راههای ترویج فرهنگ قناعت
قناعت یکی از صفتهای خوب اخلاقی است که میتواند روی زندگی انسان تأثیر زیادی داشته باشد. برای اینکه قناعت در جامعه بیشتر شود، فقط نباید به مردم بگوییم کمتر مصرف کنند. باید طرز فکر مردم درباره پول و زندگی هم درست شود. خانواده، مدرسه، رسانهها و کسانی که روی مردم تأثیر دارند میتوانند در این زمینه کمک کنند.
تبیین مفهوم قناعت
یکی از اولین کارها برای ترویج فرهنگ قناعت این است که معنی آن درست بیان شود. بعضی وقتها وقتی از قناعت صحبت میشود، ممکن است افراد فکر کنند منظور این است که انسان نباید رفاه داشته باشد یا نباید برای پیشرفت تلاش کند. درحالی که چنین برداشتی درست نیست. انسان میتواند کار کند و درآمد داشته باشد. میتواند خانه مناسب داشته باشد و از امکاناتی که خداوند در اختیار او قرار داده استفاده کند. در سوره قصص نیز در ماجرای قارون به او گفته میشود که در آنچه خدا به تو داده سرای آخرت را بطلب و بهرهات را از دنیا فراموش مکن. (1) این آیه نشان میدهد که نگاه دینی، کنارگذاشتن کامل دنیا نیست؛ بلکه مسئله این است که امکانات دنیا در مسیر درست استفاده شوند. در نتیجه باید برای مردم روشن شود که قناعت با زندگی مناسب، مخالفتی ندارد. قناعت یعنی انسان در استفاده از نعمتها حد خود را بشناسد و برای داشتن امکانات بیشتر، گرفتار زیاده خواهی نشود. امام جعفر صادق(ع)میفرمایند: « إِنْ کَانَ مَا یَکْفِیکَ یُغْنِیکَ فَأَدْنَى مَا فِیهَا یُغْنِیکَ وَ إِنْ کَانَ مَا یَکْفِیکَ لَا یُغْنِیکَ فَکُلُّ مَا فِیهَا لَا یُغْنِیکَ؛ اگر اندازه کفایت، بینیازت کند کمترین چیز دنیا بینیازت کند و اگر اندازه کفایت بینیازت نکند، هر چه در دنیا هست بینیازت نکند.»(2)
تقویت ایمان و توکل به خدا
یکی از راههای ترویج قناعت در جامعه، تقویت ایمان و توکل به خدا در میان مردم است. وقتی فرهنگ توکل در جامعه بیشتر شود، مردم کمتر به دنبال جمع کردن مال و داشتن امکانات بیشتر از نیاز خود میروند و بهتر میتوانند با داشتههای خود زندگی کنند. برای این کار میتوان در مساجد، مدارس، دانشگاهها و رسانهها درباره توکل به خدا و نگاه درست به مال و زندگی صحبت کرد. همچنین میتوان از آیات قرآن و داستانهای دینی استفاده کرد تا این موضوع برای مردم بهتر توضیح داده شود. البته در این آموزشها باید توجه شود که توکل به معنی کنارگذاشتن کار و تلاش نیست. در آموزههای دینی، انسان هم به تلاش برای زندگی تشویق شده و هم به توکل به خدا. در سوره طلاق نیز درباره توکل میفرماید: « وَمَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى الله فَهُوَ حَسْبُهُ؛ و هر کس بر خدا توکّل کند، کفایت امرش را میکند.»(3) بنابراین، در برنامههای فرهنگی و تبلیغی جامعه باید تلاش شود که نگاه مردم به مال و امکانات اصلاح شود و در کنار تشویق به کار و تلاش، فرهنگ توکل و اعتماد به خدا نیز تقویت شود. این کار میتواند زمینه را برای گسترش قناعت در جامعه فراهم کند.
ارزشآفرینی برای قناعت
اگر در یک جامعه، ثروت و تجمل نشانه موفقیت باشد طبیعی است که افراد هم برای نشان دادن موفقیت خود به سمت مصرف بیشتر بروند. در چنین شرایطی ممکن است کسی که ساده زندگی میکند احساس کند از دیگران عقب مانده است. قرآن کریم در سوره حدید درباره زندگی دنیا از زینت و تفاخر و رقابت در زیاد کردن مال سخن میگوید: ««اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیَاهُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِینَهٌ وَتَفَاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَتَکَاثُرٌ فِی الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ؛ بدانید زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجملپرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است.»(4) این آیه نشان میدهد که یکی از آسیبهای زندگی دنیا این است که انسان وارد رقابت برای بیشتر داشتن شود. پس برای ترویج قناعت باید نگاه جامعه نیز تغییر کند. فرد قانع نباید احساس کند که از دیگران کمتر است. قناعت باید به عنوان یک رفتار محترم شناخته شود، نه اینکه فقط افراد بسیار فقیر به آن نسبت داده شوند.
الگو بودن مسئولان و افراد تأثیرگذار
یکی از مهمترین راههای تبلیغ قناعت این است که کسانی که مردم از آنها تأثیر میگیرند، خودشان به آن عمل کنند. اگر کسی مردم را به ساده زیستی دعوت کند، ولی خودش زندگی کاملاً متفاوتی داشته باشد، طبیعی است که حرف او اثر نخواهد داشت. قرآن کریم در سوره بقره درباره کسانی که مردم را به کار خوب دعوت میکنند، ولی خودشان آن را انجام نمیدهند، هشدار داده است: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ؛ آیا مردم را به نیکی (و ایمان به پیامبری که صفات او آشکارا در تورات آمده) دعوت میکنید، اما خودتان را فراموش مینمایید.»(5)
در فرهنگ دینی، رفتار عملی الگوها اهمیت زیادی دارد، به همین دلیل مسئولان، معلمان، روحانیون و شخصیتهای فرهنگی اگر درباره قناعت صحبت میکنند، باید در زندگی خود نیز آن را به کار گیرند. علاوهبر این باید به نسل جوان امروزی افرادی را معرفی کرد که با وجود داشتن امکانات، زندگی خود را به سمت تجملات نبردهاند و درعین حال زندگی موفقی داشتهاند.
استفاده صحیح از رسانهها
رسانهها میتوانند در شکل دادن به نگاه مردم نسبت به زندگی نقش داشته باشند. اگر در فیلمها و برنامهها همیشه خانه بزرگ، لباس گران و خرید زیاد نشانه موفقیت نشان داده شود، ممکن است این تصور در ذهن مردم ایجاد شود که زندگی خوب یعنی زندگی پرهزینه. در مقابل، رسانه میتواند زندگی ساده و متعادل را هم نشان دهد. میتوان زندگی افرادی را نشان داد که با وجود داشتن امکانات، گرفتار تجمل نشدهاند. همچنین میتوان درباره پیامدهای چشم وهم چشمی صحبت کرد؛ بنابراین تبلیغ قناعت نباید فقط به نصیحتهای مستقیم محدود شود. بهتر است با زبان مناسب و روش قابل فهم برای مخاطب بیان شود.
تربیت قناعتمحور از کودکی
قناعت اگر از کودکی آموزش داده شود، احتمال اینکه در زندگی فرد باقی بماند بیشتر است. کودک باید کم کم بفهمد که هر چیزی که دوست دارد، لزوماً نیاز او نیست. خانواده در این زمینه نقش مهمی دارد. اگر کودک همیشه با خواستههای مادی خود به خواستهاش برسد، ممکن است به مرور توقعات او بیشتر شود. در مقابل، اگر به او یاد داده شود که میان نیاز و خواسته تفاوت بگذارد، زمینه قناعت در او بیشتر میشود. قرآن کریم درباره مسئولیت انسان نسبت به خانواده میفرماید: « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَهُ؛ای کسانی که ایمان آوردهاید خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگهاست نگه دارید.»(6) بنابراین، قناعت را نباید فقط زمانی به فرد بزرگسال آموزش داد که عادتهای او شکل گرفته است. بهتر است این موضوع از خانواده و دوران کودکی آغاز شود.
تشریح فواید قناعت
برای اینکه مردم به قناعت علاقه مند شوند، باید فایدههای آن نیز برای آنها توضیح داده شود. اگر قناعت فقط به صورت یک دستور اخلاقی بیان شود، ممکن است برای بعضی افراد جذابیت زیادی نداشته باشد.
تقویت عدالت اقتصادی
در کنار دعوت مردم به قناعت، نباید مشکلات اقتصادی جامعه را نادیده گرفت. نمیتوان همه مشکلات را فقط با توصیه اخلاقی حل کرد. بنابراین، فرهنگ قناعت نباید به این معنی باشد که مشکلات اقتصادی را نادیده بگیریم و فقط از افراد کم درآمد بخواهیم کمتر مصرف کنند. قناعت یک وظیفه اخلاقی است، اما عدالت اقتصادی نیز یک مسئله اجتماعی و دینی است. این دو موضوع باید در کنار هم مطرح شوند.
ترویج تدریجی قناعت
قناعت نمیتواند خیلی سریع در جامعه به وجود بیاید. چون تغییرکردن رفتار مردم زمان میبرد. اگر بخواهیم قناعت در جامعه به یک فرهنگ تبدیل شود، باید از سنین پایین درباره آن آموزش داده شود و این موضوع در خانواده و جامعه هم ادامه داشته باشد. برای ترویج قناعت باید اول معنی آن را برای مردم، ساده و درست توضیح داد. بعد میتوان نمونههایی از افراد و خانوادههایی که قناعت دارند را به مردم نشان داد. خانواده و مدرسه هم میتوانند در این زمینه نقش داشته باشند. رسانهها هم میتوانند درباره قناعت برنامه بسازند و آن را به شکل خوبی معرفی کنند. همچنین نباید انتظار داشت که با یک برنامه یا یک صحبت، مردم قناعت را یاد بگیرند، این کار باید ادامه داشته باشد. اگر این کارها در طول زمان انجام شود، قناعت کم کم در جامعه بیشتر میشود و ممکن است از یک توصیه اخلاقی به یک رفتار معمول در بین مردم تبدیل شود.
نتیجه
برای ترویج قناعت نمیتوان فقط به مردم گفت که کمتر مصرف کنند. قناعت قبل از اینکه یک رفتار اقتصادی باشد، به نوع نگاه انسان به زندگی مربوط میشود. انسان باید بداند که داشتن امکانات بیشتر همیشه به معنی آرامش بیشتر نیست. از طرف دیگر، قناعت نباید با فقر و محرومیت اشتباه گرفته شود. ایمان و توکل نیز میتواند به انسان کمک کند تا برای داشتن امکانات بیشتر، آرامش خود را از دست ندهد. در کنار این مسائل، رفتار مسئولان و افراد تأثیرگذار اهمیت دارد. اگر آنها خودشان به آنچه میگویند عمل کنند، سخنشان اثر بیشتری خواهد داشت. خانواده و مدرسه نیز باید از کودکی به این موضوع توجه کنند. کودک باید یاد بگیرد که هر خواستهای نیاز نیست. همچنین باید بداند که ارزش انسان به وسایلی که دارد وابسته نیست. رسانهها هم میتوانند در این زمینه اثرگذار باشند. اگر زندگی تجملاتی را همیشه نشانه موفقیت نشان دهند، ترویج قناعت سختتر میشود. در مقابل، اگر زندگی ساده و متعادل را به عنوان یک سبک زندگی قابل احترام نشان دهند، میتوانند به تغییر نگاه جامعه کمک کنند. در کنار همه این موارد، کمک به نیازمندان و توجه به عدالت اقتصادی نیز لازم است. قناعت نباید به این معنا باشد که مشکلات اقتصادی جامعه نادیده گرفته شود.
پینوشتها:
1. «وَابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللهُ الدَّارَ الْآخِرَهَ وَلَا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا»، قصص، آیه 77.
2. الشیخ الکلینی، الکافی محقق / المصحح: غفاری علی اکبر و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ چهارم،۱۴۰۷ ق، ج 2، ص 139.
3. طلاق، آیه 3.
4. حدید، آیه 20.
5. بقره، آیه 44
6. تحریم، آیه 6.
* زهرا ابراهیمی