راهکارهای مبارزه با هوای نفس و آرزوهای دراز (۳)
پرسش:
از منظر آموزههای وحیانی، راهکارهای مبارزه با هوای نفس و آرزوی دراز کدام است؟
پاسخ: در دو بخش قبلی پاسخ به این سؤال به مباحثی همچون: 1- جایگاه و اهمیت مبارزه با هوای نفس و آرزوهای دراز، 2- تعریف هوای نفس و آرزوهای دراز شامل: 1) تعریف نفس 2) حالات و مراتب نفس ۳) نفس واحده ۴) جهاد (مبارزه) با هوای نفس ۳- راهکارهای جهاد با هوای نفس پرداختیم، اینک در ادامه، دنباله مطلب را پی میگیریم.
۵- راهکارهای جهاد (مبارزه) با هوای نفس
الف) عزم، طلب و اراده
اساسیترین و مشکلترین گام در مسیر غلبه بر هوای نفس و تهذیب و خودسازی، خواستن و داشتن عزم و اراده قوی و استوار است. انسان تشنه کمال و انسانیت و گرسنه محبت و قرب الهی نیز میداند، همه حیات و هستی معنوی و بقای ابدی او در غلبه بر هوای نفس و حرکت در مسیر عبودیت و بندگی خدا نهفته است.
راهکارهای عملی سالک در این مرحله، یعنی تقویت عزم و اراده با افزایش خودآگاهی و معرفتالنفس، و تقویت معرفت نسبت به خدا و صفات جمال و جلال او و آگاهی از نعمتهای بیکران، بهویژه نعمتهای معنوی و هدایتگریهایی که به انسان ارزانی داشته، محقق میشود که باید بهتدریج و صبر و استقامت حاصل شود. مهمترین خروجی این مرحله، نهادینه شدن ذکر خدا در روح و قلب و تقویت عزم و اراده و شوق و علاقه لازم به خودسازی و تهذیب نفس است.
ب) مشارطه
شرط نمودن و عهد و پیمان بستن با خود برای اطاعت فرمان الهی و اوامر و نواهی او و پرهیز از گناه و نافرمانی که اگر غفلت و تخلفی صورت گرفت، زود توبه کند و نفس خویش را معاقبه نماید. در این رابطه فهرستی از مواردی را که بر اساس اولویتبندی تهیه شده را فراروی خود قرار دهد و با خودش شرط نماید که امروز همه آنها را به نحو احسن انجام میدهم و اگر تخلفی از من سر زد، با انواع جریمههای مختلف خودش را معاقبه نماید تا آن اعمال به صورت ملکات در وجودش نهادینه شود و دیگر تضعیف یا ترک نشود.
ج) مراقبه
مراقبه به معنای مواظبت و زیر نظر گرفتن عملکردها، رابطهها، نگاهها و خواستهها و بالاخره پاکی و تهذیب نفس خویش است. کسی که عارف بالله است و قلبش بر این باور است که جهان هستی مخلوق خدا و همه عالم محضر اوست و انسان کجا و در کدامین مکان و زمان میتواند حضور داشته باشد که خدا آنجا نباشد و یا او را نبیند، فرشتگان الهی در همهجا و همه حال مراقب اعمال او هستند «وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ» بیشک حافظان و مراقبانی بر شما گمارده شدهاند (انفطار-۱۰) در این صورت طبیعی است که قدرت اراده و ایمانش در مراقبت و کنترل نفس و غلبه بر آن افزایش مییابد.
د) محاسبه
هرکس اگر در پایان هر روز، هفته، ماه و سال به محاسبه کارهای خویش بپردازد و عملکرد خود را در زمینه خوبیها و بدیها، خداپرستی و هواپرستی، دقیقاً مورد محاسبه قرار دهد، و بر اساس نتایج ارزیابی عملکرد خود گام بعدی را بردارد، اگر نمره قبولی را احراز کرد، این روند تکاملی را با قوت بیشتر ادامه دهد و اگر کمبودها و نشانههایی در انجام فرایض و ترک محرمات الهی وجود داشت، وارد گام بعدی اصلاحات میشود.
ه) معاتبه و معاقبه
معاتبه آن است که پس از انجام محاسبه، چون دید مرتکب اشتباهات و گناهانی شده و یا واجبی را ترک کرده و انجام نداده، خود را مورد عتاب قرار داده و سرزنش و ملامت کند، و تنها به سرزنش و ملامت هم بسنده نکند، بلکه نفس خویش را به خاطر کمبودها، و یا نقصانهایی که در انجام فرایض و ترک محرمات داشته است مجازات و معاقبه کند، و برای هر گناهی عقوبت مناسب با آن را در نظر بگیرد و بدان عمل کند تا در روند سیر و سلوک و تهذیب نفس خود هر روز کمالات بیشتری را تحصیل نماید.
۴ - تعریف طول امل یا آرزوهای دراز
طول امل یا آرزوهای دور و دراز از مهمترین رذایل اخلاقی است که انسان را به انواع گناهان آلوده میکند، از خدا دور میسازد و به شیطان نزدیک میکند و گرفتار عواقب خطرناکی میسازد و آخرت را به کلی از یاد انسان میبرد. البته اصل آرزو و امید نهتنها مذموم و نکوهیده نیست، بلکه نقش بسیار مهمی در حرکت چرخهای زندگی و پیشرفت در جنبههای مادی و معنوی بشر دارد. اگر امید و آرزو در دل مادر نباشد، هرگز فرزندش را شیر نمیدهد و انواع زحمتها و ناراحتیها را برای پرورش او تحمل نمینماید. همانگونه که پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «امید و آرزو، رحمت برای امت من است، و اگر امید و آرزو نبود هیچ مادری فرزندش را شیر نمیداد و هیچ باغبانی نهال نمیکاشت». (بحارالانوار، ج ۷۴، ص۱۷3)
(ادامه دارد)