مردی که آینده را میساخت
دفتر پژوهشهای مؤسسه کیهان
«... از جمله تصمیمهایی که برای اصلاح حوزه گرفته شد، تاسیس مدارس برنامهریزی شده و تشکیلاتی به صورت نمونه در کنار حوزه بود... مدرسه منتظریه را که مرحوم حاج علی حقانی با نظارت مرحوم آیتالله زنجانی بنیاد کرده بود در اختیار گرفتند و شهید بهشتی با همکاری بعضی دوستان، برنامه ده یازده ساله مفصلی را تنظیم کردند و پس از دعوت جمعی از اساتید برای همکاری، آن برنامه را به اجرا گذاشتند... در آغاز برای مدیریت مدرسه منتظریه بعضی دوستان انتخاب شدند که در جریان کار معلوم شد، فرد قویتری لازم است. لذا از شهید قدوسی تقاضای همکاری کردند و ایشان هم پذیرفت...»
این جملات بخشی از گفتههای آیتالله جنتی درباره مدرسه حقانی و نقش آیتالله شهید قدوسی در آن است. آشنایی اغلب علما و روحانیون مبارز نهضت امام خمینی با آیتالله علی قدوسی به تشکیلاتی از مدرسین انقلابی حوزه علمیه قم میرسید که بعد از 15 خرداد 1342 شکل گرفت و اعضای آن از نخبهترین و برجستهترین علمای حوزه به شمار میآمدند. اساتید و روحانیونی از حوزه که با دستگیری و حبس حضرت امام و قیام خونین 15 خرداد متوجه شدند نهضت نیاز به تشکیلاتی منسجم از مدرسین حوزه علمیه دارد که بتواند تحت زعامت حضرت امام، ملت مسلمان ایران را قدم به قدم در مقابل رژیم شاه هدایت نماید. یکی از آن مدرسین انقلابی و مبارز، آیتالله قدوسی بود.
کادر سازی در راس برنامهها بود
اما پیش از آن، آیتالله قدوسی در زمره مدرسین حوزه بود که در سال 1339 طرح تغییر و تحول حوزه را تدوین کرده و سعی داشتند با برنامههای جدید در آموزش طلاب و برپایی مدارس علمیه نوین، آن طرح را عملی سازند. تاسیس مدرسه منتظریه یا مدرسه حقانی از نخستین و مهمترین اقدامات مدرسین انقلابی حوزه علمیه قم برای جامه عمل پوشاندن به طرح تغییر و تحول در حوزه بود. در مدرسه حقانی که با حضور اساتیدی همچون آیتالله دکتر بهشتی، آیتالله مصباح یزدی، آیتالله جنتی و آیتالله علی قدوسی پایهریزی شد، علاوه بر انجام تغییر و تحولات یاد شده، مقوله مهم تربیت و پرورش طلاب و روحانیون انقلابی و مبارز هم در دستور کار قرار گرفت تا برای نهضت نوپای امام، کادرسازی انجام گیرد و این نهضت بتواند با کادرهای انقلابی جوان، در میان مردم نفوذ پیدا کند.
امام شهید حضرت آیتالله سید علی حسینی خامنهای در مورد این برنامهریزی انقلابی حوزه و نقش آیتالله قدوسی در آن فرمودهاند:
«... آقای قدوسی جزو آن دسته از کسانی بود که معتقد بودند حوزه باید نظم و سازمان لازم را پیدا کند و بینظمیهای شکل قدیمی حوزه را به هیچوجه نمیپسندیدند. لذا «نهضت مدرسهسازی» در قم و یا به تعبیر بهتر ایجاد «واحدهای برنامهدار» به وسیله جمعی آغاز شد که آقای قدوسی در طلیعه آن بود. بعد از آن مدرسه حقانی بهعنوان یک واحد مدرسی و مسکن طلاب به وجود آمد...»
نظم و اخلاق و تهذیب نفس
آنچه شهید آیتالله قدوسی را در میان سایر اساتید و مدرسین حوزه برای مدیریت مدرسه حقانی برجستهتر میساخت، نظم و تدبیر و قاطعیت ایشان بود. برنامهریزی و دقت در اجرای آن و ایستادن در برابر هر حاشیهای که اصل آموزش را زیر علامت سؤال میبرد، از ویژگیهای مدیریت کارآمد شهید قدوسی در مدرسه حقانی بود، آن هم در روزگاری که آموزش حوزه و رفت و آمد و حضور و غیاب طلاب، نظم و نسق خاصی نداشت و چندان بازخواستی صورت نمیگرفت. دکتر حسین حقانی زنجانی، فرزند مرحوم حقانی درباره مدیریت شهید قدوسی برای اجرای برنامه و طرح تربیت طلاب مبارز اظهار داشته است:
«... آقای قدوسی در اجرای این برنامه بسیار دقیق بود. اگر طلبهای کوتاهی میکرد و به برنامههایی که باید عمل کند، عمل نمیکرد، نمیتوانست قبول کند. فرزند یکی از بزرگان در مدرسه ما بود و به برنامه مدرسه اهتمام چندان دقیقی نداشت. ولی پدر ایشان آن موقع ماهی هفتاد هزار تومان به ما کمک مالی میکردند. با این همه یک روز آقای قدوسی آمد و گفت ایشان باید از مدرسه برود...»
حضور شهید قدوسی در مدیریت مدرسه حقانی، فقط در جهت علم آموزی و تربیت انقلابی طلاب مؤثر نبود، بلکه علاوه بر اینها او تقیّد خاصی به تهذیب نفس و اخلاق طلاب داشت. مرحوم آیتالله خزعلی از همراهان شهید قدوسی در اینباره گفتهاست:
«... شهید عزیزمان با ترغیب طلاب به روح تعبد و تحریض به التزام و تعهد، ایمان آنها را راسخ میکرد که با نیروی فکر و ریشهدارشدن تقوی و تعهد، خودشان به انحرافات پی ببرند و با آن تعهد ریشهدار، به پا خیزند و بدعتها و انحرافها را بشناسند و برآن بشورند...»
اما این ترغیب و تحریض به عبادت و تقوی، از وجود خود آیتالله شهید برمیخاست. او اساسا در وجودش، چنین تعبد و تقوایی ریشه داشت. حجتالاسلام حسن علی نیّری از شاگردان ایشان در مدرسه حقانی و از قضات انقلابی و همکاران شهید قدوسی در سالهای بعد از انقلاب، درباره این ویژگی تصریح داشته است:
«... ایشان اهل تقوا و تهجد بود و اخلاص داشت و وقتی صحبت و نصیحتی میکرد، حرفش جاذبه داشت. در بعضی از درسها گریه میکرد و بهخاطر آن تغییر حالتی که در ایشان ایجاد میشد، طلبهها هم منقلب میشدند...»
مدارسی برای آینده
قابل ذکر است در زمانی بنیاد مدارسی مانند حقانی گذارده و طرح تربیت طلاب مبارز و روحانیون انقلابی و کادرسازی برای انقلاب و نظام آینده آغاز شد که هنوز هیچ چشماندازی از پیروزی انقلاب و تاسیس نظام اسلامی حتی در میان بزرگان نهضت وجود نداشت. اما گویا زمینههای این آیندهنگری در میان مدرسین انقلابی حوزه از جمله شهید بهشتی و آیتالله قدوسی به چشم میخورد.
همین موضوع ساواک را بسیار حساس کرده بود و براساس اسنادی که از این سازمان مخوف دوران ستمشاهی در دست است، تلاشهای بسیاری از سوی کارشناسان و ماموران ساواک صورت گرفت برای اینکه بفهمند چه برنامههایی در مدرسه حقانی انجام میشود، اما هرگز نتوانستند دریابند که چه بنیاد عمیق و عظیمی در این مدرسه علمیه برای نهضت امام و انقلاب اسلامی پایهریزی میشود.
مزدوران ساواک چندین بار به مدرسه حقانی حمله کرده و حتی یک بار، 35 تن از نیروهای ساواک و همچنین شهربانی حدود ساعت 2 نیمه شب به داخل مدرسه ریخته و ضمن ضرب و شتم طلاب به تخریب حجرهها و اسباب و اثاثیه طلاب پرداختند. اما بعد از دو ساعت گشتن و به هم ریختن کلاسها و حجرهها و مکانهای مختلف مدرسه، به دلیل نیافتن هیچگونه مدرک و سند قابل قبول، ناگزیر، دست از پا درازتر مدرسه را ترک کردند! اما شک و ظن بیشتر ساواک به شخص آیتالله قدوسی بود که پیش از این نیز سابقه حضور در تشکیلات مدرسین انقلابی حوزه علمیه قم را داشت و به خاطر آن در سال 1345 همراه دیگر مدرسین مبارز بازداشت شد و تحت شکنجه قرار گرفت.
چشمانداز انقلاب و بعد از انقلاب
نتیجه حدود 14 سال کار علمی و اخلاقی و مبارزاتی در مدرسه حقانی، تربیت گروهی از طلاب مبارز و انقلابی بود که نقش مهمی را در اوجگیری نهضت و پیروزی انقلاب و اداره نظام جمهوری اسلامی ایفا کردند. آن مدیریت و نظم و ضابطهمندی شهید قدوسی در کانونهای محوری مبارزه و انقلاب همچون مدرسه حقانی، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی هم به نهادها و ارگانهایی که مسئولیتش را برعهده گرفت، راه یافت و حالا دیگر او از منظر حکومت اسلامی و به خصوص در منصب قضا و قضاوت و داوری، حساسیت بیشتری احساس کرده و اعمال مینمود. در اینجا دیگر با احکام قضائی و جان و مال مردم مواجه بود. دکتر حسین مهرپور که در همین دوران با شهید قدوسی همکاری نزدیکی داشت و حتی به قائم مقامی ایشان رسید، درباره این حساسیتها اظهار داشت:
«... ایشان بسیار آدم محتاطی بود و مخصوصا در بیتالمال و مصادره اموال که من دورنمایی از آن را یادم هست، حلال و حرام بودن و اینکه مشروع است یا نه و در مال مردم را گرفتن، خیلی محتاط بود. آدم دقیقی بود و مدیریت خوبی هم داشت. تا جایی که انتقاد میکردند سختگیری زیادی میکند. آدم واقعا متدینی بود، خیلی پایبند موازین و مبانی شرع بود.»
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحسن ترابی، مسئول دفتر شهید قدوسی در تایید این خصوصیات شهید نوشته است:
«هنگامی که بهعنوان دادستان کل انقلاب مشاهده میکند برخی تحت پوشش دفتر خانهسازی برای مستضعفین به کاسبی مشغولند، با تمام قوا به جنگ آنان میرود و بساطشان را در هم میریزد کما اینکه وقتی میبیند چماق به دستان حزب خلق مسلمان، تحت عنوان حمایت از مرجع تقلید در قم جنایت میآفرینند، در مقابلشان میایستد و با حزب خلق مسلمان نیز همانگونه برخورد میکند که تکلیفش اقتضاء دارد...»
آخرین روز و آخرین دیدار
یکی از آخرین افرادی که شهید قدوسی را یک روز پیش از شهادت، زیارت کرد، مرحوم آیتالله محمد مؤمن بود که درباره آن دیدار آخر نوشته است:
«...چگونه میتوانم فراموش کنم، آخرین روزی را که در قم خدمتش رسیدم، جمعهای که روز شنبهاش شهید شد، برای صرف ناهار، افتخار میزبانی او را داشتم. با کمال صفا و اخلاص و بدون هیچ پیرایه و تکلفی، پس از صرف ناهار، روی فرش اتاق خوابید و پس از کمی استراحت، آخرین خداحافظی را با ما کرد و دیگر او را ندیدم و فردایش به لقاءالله پیوست.»
آیتالله قدوسی روز 14 شهریور 1360 توسط بمبی که توسط عامل نفوذی گروهک تروریستی منافقین در اتاق کار ایشان کار گذاشته شده بود، به شهادت رسید. حضرت امام در پیامی به مناسبت شهادت ایشان فرمودند:
«... اینجانب سالیان طولانی از نزدیک با او سابقه داشتم و آن بزرگوار را به تقوا و حُسن عمل و استقامت و مقاومت و تعهد در راه هدف میشناختم... گوارا باد شربت شهادت بر شهدای انقلاب اسلامی... که با دست جنایتکار منفورترین عناصر پلید به جوار رحمت حق شتافتند و افتخار برای اسلام و ننگ و نفرت برای دشمنان دژخیم ملت شریف آفریدند...»