مدارس دولتی عادی قربانی سیاست تنوع مدارس
کاهش تنوع مدارس، اصلاح شیوه جذب و تربیت معلم، توسعه حرفه‌ای معلمان، انتخاب مدیران توانمند و تأمین منابع پایدار، اقداماتی هستند که می‌توانند به بهبود کیفیت آموزش و تحقق عدالت آموزشی کمک کنند.
مدارس دولتی عادی که بخش مهمی از بار آموزش دانش‌آموزان کشور را بر دوش دارند، در سال‌های اخیر با پرسش‌های جدی درباره کیفیت آموزش، دسترسی به امکانات و توان رقابت با مدارس خاص روبه‌رو بوده‌اند.
در شرایطی که توجه خانواده‌ها به نتایج کنکور و امتحانات نهایی افزایش یافته، این پرسش مطرح است که مدارس دولتی عادی تا چه اندازه از ظرفیت لازم برای پرورش استعدادها و فراهم کردن فرصت‌های برابر آموزشی برخوردارند و برای ارتقای جایگاه آنها چه تغییراتی در سیاست‌های آموزش‌وپرورش ضروری است؟
در همین ارتباط «محمدمهدی کاظمی» معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش در گفت‌وگو با خبرگزاری تسنیم با انتقاد از برخی خط‌مشی‌ها و سیاست‌های اجراشده در حوزه تنوع مدارس بر ضرورت بازنگری در شیوه جداسازی دانش‌آموزان و تقویت مدارس دولتی عادی تأکید کرد و گفت: ارتقای کیفیت آموزش در مدارس دولتی نیازمند توجه هم‌زمان به مدیریت مدرسه، توانمندسازی معلمان، تأمین منابع مالی و اصلاح فرآیند جذب نیروی انسانی است.
کاظمی با بیان اینکه موضوع تنوع مدارس باید از ابعاد مختلف بررسی شود، اظهار داشت: در دوره مسئولیتم از منتقدان تنوع مدارس بودم. از سال‌های گذشته این تصور در بخشی از جامعه شکل گرفته است که همه مدارس غیردولتی از کیفیت آموزشی بالاتری برخوردارند و وضعیت مدارس دولتی مطلوب نیست در حالی که این برداشت را نمی‌توان به همه مدارس تعمیم داد و پرداخت هزینه‌های بالا نیز لزوماً به معنای دریافت آموزش باکیفیت نیست. مدارس عادی دولتی باکیفیت هم هستند که باتلاش مدیر و معلمان مدرسه، برای تعلیم و تربیت باکیفیت تلاش می‌کنند و موفق هستند.
وی افزود: جریانی در کشور هستند که با تفکرات نئولیبرالیستی به‌دنبال تضعیف مدارس دولتی و خصوصی سازی نظام تعلیم و تربیت هستند.
مدارس غیردولتی الزاماً باکیفیت نیستند
معاون سابق آموزش متوسطه با اشاره به هزینه‌های تحصیل در برخی مدارس غیردولتی ادامه داد: خانواده‌ها ممکن است برای تحصیل فرزندان خود در این مدارس هزینه‌های چندصد میلیون تومانی پرداخت کنند اما صرف پرداخت شهریه بالا تضمین‌کننده کیفیت آموزش و موفقیت تحصیلی نیست. برای ارزیابی عملکرد مدارس باید علاوه بر
هزینه‌ها، کیفیت فرایند یاددهی و یادگیری، توانمندی معلمان، بهره‌گیری از فناوری‌های آموزشی و میزان پیشرفت دانش‌آموزان را نیز در نظر گرفت.
کاظمی با اشاره به سهم مدارس غیردولتی از جمعیت دانش‌آموزی و رتبه‌های برتر کنکور گفت: براساس آماری که در این زمینه مطرح است، حدود 20 درصد جمعیت دانش‌آموزی دوره متوسطه در مدارس غیردولتی تحصیل می‌کنند اما سهم این مدارس از رتبه‌های برتر کنکور امسال حدود 6 درصد بوده است. همچنین میانگین نمرات امتحانات نهایی مدارس غیردولتی به‌عنوان یک شاخص ملی، در مقایسه با سایر انواع مدارس در جایگاه پایین‌تری هستند. این آمار نشان می‌دهد که برای قضاوت درباره کیفیت مدارس در شاخص‌های آموزشی باید عملکرد واقعی و نتایج آموزشی آنها را بررسی کرد و نمی‌توان کیفیت را صرفاً با عنوان مدرسه یا میزان شهریه سنجید.
ضرورت بازنگری
در جداسازی دانش‌آموزان
وی با تأکید بر اینکه موافق کاهش تنوع مدارس است، تصریح کرد: معتقدم باید در سیاست جداسازی دانش‌آموزان بازنگری شود و به‌جای گسترش انواع مدارس و تفکیک دانش‌آموزان براساس معیارهای مختلف، ظرفیت مدارس دولتی عادی برای ارائه آموزش باکیفیت تقویت شود.
معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش در عین حال با اشاره به شرایط آموزشی دانش‌آموزان مستعد، بیان داشت: عدالت به این معنا نیست که همه دانش‌آموزان به یک اندازه آموزش دریافت کنند، آموزش دانش‌آموزان تیزهوش که حدود 2 درصد جامعه را دربر می‌گیرد، اقتضائات خاص خود را دارد و در شرایط فعلی نمی‌توان از حذف مدارس استعدادهای درخشان سخن گفت. این دانش‌آموزان نیازهای آموزشی ویژه‌ای دارند و عدالت حکم می‌کند، برای شناسایی استعدادها و پاسخ‌گویی به این نیازها برنامه‌ریزی شود، در غیر این صورت باعث هدررفت استعداده و سرمایه کشور می‌شود.
کاظمی ادامه داد: دانش‌آموزان مستعد از طریق آزمون و فرآیند غربالگری وارد مدارس سمپاد و نمونه‌دولتی می‌شوند و معمولاً از امکانات آموزشی بیشتر، معلمان توانمندتر و شرایط آموزشی متفاوتی برخوردارند. طبیعی است که برخورداری از این ظرفیت‌ها می‌تواند در نتایج تحصیلی و حضور دانش‌آموزان این مدارس در میان رتبه‌های برتر کنکور مؤثر باشد.
وی تأکید کرد: مسئله اصلی این است که نباید برای ارتقای کیفیت آموزش صرفاً به ایجاد مدارس جدید یا جداسازی بیشتر دانش‌آموزان متکی باشیم بلکه باید شرایطی فراهم شود تا دانش‌آموزان مدارس دولتی عادی نیز از آموزش باکیفیت، معلمان توانمند و امکانات مناسب برخوردار شوند.
مدارس هیئت‌امنایی
راه‌حل کاهش تنوع مدارس نیستند
معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش با اشاره به طرح هیئت‌امنایی شدن مدارس دولتی گفت: تبدیل مدارس دولتی به مدارس هیئت‌امنایی به‌تنهایی مسئله تنوع مدارس را حل نمی‌کند. هدف از چنین طرح‌هایی باید تقویت مدرسه و فراهم‌کردن زمینه مشارکت مردم در اداره و ارتقای کیفیت آن باشد اما اگر مشارکت مردم عمدتاً به تأمین منابع مالی و دریافت کمک‌های مالی از خانواده‌ها محدود شود، نمی‌توان انتظار داشت مشکلات ساختاری مدارس دولتی برطرف شود.
کاظمی با بیان اینکه سیاست‌گذاری در برخی حوزه‌های آموزش‌وپرورش طی 2-3 دهه گذشته با اشکالاتی همراه بوده است، افزود: یکی از موضوعات نیازمند بازنگری، سیاست‌های مربوط به واگذاری مدارس به بخش غیردولتی و نحوه گسترش انواع مدارس است. در این زمینه باید پیامدهای سیاست‌ها بر عدالت آموزشی و فرصت‌های برابر دانش‌آموزان بررسی شود.
مدیر مدرسه و معلم
دو محور اصلی ارتقای کیفیت آموزش
وی، تقویت مدیریت مدرسه را یکی از نخستین گام‌ها برای بهبود وضعیت مدارس دولتی عادی دانست و گفت: مدیر مدرسه یکی از مهم‌ترین ارکان نظام آموزشی است. اگر مدیران توانمند انتخاب شوند و اختیارات و منابع کافی برای اداره مدرسه در اختیار داشته باشند، امکان برنامه‌ریزی برای بهبود کیفیت آموزش و استفاده بهتر از ظرفیت‌های مدرسه افزایش می‌یابد. در کنار مدیریت مدرسه، معلمان نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت آموزش دارند. توسعه حرفه‌ای معلمان باید به‌صورت مستمر دنبال شود اما در سال‌های گذشته توجه کافی به آموزش‌های حرفه‌ای و توانمندسازی معلمان نشده است. این موضوع باید به یکی از اولویت‌های جدی آموزش‌وپرورش تبدیل شود.
معاون سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش با تأکید بر ضرورت حمایت مالی از برنامه‌های توانمندسازی معلمان اظهار داشت: دولت و مجلس باید در تأمین منابع موردنیاز این حوزه توجه ویژه‌ای داشته باشند و برای آموزش‌های ضمن خدمت، ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای و به‌روزرسانی دانش معلمان، اعتبار مشخص و پایداری در نظر بگیرند. نمی‌توان از مدرسه دولتی انتظار عملکرد مطلوب داشت اما برای ارتقای توانمندی معلمان و بهبود شرایط آموزشی آن منابع کافی اختصاص نداد. سرمایه‌گذاری در توانمندسازی معلمان در واقع سرمایه‌گذاری برای ارتقای کیفیت تربیت و یادگیری دانش‌آموزان
است.
ضرورت اصلاح فرآیند جذب
و تربیت معلم
کاظمی با اشاره به اهمیت نظام جذب و تربیت معلم گفت: در این حوزه باید نقش دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی موردتوجه جدی قرار گیرد. تربیت معلم باید با تکیه بر دانشگاه فرهنگیان و شهید رجایی باشد و نباید روش اصلی تأمین معلم از طریق آزمون استخدامی یا تصویب مقررات استخدامی از سوی مجلس باشد.
وی افزود: در پذیرش دانشجو در دانشگاه فرهنگیان و تربیت دبیر شهید رجایی علاوه‌بر ارزیابی توانایی‌های علمی، لازم است شایستگی‌های عمومی و حرفه‌ای داوطلبان نیز به‌صورت دقیق بررسی شود. برخورداری از دانش علمی به‌تنهایی برای معلم‌شدن کافی نیست و داوطلب باید توانایی ارتباط با دانش‌آموز، مهارت‌های ارتباطی، مسئولیت‌پذیری و آمادگی لازم برای فعالیت در محیط آموزشی را نیز داشته باشد.
معاون سابق آموزش متوسطه ادامه داد: تشکیل و استفاده از کانون‌های ارزیابی برای سنجش شایستگی‌های عمومی و حرفه‌ای داوطلبان می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد. این موضوع باید در آزمون‌های استخدامی آموزش‌وپرورش نیز موردتوجه قرار گیرد تا فرایند جذب معلم به انتخاب افرادی محدود نشود که صرفاً در آزمون کتبی موفق شده‌اند.
کاظمی تأکید کرد: اگر مدیران توانمند و معلمان شایسته در مدارس دولتی عادی حضور داشته باشند و از منابع و امکانات کافی برخوردار شوند، می‌توان انتظار داشت کیفیت آموزش در این مدارس ارتقا یابد و فاصله میان آنها و مدارس خاص کاهش پیدا کند.
حرکت به سمت آموزش
متناسب با استعداد هر دانش‌آموز
وی در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت توجه به تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان تأکید کرد و گفت: یکی از جهت‌گیری‌های مهم در ارتقای کیفیت آموزش حرکت به سمت آموزش‌های شخصی‌سازی‌شده و آموزش متناسب با استعدادها، توانایی‌ها و نیازهای هر دانش‌آموز است. دانش‌آموزان از نظر توانایی، علاقه، سرعت یادگیری و نیازهای آموزشی یکسان نیستند. بنابراین مدرسه باید بتواند با بهره‌گیری از روش‌های متنوع تدریس، ارزشیابی مستمر و برنامه‌ریزی آموزشی مناسب، زمینه رشد هر دانش‌آموز را فراهم کند.
معاون سابق آموزش متوسطه خاطرنشان کرد: تحقق این رویکرد مستلزم توانمندسازی معلمان، تقویت مدیریت مدرسه، فراهم کردن امکانات آموزشی و ایجاد فرصت کافی برای شناخت نیازهای یادگیری دانش‌آموزان است. در چنین شرایطی، مدرسه دولتی عادی نیز می‌تواند به محیطی تبدیل شود که در آن استعدادهای مختلف شناسایی و پرورش داده شوند و موفقیت تحصیلی به نوع مدرسه یا توان مالی خانواده وابسته نباشد.
کاظمی تأکید کرد: تقویت مدارس دولتی عادی باید به‌عنوان یک سیاست مستمر و بلندمدت دنبال شود. کاهش تنوع مدارس، اصلاح شیوه جذب و تربیت معلم، توسعه حرفه‌ای معلمان، انتخاب مدیران توانمند و تأمین منابع پایدار، مجموعه اقداماتی هستند که می‌توانند به بهبود کیفیت آموزش و تحقق عدالت آموزشی کمک کنند.