اولین گام مؤثر موفقیت داشتن نقشه راه برای یادگیری دروس
گالیا توانگر
به خانه که میآمدم دفترم را روی میز چوب گردوی جلوی آیینه میگذاشتم و بر کاناپهاش که رویه مخملی سبزی داشت- تنها تکه از جهیزیه مادرم که به همراه آیینه بزرگ قدیاش تا امروز نگهش داشتهام- مینشستم و یکسره مشقهایم را خوشخط مینوشتم. در درسخواندن بدقلقی نداشتم. روی چراغ علاءالدین قابلمه خرماپلو نرمنرمک میپخت. بعد تلویزیون برنامه کودک را شروع میکرد. تلویزیون تنها دو کانال داشت. بااینحال تنها زمانی اجازه دیدن برنامه کودک را داشتیم که مشقها را نوشته و تکالیفمان را به سرانجام رسانده بودیم.
شروع سال تحصیلی همیشه حالوهوای خاص خودش را دارد. کتابهای نو، پایه جدید، معلمان تازه و حجم زیاد درسها ممکن است باعث شود بعضی از دانشآموزان در روزهای اول کمی سردرگم شوند. طبیعی است اگر احساس کنید نمیدانید از کجا شروع کنید؟ یا وقت کافی برای همه چیز ندارید، اما راهحل ساده است: برنامهریزی درسی. وقتی یک برنامه دقیق و اصولی داشته باشید، مسیر یادگیریتان روشن میشود، اضطرابتان کمتر میشود و از همان ابتدای سال، قدمبهقدم جلو میروید.
هر دانشآموز یک برنامه درسی منحصربهفرد
بعضی دانشآموزان تصور میکنند برنامهریزی فقط برای دوران امتحانات یا کنکور است، اما واقعیت این است که بهترین زمان برای برنامهریزی همان روزهای اول سال تحصیلی است. اگر همین حالا شروع کنید، در ماههای بعدی از درسها عقب نمیمانید. وقتی از همان ابتدا عادت مطالعه منظم پیدا کنید، درسخواندن برایتان سبکتر و منظمتر میشود. در واقع، برنامهریزی در ابتدای سال مثل نقشه راه است؛ هر زمان احساس سردرگمی کردید، کافی است نگاهی به برنامهتان بیندازید تا مسیر دوباره روشن شود.
ندا رحیمی یک دانشآموز دبیرستانی میگوید: «برخی میگویند: ممکن است به دلیل شرایط جنگی مدرسه تعطیل شود، اما نباید به این شایعات توجه کرد. ما باید همواره برنامهریزی درسی و تحصیلی خود را دنبال کنیم تا در هنگامه امتحانات غافلگیر نشویم.»
علی لطفی یک دانشآموز دبیرستانی نیز تأکید دارد: «چه مدرسه حضوری باشد، چه مجازی آیا از اصل کار که باید درسها را خواند، کم میشود؟ با شایعات به خودمان اضطراب وارد نکرده و از برنامه تحصیلی عقب نیفتیم.»
منیره رمضانپور یک مشاور مدرسه میگوید: «برنامهریزی تحصیلی نمیتواند برای همه دانشآموزان مشابه باشد. هر دانشآموز بسته به تواناییهای ذهنی و یادگیریاش باید برای خود نقشه راه بریزد. یک دانشآموز حفظیاتش خوب است و دیگری دروس اصلی. یک دانشآموز با یکی و دو بار خواندن و تمرین یاد میگیرد و دیگری باید ممارست بیشتری داشته باشد؛ بنابراین برای هر دانشآموز یک نقشه راه وجود دارد که با شناخت نسبت به توانایی خود ترسیم میگردد.»
چطور از پس دروس سخت برآییم؟
یکی از خوابهای ثابت در بزرگسالی اغلب ما جاماندن از جلسه امتحان ریاضی و یا مردود شدن در این درس است. در واقع سختی یادگیری ریاضی با ذهن برخی از ما تا آنجا گرهخورده که سالها پس از فارغالتحصیلی وقتی در زندگی واقعی به چالشی برمیخوریم، ضمیر ناخودآگاه ما آن را شبیه بهسختی درس ریاضی به یاد میآورد.
از حمید درخشش یک معلم ریاضی سؤال میکنم: «چطور به شیوهای آسان و کاربردی میتوان از پس یادگیری ریاضی برآمد؟»
وی پاسخ میدهد: «حضور منظم و بموقع در کلاس ریاضی اولین گام در مسیر یادگیری آسان این درس است. وقتی که جلسهای از کلاس ریاضی خود را از دست میدهید، مجبور هستید مفاهیم توضیح داده شده در آن جلسه را بهصورت خودخوان مطالعه کرده و یاد بگیرید. این مسئله باعث میشود کیفیت یادگیری شما در مقایسه با زمانی که در کلاس حضور دارید و به توضیحات معلم خود گوش میدهید، افت کند. همچنین سعی کنید بموقع در کلاس ریاضی خود حاضر شوید. حتی اگر کمی زودتر در کلاس حضور داشته باشید، بسیار بهتر است، چرا که میتوانید در این بازه زمانی کتابدرسی خود را بازکرده و به مطالب درس جدید نگاهی بیندازید. دقت کنید لازم نیست در این مرحله کاملاً با مفاهیم جدید آشنا شوید. فقط کافی است با نگاهی گذرا به مبحث جدید، بدانید عنوان مبحث درس امروز چیست؟»
این معلم ریاضی در ادامه توصیه دارد: «برای یادگیری درس ریاضی بهتر است پیش از اینکه به جستوجو و تلاش برای استفاده از ابزارهای آنلاین بپردازید، در اولین قدم به اصول و مبانی این درس در کلاس درس کاملاً مسلط شوید. این فرآیند با روشهای سنتی و تمرین ریاضی روی کاغذ طی میشود. پس از گذراندن این مرحله، ابزارهای آنلاین میتوانند در درک مفاهیم پیچیدهتر، تجسم مفاهیم به روشهای جدید و تقویت درک شما کمککننده باشند.»
وی در تکمیل صحبتهایش میافزاید: «همچنین سعی کنید حتماً تکالیف داده شده در آن جلسه را انجام دهید و در صورت نیاز، برای حل تمرینها از معلم خود کمک بگیرید. اینکه عقبافتادگی خود را همان زمان جبران کنید، بسیار مهم است، چون باگذشت زمان و ناتمامماندن یادگیری کامل آن مبحث، در درک و یادگیری مباحث بعدی که احتمالاً مرتبط با این مبحث باشند، مشکل خواهید داشت و این زنجیره تا سالها ممکن است ادامه پیدا کند. پیشنهاد میکنیم در صورت داشتن چنین تجربهای، حتماً در مورد مبحث آن جلسه تمرینهای بیشتری خارج از تکالیف کلاسی حل کنید تا از یادگیری خود مطمئن شوید.»
شناخت شرایط جدید در مقطع تحصیلی جدید
هر سال تحصیلی شرایط تازهای دارد؛ حجم درسها بیشتر میشود، سطح توقع معلمها بالاتر میرود و گاهی همرشته یا پایه تغییر میکند. پیش از نوشتن برنامه، باید بدانید چه هدفی دارید و شرایط جدیدتان چیست؟ اگر مقصد مشخص نباشد، هیچ برنامهای شما را به نتیجه نمیرساند. هدف به شما انگیزه میدهد، مسیر را روشن میکند و کمک میکند، حتی در روزهایی که خستهاید، ادامه بدهید. برای این کار، ابتدا مشخص کنید امسال قصد دارید روی کدام درسها بیشتر تمرکز کنید؟ نقاط ضعف سال قبل را یادداشت کنید و برای جبرانشان در برنامه جا باز کنید. اگر در دوره کنکور هستید، هدف خود را با رشته و دانشگاه دلخواهتان تنظیم کنید. مثلاً اگر پارسال در ریاضی ضعف داشتید، امسال نباید مانند قبل از آن غافل شوید. هر روز زمانی ثابت را برای ریاضی در نظر بگیرید، حتی اگر مجبور شوید، بعضی درسهای آسانتر را کوتاهتر
بخوانید.
درسخواندن فقط به تعداد ساعت بستگی ندارد؛ مهمتر از آن این است که بدانید چه زمانی باید درس بخوانید؟ هر دانشآموزی زمانهایی دارد که ذهنش سرحالتر است.
پیدا کردن این «ساعتهای طلایی» باعث میشود وقت خود را به بهترین شکل ممکن استفاده کنید. مطالعه در این زمانها موجب میشود مطالب سریعتر در ذهن بمانند و دیرتر فراموش شوند.
در روزهایی که به مدرسه میروید، حدود ۴ تا ۶ ساعت مطالعه مفید کافی است و در روزهای تعطیل یا آخر هفته میتوانید ۶ تا ۸ ساعت درس بخوانید. هر جلسه مطالعه را ۷۵ تا ۹۰ دقیقهای طراحی کنید و بعد از آن ۱۵ دقیقه استراحت داشته باشید. بهترین زمانها معمولاً صبح زود یا اوایل عصر هستند.
نمونه برنامه روزانه:
ساعت ۳ تا 4:30 → ریاضی (درس سخت)
ساعت ۵ تا 6:30 → زیست (درس مفهومی)
ساعت 8 تا 9 شب → مرور نکات همان روز
برنامه درسی به منزله یک پیکر زنده
خیلی از دانشآموزان ساعتهای زیادی درس میخوانند؛ ولی نتیجه مطلوبی نمیگیرند، چون روش درستی ندارند. مثل ابزار هستند؛ اگر ابزار مناسب انتخاب کنید، سرعت و کیفیت یادگیریتان چندبرابر میشود.
از این روش استفاده کنید: ۲۵ دقیقه مطالعه + ۵ دقیقه استراحت. بعد از هر مبحث، مرور فعال داشته باشید؛ یعنی با صدای بلند برای خودتان توضیح دهید یا خلاصهنویسی کنید. برای دروس مفهومی مثل ریاضی، فیزیک یا زیست، تستزنی را فراموش نکنید و برای دروس حفظی مانند تاریخ یا معارف، فلشکارت بسازید تا مرور سریعتر انجام شود.
مثال: اگر امروز فصل جدید زیست را خواندهاید، همان روز ۱۰ تست بزنید تا مطمئن شوید مطلب را فهمیدهاید. شب هم نکات سخت را روی کارت بنویسید تا فردا مرور کنید.
همه درسها ارزش و سختی یکسانی ندارند. بعضی درسها دشوارترند، نمره بیشتری دارند یا در آزمون تیزهوشان و امتحانات ضریب بالاتری دارند. اگر بدون اولویت جلو بروید، ممکن است بیشتر وقتتان صرف درسهای آسان شود و در پایان سال ببینید هنوز با درسهای حیاتی مشکل دارید.
درسها را در سه دستهی حیاتی، متوسط و آسان تقسیم کنید. ساعات طلایی روز (مثل صبحها) را به درسهای حیاتی اختصاص دهید و زمانهای کمانرژیتر (مثل آخر شب) را برای درسهای آسانتر بگذارید.
مثال: شنبه صبح → ریاضی (حیاتی)، عصر → عربی (متوسط)، شب → تاریخ (آسان).
یادگیری بدون مرور مثل نوشتن روی آب است. مغز اگر مطلبی را چند بار نبیند، خیلی زود فراموش میکند. مرور باعث میشود یادگیریتان تثبیت شود و در زمان امتحان چیزی از ذهنتان نرود. بهتر است روز بعد نیم ساعت اول مطالعه را بهمرور درسهای دیروز اختصاص دهید و هر هفته یک نیمروز را برای مرور جمعی همه درسها کنار
بگذارید.
مثال: شنبه زیست میخوانید، یکشنبه بیست دقیقه اول مطالعهتان را بهمرور زیست دیروز اختصاص دهید و پنجشنبه بعدازظهر هم کل زیست هفته را مرور کنید.
میترا روحبخش یک مشاور تحصیلی متذکر میشود: «برنامهای که فقط در ذهن بماند، معمولاً فراموش میشود. باید آن را جایی ثبت کنید تا همیشه جلوی چشم باشد. نوشتن برنامه باعث تعهد میشود و جلوی فراموشی را میگیرد. وقتی برنامهتان را میبینید، انگیزه اجرای آن بیشتر میشود. میتوانید دفتر برنامهریزی داشته باشید یا از اپلیکیشنهای مدیریت زمان استفاده کنید. بهتر است برای هر درس یکرنگ جدا انتخاب کنید تا برنامهتان منظمتر باشد.»
وی در ادامه میافزاید: «هیچ برنامهای کامل نیست. همیشه احتمال پیشآمدههای غیرمنتظره وجود دارد؛ ممکن است مریض شوید، مهمانی بروید یا کلاس فوقبرنامه داشته باشید. اگر زمان جبرانی نداشته باشید، یک روز عقب افتادن میتواند کل برنامه را به هم بزند. هر هفته یک بازه خالی در نظر بگیرید تا اگر از برنامه عقب افتادید، همان زمان درس عقبافتاده را جبران کنید. اگر هم جلوتر بودید، آن زمان را بهمرور و تمرین اختصاص دهید. برنامه مانند یک موجود زنده است؛ باید رشد کند و تغییر یابد. اگر همیشه ثابت بماند، یا خیلی سخت میشود یا خیلی سبک. هر دو هفته یکبار برنامهتان را مرور کنید. اگر دیدید از بخشی عقب میمانید، آن را سبکتر کنید. اگر درسی وقت بیشتری میگیرد، سهمش را افزایش دهید. مثلاً اگر متوجه شدید دو ساعت فیزیک هر شب کامل اجرا نمیشود، آن را به دو بخش یکساعته در روزهای مختلف تقسیم کنید.»
اشتباههای رایج دانشآموزان در نوشتن برنامه
خیلی از دانشآموزان با شور و انرژی برنامه مینویسند؛ اما بعد از چند روز حس میکنند نمیتوانند ادامه دهند. دلیلش تکرار چند اشتباه ساده است. اگر این خطاها را بشناسید، بهراحتی میتوانید از آنها دوری کنید.
- نوشتن برنامه سنگین و غیرواقعی:
نوشتن برنامهای که حتی یک قهرمان هم نمیتواند اجرا کند، فقط باعث خستگی و دلزدگی میشود. برنامه خود را منطقی تنظیم کنید و همیشه کمی کمتر از توان واقعیتان بنویسید تا حس پیشرفت داشته باشید.
- نداشتن زمان برای استراحت و تفریح:
مغز برای یادگیری مؤثر به استراحت نیاز دارد. اگر بدون وقفه درس بخوانید، خیلی زود خسته میشوید و بازدهی کاهش پیدا میکند. برای هر ۹۰ دقیقه مطالعه، ۱۵ دقیقه استراحت کنید و در هفته زمانی را برای تفریح سبک در نظر بگیرید.
- بیتوجهی بهمرور و تستزنی:
خواندن تنها کافی نیست. اگر مرور نکنید یا تست نزنید، بیشتر مطالب فراموش میشوند. هر روز ۲۰ دقیقه مرور روز قبل داشته باشید و هفتهای نیمروز را به تستزنی اختصاص دهید.
- تنبلی در اجرای برنامه و عقب افتادن:
گاهی چند روز عقب میافتید و ناامید میشوید. بهجای رهاکردن، از همان بخش عقبمانده شروع کنید و در زمان جبرانی جبرانش کنید.