می‌گوید: «بعضی‌ها این اختلال را تحمل می‌کنند تا بهار از راه برسد، اما اگر کسی احساس می‌کند مشکلات روحی‌اش در این فصل خیلی شدت پیدا می‌کند و آزارش می‌دهد و باعث مختل‌شدن فعالیت‌های روزانه‌اش می‌شود، می‌کند، بهتر است به روان‌شناس یا روان‌پزشک مراجعه کند تا راه‌های مؤثری برای بهبود حالت روحی‌اش پیدا
کند.»
این روان‌شناس درباره این‌که افسردگی پاییزی با چه علائمی خود را نشان می‌دهد، می‌گوید: «این موضوع هم در افراد مختلف، متفاوت است؛ اما مهم‌ترین علائم آن غم و اندوه، بی‌حوصلگی و خستگی، بی‌خوابی یا بدخوابی، دل‌شوره و اضطراب شدید، پرخوری و افزایش وزن، تمایل به تنهایی، مشکل در تمرکز، اختلال شدید در تصمیم‌گیری‌ها، پرخاشگری و کاهش آستانه خشم هستند.»
برون‌گراها هم به افسردگی پاییزی مبتلا می‌شوند؟
خیلی از مردم تصور می‌کنند که تنها افرادی که دچار افسردگی زمینه‌ای هستند، دچار افسردگی پاییزی می‌شوند یا افراد برون‌گرا دچار این اختلال نمی‌شوند. اما دکتر شریفی این ابهام را برطرف می‌کند و می‌گوید: «افسردگی پاییزی بیشتر یک واکنش موقت به تغییرات فصلی و نور خورشید است و ممکن است در افراد مختلف، از جمله افراد برون‌گرا و حتی افرادی که زمینه افسردگی قبلی ندارند، رخ دهد.»
این روان‌شناس می‌گوید: «تغییرات در نور، ساعت‌های بیولوژیکی و عوامل زمینه‌ای می‌توانند افراد برون‌گرا را هم به افسردگی پاییزی حساس کنند. این امکان وجود دارد که افرادی که به‌طور عمومی حال روحی خوبی دارند و افسردگی زمینه‌ای هم ندارند، در فصل‌هایی مثل پاییز با تغییرات نور و هوا مواجه شوند و احساساتی مثل غم و افسردگی را تجربه کنند؛ بنابراین افراد برون‌گرا هم ممکن است دچار غم پاییزی شوند. اتفاقاً برون‌گراها به‌دلیل ویژگی‌های تعریف‌شده برای برون‌گرایی راحت‌تر دچار این غم می‌شوند. اگرچه این تجربه برای هر فرد متفاوت است.»
شریفی در تکمیل صحبت‌هایش می‌افزاید: «این را اضافه کنم که افسردگی پاییزی و افسردگی زمینه‌ای دو وضعیت مختلف هستند و تمام افرادی که دچار افسردگی فصلی می‌شوند، لزوماً مبتلا به اختلال افسردگی نیستند. ولی کسی که اختلال افسردگی دارد، ممکن است اختلالش در فصل پاییز عود کند. افسردگی پاییزی معمولاً به تغییرات موسمی و نور خورشید در فصل پاییز مرتبط است و بیشتر به‌عنوان یک واکنش موقت مشاهده می‌شود. به عبارت بهتر، افسردگی پاییزی بیشتر ریشه در تغییرات فصلی دارد و ضرورتاً ربطی به یک اختلال زمینه‌ای ندارد. چون افسردگی زمینه‌ای به‌عنوان یک اختلال روانی مزمن تشخیص داده می‌شود که معمولاً در طول سال- یعنی بیشتر از یک فصل خاص- ادامه دارد.»
تأثیر اقلیم
تحقیقات نشان داده که افرادی که در مناطق سردسیر و در عرض جغرافیایی بالاتر زندگی می‌کنند، به این دلیل که کمتر در معرض نور خورشید هستند، با احتمال بیشتری دچار اختلال افسردگی پاییزی می‌شوند.
افسردگی پاییزی به‌طور عمومی در مناطقِ با زمستان‌های طولانی و کم‌نور بیشتر دیده می‌شود. در واقع تغییرات در نور و هوا می‌تواند تأثیر مستقیمی بر ساعت‌های بیولوژیکی و میزان ملاتونین افراد داشته باشد. البته این به این معنا نیست که مثلاً در شهر سردسیری مثل تبریز یا اردبیل، همه مردم دچار افسردگی پاییزی می‌شوند.
درواقع جغرافیا و محل زندگی فقط یکی از عوامل مؤثر در افسردگی پاییزی است. همان‌طور که گفتم، عوامل دیگری مثل وضعیت فردی و شخصیت، تجربیات زندگی، شرایط اجتماعی و ژنتیک هم در این زمینه تأثیر دارند. مثلاً احتمال بروز افسردگی فصلی در افرادی که افسردگی زمینه‌ای دارند، بیشتر است.
در مقابلِ کسانی که پاییز به‌شدت حال آن‌ها را دگرگون کرده و سطح انرژی آن‌ها را پایین می‌آورد و فعالیت‌های روزانه آنان را مختل می‌کند، برخی افراد نیز هستند که عاشق پاییزند. این افراد بدون احساس خستگی، فعالیت‌های روزانه خود را انجام می‌دهند و بالاترین انرژی را دارند و همیشه می‌خندند و خوشحال‌اند. درست است که مثلاً تغییر در ترشح ملاتونین و تغییر ساعت خواب در فصل پاییز ممکن است در بدن همه افراد رخ بدهد، اما این تغییرات در همه افراد به یک‌شکل و یکسان نیست. بدن خیلی از افراد به‌راحتی با فصل جدید تطبیق پیدا می‌کند و الگوی خواب آن‌ها مثلاً با تغییر فصل، دستخوش تغییر نمی‌شود.
تجربه افراد در فصل پاییز به عوامل فردی و تجربیات آن‌ها هم بستگی دارد و لزوماً به تغییرات بیولوژیک که در این فصل رخ می‌دهد، محدود نمی‌شود. به‌عنوان مثال، خیلی از افراد ذاتاً نگاه مثبتی به فصل پاییز دارند، به‌طور ذهنی برای آن آماده هستند و مدام منتظر یک خبر خوش هستند. انگار هوای پاییز به آن‌ها نوید خبرهای خوش می‌دهد. تا این حد نگاه مثبتی به این فصل دارند. این نوع نگاه می‌تواند منجر به تجربه شادی و سرخوشی در این فصل شود. البته این افراد قطعاً به افسردگی زمینه‌ای دچار نیستند و ممکن است اختلال روانی خاصی نداشته باشند. برای همین پاییز با وجود در برداشتن تمام عوامل و دلایل افسردگی، برای آن‌ها خوشایند است.
نوردرمانی، امید بهبود برای نیمی از بیماران
نوردرمانی که در آن نور طبیعی خورشید با نور مصنوعی شبیه‌سازی می‌شود، مدت‌هاست به‌عنوان یک روش درمانی برای افراد مبتلا به اختلال عاطفی فصلی توصیه می‌شود. این نوع افسردگی می‌تواند انرژی فرد را کاهش دهد و برنامه خواب او را مختل کند و معمولاً در ماه‌های تاریک و سرد سال بروز می‌کند.
اختلال عاطفی فصلی که به‌عنوان افسردگی زمستانی نیز شناخته می‌شود، نوعی افسردگی است که با تغییر فصل‌ها، به‌ویژه در زمستان، بروز می‌کند. این اختلال می‌تواند با ناراحتی گذرا ناشی از هوای ابری اشتباه گرفته شود. مبتلایان به اختلال عاطفی فصلی در ماه‌های تاریک‌تر و سردتر با کاهش انگیزه، انرژی و تغییرات خلق‌وخو مواجه می‌شوند.
بااین‌حال، نتایج این تحقیقات جدید نشان می‌دهند که نوردرمانی می‌تواند برای افرادی که به افسردگی غیرفصلی مبتلا هستند نیز مؤثر باشد.
پژوهشگران بیان داشتند که با توجه به این‌که ۵۰ درصد از بیماران افسرده به درمان‌های اولیه پاسخ نمی‌دهند، نوردرمانی می‌تواند به‌عنوان یک روش اولیه و مقرون‌به‌صرفه مورد استفاده قرار گیرد. نویسندگان این پژوهش در مقاله خود اشاره کرده‌اند که نوردرمانی می‌تواند به‌عنوان یک روش درمانی مکمل در مناطق مختلف جهان و در محیط‌های اقتصادی گوناگون مؤثر باشد.
پژوهشگران هنوز به‌طور دقیق نمی‌دانند که چرا نور بر خلق‌وخو تأثیر می‌گذارد؟ بر اساس مطالعات انجام‌شده بر روی موش‌ها، آن‌ها معتقدند که نور پس از عبور از چشم، بخش‌هایی از مغز را تحریک می‌کند و به تنظیم خلق‌وخو، ریتم شبانه‌روزی یا ساعت داخلی بدن کمک می‌کند. با توجه به این‌که نوردرمانی برای هر دو نوع اختلال عاطفی فصلی و افسردگی غیرفصلی مؤثر بوده است، احتمالاً سازوکارهای مشابهی در این دو وجود دارد. علاوه بر این، نور مصنوعی معمولی، مانند یک لامپ خورشیدی معمولی، ممکن است به‌اندازه‌ای قوی نباشد که بتواند خلق‌وخوی افراد را تنظیم بکند. کارشناسان، شدت نوری بین ۵ تا ۱۰ هزار لوکس که واحد اندازه‌گیری شدت نور دریافتی توسط چشم انسان است را به‌عنوان استانداردی برای نوردرمانی در نظر می‌گیرند.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
خیلی از افراد، افسردگی فصلی را آن‌قدر تحمل می‌کنند تا پاییز و زمستان بگذرد و با آمدن بهار، خودبه‌خود بهبود پیدا کنند، اما پزشکان تأکید دارند که اگر این اختلال موجب اذیت‌شدن بیش از حد فرد و مختل‌شدن فعالیت‌های روزانه‌اش شد، ضروری است به پزشک مراجعه کند تا از بروز مشکلات بعدی جلوگیری شود. چراکه شاید برخی افراد به درمان‌های مداخله‌ای نیاز داشته باشند و نیازمند دارودرمانی هم باشند. بعضی‌ها هم با اصلاح رژیم غذایی و چند دستور مثل ورزش و اصلاح زمان خواب حال‌شان بهتر
می‌شود.
علی محبی، یک روان‌پزشک، در این باره می‌گوید: «توجه به درمان یا کنترل این اختلال بستگی به‌شدت و ضعف آن و نیز تأثیری که روی زندگی روزمره فرد می‌گذارد، دارد. افسردگی پاییزی در بسیاری از افراد می‌تواند موقت باشد و اصلاً جدی نباشد و فعالیت‌های روزانه فرد را دچار اختلالات جدی نکند. اما در برخی افراد، این وضعیت ممکن است به یک اختلال تازه افسردگی منجر شود یا موجب تأثیرات منفیِ معنادار در کیفیت زندگی شود. در چنین شرایطی لازم است که فرد به پزشک متخصص مراجعه کند و برای بهبود حالش از او کمک بگیرد.»
این روان‌پزشک ادامه می‌دهد: «درمان افسردگی پاییزی بسته به‌شدت آن یا وضعیت فرد متفاوت است. برخی افراد ممکن است با اقداماتی ساده مثل ورزش‌کردن یا تغذیه مناسبِ فصل یا تغییر در روند خواب حال‌شان بهتر بشود. اما افرادی هستند که تا به پزشک مراجعه نکنند، تغییری در خلق‌وخو و بهبود احوال روحی آن‌ها مشاهده نخواهد شد.»
وی توضیح می‌دهد: «درمجموع، تصمیم نهایی در مورد درمان افسردگی پاییزی باید بر اساس شدت علائم، تأثیر اختلال بر کیفیت زندگی و نیازهای فردی گرفته شود. درمجموع اگر احساسات منفی در فصل پاییز و زمستان شدت بگیرد و به مدت طولانی ادامه پیدا کند، به‌طوری‌که بر کیفیت زندگی زیادی تأثیر بگذارد، ممکن است نیاز باشد فرد به یک روان‌پزشک خوب مراجعه کند. روان‌پزشک با شنیدن شرح‌حال بیمار تشخیص می‌دهد که لازم است دارو مصرف کند یا نه، چه غذاها و نوشیدنی‌هایی باید بیشتر مصرف کند، چه غذاها و نوشیدنی‌هایی را باید حذف کند، چه ورزش‌هایی باید انجام دهد و...»