داستان اصحاب فیل و شبهه ناسازگاری اقتضائات زیستی فیل با شرایط اقلیمی شبه جزیره عرب(شبهه ها و پاسخ ها)
شبهه: از جمله حوادث تاریخی مورد اشاره در قرآن کریم، داستان اصحاب فیل است که به قصد تخریب خانه خدا به مکه حمله کردند. آیا در این زمینه، شواهد قطعی تاریخی هم وجود دارد؟ شبهه ناسازگاری شرایط اقلیمی شبه جزیره عرب با اقتضائات زیستی فیل از قبیل آب فراوان و غذای کافی، چگونه پاسخ داده میشود؟
پاسخ: ماجرای سپاهی که با فیل قصد حمله به مکه و تخریب کعبه را داشتند، در قرآن و منابع اسلامی آمده است. برخی به این دلیل که فیل حیوان بومی شبه جزیره عربستان نیست(1) و عربها از آن شناختی نداشتهاند(2) و اصلاً امکان زندگی چنین حیوانی در آن شرایط آب و هوائی به ویژه در بیابان وجود نداشت، در اصل این داستان تردید کردهاند و آن را زیر سؤال بردهاند.(3) در این نوشتار این موضوع بررسی و نقد میشود.
ماجرای اصحاب فیل در منابع اسلامی
داستان «اصحاب فیل» به واقعهای تاریخی اشاره دارد که حدود چهل سال پیش از بعثت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و در سال تولد ایشان رخ داد. ابرهه کلیسای عظیمی ساخت و کوشید اعراب را از طواف کعبه بازدارد و به سوی آن خانه بکشاند؛ اما وقتی مردی عرب به آن کلیسا جسارت کرد یا سبب آتش سوزی آن شد، ابرهه خشمگین شد و با سپاهی فیل سوار به قصد ویرانی کعبه به سوی مکه حرکت کرد؛ اما خداوند پرندگانی که هر کدام سنگ ریزههایی از گِل سفت (سِجّیل) در منقار و پنجه داشتند را به سوی آنان فرستاد. این پرندگان سنگها را بر سر لشکریان ابرهه ریختند و هر سنگی که به کسی اصابت میکرد، او را به هلاکت میانداخت؛ تا جایی که سپاه ابرهه مانند کاهِ جویده شده متلاشی شدند.(4)
ماجرای اصحاب فیل در منابع غیراسلامی
وجود شخصی به نام «ابرهه» تنها بر گزارشهای اسلامی استوار نیست، بلکه شواهد کتیبه شناختی و باستان شناختی، وجود تاریخی او را تأیید میکنند. او پادشاهی مسیحی از حبشه بود که به شبه جزیره عربستان لشکرکشی کرد. تاکنون ده کتیبه مرتبط با او کشف شده است که حکومت و لشکرکشیهایش را تأیید میکنند. همچنین مردم یثرب که بعدها «مدینه» نام گرفت، با او بیعت کرده بودند؛ با این حال هیچ یک از منابع غیراسلامی آن زمان به حمله ابرهه به مکه یا قصدش برای ویران کردن کعبه، اشاره نکردهاند.(5)
وجود فیل در شبه جزیره عربستان
در دو کتیبه از کتیبههای ده گانه ابرهه که تاکنون کشف شدهاند، نقاشیهایی از فیل همراه با فیلبان آنها دیده میشود. این تصاویر که در شبه جزیره عربستان کشف شدهاند، نشان میدهد که فیل از این منطقه عبور کرده است. با توجه به اینکه فیل حیوان بومی عربستان نیست و در منابع مربوط به دهههای نزدیک به ظهور اسلام نیز تنها در ارتباط با لشکرهای خارجی از آن یاد شده است، حضور فیل در این منطقه به احتمال زیاد با لشکرکشی نظامی ارتباط داشته است. در میان فرمانروایانی که به عربستان لشکر کشیدهاند، ابرهه محتملترین گزینه است؛ زیرا حضور او در منطقهای که این تصاویر کشف شده، به وسیله کتیبهها تأیید میشود. همچنین کتیبه دیگری در نزدیکی صنعا - پایتخت ابرهه - یافت شده است که در آن از حیوانات استفاده شده در لشکرکشیهای او نام برده شده است. در میان این نامها، واژه «الفل» نیز دیده میشود که بعید نیست منظور از آن «فیلها» باشد و این نیز احتمال حضور فیل در لشکر ابرهه را تقویت میکند.(6)
چرایی اشاره نکردن منابع غیراسلامی
به ماجرای اصحاب فیل
درباره اینکه چرا در منابع غیراسلامی که تاکنون یافت شدهاند، به ماجرای حمله ابرهه به مکه و قصدش برای تخریب کعبه اشاره نشده است، میتوان به این موارد اشاره کرد: 1. مکه با اینکه برای عربها بسیار مهم بود، در آن زمان شهری کوچک با جمعیتی کم بود؛ به همین دلیل امپراتوریهای بزرگ آن زمان و همچنین مورخان آنها معمولاً به رویدادهای این منطقه توجه نداشتند؛ به ویژه که دو ابرقدرت آن زمان، امپراتوری بیزانس (روم شرقی) و امپراتوری ساسانی درگیر جنگهای بزرگ و سرنوشتسازی بودند. در چنین زمان و مکانی، لشکرکشی یک فرماندار محلی به شهری کوچک برای مورخان، حادثهای کاملاً حاشیهای و بیاهمیت محسوب میشد.
2. بیشتر عربها پیش از اسلام سوادِ خواندن و نوشتن نداشتند؛ به همین دلیل از عربستان پیش از اسلام، اسناد مکتوب اندکی باقی مانده است. آنان تاریخ خود را به شفاهی و از طریق شعر ثبت میکردند؛ ازاین رو شعر جاهلی از مهمترین و گاهی تنها منبع شناخت تاریخ پیش از اسلام عرب است. (7) با بررسی شعر جاهلی مشخص میشود که شاعران حتی پیش از نزول قرآن به داستان حمله ابرهه اشاره کردهاند. از این شعرها مواردی از این قبیل را میتوان دریافت کرد:
الف) اصل وقوع لشکرکشی ابرهه برای عربها محرز و مسلم بوده است؛
ب) در این ماجرا فیل نقش محوری دارد و حتی رفتار آن با جزئیات توصیف میشود؛
ج) شاعران از بازنگشتن سپاهیان، نابودی آنان و شکست لشکر سخن میگویند؛
د) شکست سپاه ابرهه به قداست کعبه نسبت داده شده و شاعران این حادثه را نشانه حمایت خدا از حرم مکه و با عذاب آسمانی میدانند.(8)
3. در تاریخ نگاری رسمی حکومتها به ویژه در قدیم، شکستها نادیده و سانسور میشدند. کتیبههای سلطنتی نیز برای ثبت موفقیتها و پیروزیهای حکومت نوشته میشدند نه ثبت همه چیز و لشکرکشیای که منجر به شکست و کشته شدن بیشتر سپاه آنان شده باشد نباید ثبت میشد. افزون بر اینکه نباید فراموش کنیم آنان به کعبه در جایگاه رقیب کلیسای خود حمله کرده بودند(9) و نقل و ذکر و ثبت این داستان، کاملاً به ضرر حکومت و مذهب آنان بود. واقعیت داشتن داستان اصحاب فیل، نقل ماجرای آنان تاکنون فقط در منابع اسلامی یافت شده است و شواهد و قراین مختلفی نشاندهنده وقوع این ماجرا هستند:
الف) عربها این حادثه را چنان مهم میدانستند که سال وقوع آن را مبدأ تاریخ خود قرار داده بودند و رویدادهای دیگر را با «عام الفیل» میسنجیدند.(10) این مسئله نشان میدهد لشکرکشی با فیل در حافظه جمعی عربها ثبت شده بود. هرچند در طول تاریخ، جعل یا افسانهپردازی، امری دور از انتظار نیست؛ اما اینکه رویدادی کاملاً ساختگی، مبدأ گاه شماری یک قوم شمرده شود و مخالفت یا تردیدی درباره اصل وقوع آن ثبت و گزارش نشود، با واقعیتهای تاریخی، سازگار به نظر نمیرسد. بنابراین رواج گسترده «عام الفیل» بمثابه مبدأ تاریخ در میان عربهای پیش از اسلام، قرینهای بر روی واقعیت این ماجراست.
ب) در منابع اسلامی نقلهای مختلف و پراکندهای از صحابه درباره اصحاب فیل، سنگهای پرتاب شده توسط پرندگان و حتی باقی ماندن فضولات فیلها در اطرف مکه و... نقل شده است (11) که هرچند هرکدام به تنهائی خبر واحدند، از آنجا که انگیرهای برای کذب و احتمال تبانی وجود نداشته است، سبب اطمینان به اصل وقوع این واقعه میشود.
ج) اگر داستان اصحاب فیل ساختگی بود، معاصران نزول قرآن به ویژه مشرکان مکه و یهودیان مدینه که برای دشمنی با آن از هیچ امری حتی از جان و مال خود فروگذار نکردند، آن را به سرعت تکذیب میکردند و بدین شکل صداقت قرآن و آسمانی بودن آن را زیر سؤال میبردند.(12)
نتیجه
اصل وجود شخصی به نام ابرهه در تاریخ و استفاده او از فیل در جنگها و لشکرکشیهایش بر اساس منابع و شواهد غیر اسلامی به ویژه کتیبههایی که در سالهای اخیر در شبه جزیره عربستان کشف شدهاند تأیید میشود؛ اما ماجرای اصحاب فیل و حمله او به مکه با هدف تخریب کعبه در این منابع گزارش نشده است. البته این سکوت تاریخی نه عجیب است و نه غیرمنتظره؛ زیرا مکه در آن زمان شهری مهم و اثرگذار نبود که مورخان به رویدادهای آن بپردازند. عربها پیش از اسلام نیز آشنایی چندانی با نگارش نداشتند و تاریخ خود را بیشتر به شفاهی نقل میکردند. از سوی دیگر، تاریخ نگاری رسمی حکومتها و کتیبههای سلطنتی معمولاً برای ثبت پیروزیها و موفقیتها نوشته میشد نه شکستها؛ ازاین رو ثبت حمله ناموفق به کعبه، نه تنها برای حکومت و آیین آنان سودی نداشت، بلکه کاملاً به زیان آنان بود. با این همه مهم این است که عربها پیش از اسلام این واقعه را به خوبی میشناختند و در اشعار خود با جزئیات به آن اشاره کرده اند؛ افزون بر این، آنان «عام الفیل» را مبدأ تاریخ خود قرار داده بودند. ممکن است جعل یک داستان، تصورپذیر باشد، اما اینکه داستانی جعل و سپس به مبدأ تاریخ و گاه شماری یک قوم تبدیل شود، پذیرشش آسان نیست. همچنین قرآن مخالفان سرسختی مانند مشرکان قریش و یهودیان داشت که از هر فرصتی برای حمله به قرآن و زیر سؤال بردن آن استفاده میکردند و اگر این داستان ساختگی بود، انتظار میرفت آن را آشکارا انکار کنند و از آن در نقد قرآن بهره گیرند.
برای مطالعه بیشتر:
- محمدعلی خوانینزاده؛ «ابرهه، بازخوانی منابع سنتی بر پایه کتیبههای منسوب به وی»؛ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، س 9، ش 4 (پیایی 36)، زمستان 1404 ش، صص 48 ـ 93.
پی نوشتها:
1. حتی در قرآن هم تنها یک بار از این حیوان نام برده شده است: «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ اَلْفِیل؛ آیا ندانستهای که پروردگارت با فیل سواران چه کرد؟» (فیل: 1) 2. محمدطاهر ابن عاشور؛ التحریر و التنویر؛ بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، 1420 ق، ج ۳۰، ص ۴۸۱. 3. حسن فراهانی؛ پژوهشی تاریخی در ماجرای اصحاب فیل؛ مجله معرفت، ش 40، 1380 ش. محمدعلی خوانین زاده؛ ابرهه، بازخوانی منابع سنتی بر پایه کتیبههای منسوب به وی؛ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، س 9، ش 4 (پیاپی 36)، زمستان 1404 ش، صص 51، 60 و 61. 3.همان 4. سوره فیل. مقاتل بن سلیمان؛ تفسیر مقاتل بن سلیمان؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1423 ق، ج ۴، صص ۸۴۷ ـ 853. ناصر مکارم شیرازى و جمعى از نویسندگان؛ تفسیر نمونه؛ چ 10، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1371 ش، ج ۲۷، صص ۳۳۰ ـ 335. 5. محمدعلی خوانین زاده؛ ابرهه، بازخوانی منابع سنتی بر پایه کتیبههای منسوب به وی؛ ص 88. 6. همان؛ صص 80 ـ 83. همچنین ر.ک: زاهر عاطف البارقی و روبن کریستین ژولین؛قطعهای از یک کتیبه حِمیَری به سفارش شاه ابرهه با اشارهای احتمالی به فیلها (Fragment of Haimyarite Inscription Commissioned by King Abraha, with the Hypothetical Mention of Elephants)، Semitica et Classica )؛ مجله سامی و کلاسیک، دوره ۱۸، ش ۱، انتشارات برپولز (Brepols)، 2025 م، ص ۲۹۵ ـ ۳۰۰. 7. اکبر بهروز؛ تاریخ ادبیات عرب؛ تبریز: دانشگاه تبریز، 1377 ش، بخش 2، ص 28. 8. اسماعیل ابن کثیر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، 1419 ق، ج ۸، ص ۴۶۴. 9. ابراهیم عاملى؛ تفسیر عاملى؛ تهران: کتابفروشى صدوق، 1360 ش، ج 8، ص 667. مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ اعلام قرآن از دایرهالمعارف قرآن کریم؛ قم: بوستان کتاب، 1385 ش، ج 2، ص 265. 10. مرتضی عسکرى؛ عقاید اسلام در قرآن؛ ترجمه محمدجواد کرمی؛ تهران: مرکز فرهنگى انتشاراتى منیر، 1386 ش، ج 3، ص 275. 10.همان 11. محمدطاهر ابن عاشور؛ التحریر و التنویر؛ ج 30، ص 481. 12. محمد فخر رازی؛ مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)؛ چ 3، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420 ق، ج ۳۲، ص ۲۸۹.
* هادی غلامرضایی