مردی پشت سر گورباچف
برخورد اول با «دکتر الکساندر یاکوولف»1، مرد پشت سر گورباچف، در سال 1991 بود، در دورهای که در آن مشغول بررسی پروژههای مشترک با گروه روسی برای توسعه شبکه قطار سریعالسیر در اسرائیل بودم. در این فعالیتها با وزیر سابق اقتصاد، زندهیاد ییتزاک موداعی همراهی شدم که در همان زمان به عنوان تاجر خصوصی کار میکرد و او مرا نزد یاکوولف برد.
الکساندر یاکوولف نقش تعیینکنندهای را در تدوین و طراحیپرسترویکا و گلاسنوست ایفا کرد، دو سنگ بنای بنیادی در سیاستهایی که در نهایت منجر به فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و ایجاد کشورهای مشترکالمنافع شدند.
یاکوولف در پستهای کلیدی در روزهای حکومت خروشچف و برژنف خدمت کرد اما وقتی که علیه ملیگرایی روسی خروج کرد، برای «آرام شدن» به عنوان سفیر شوروی به کانادا فرستاده شد و ده سال آنجا ماند. با بازگشتش به کشور به میخائیل گورباچف پیوست و در ایام انقلاب بزرگ که در کشوری عظیم اتفاق افتاد پشت سر وی قرار گرفت.
در رویاروییام با او، وی را مردی دانا، عملگرا، روشنفکر، شوخ طبعی و خونگرم دیدم. طولی نکشید تا زبان مشترکی یافتیم و از آن زمان الکساندر یاکوولف همچون یک مشاور مخفی، هدایتگر، ایجادکننده ارتباطات و بازکننده درها در همه فعالیتها در اتحاد جماهیر شوروی سابق بود.
او از خروج آزاد یهودیها از شوروی و مدیریت پروازهای مستقیم از آنجا به اسرائیل پشتیبانی کرد و پشت سر ملاقات من با وزیر ترابری پانیوکوف قرار داشت، دیداری که فعالسازی پروازهای مستقیم مهاجرین به اسرائیل را مدیریت میکرد.با هماهنگی با خانه رئیسجمهور و دفتر نخستوزیر، یاکوولف را به عنوان میهمانم به اسرائیل دعوت کردم. این جا با رئیسجمهور و نخستوزیر، وزیر خارجه و دوستان بسیارش از میان مهاجرین روسی ملاقات کرد. در طی ملاقات و در ادامه ارتباطات قبلیمان درباره موضوع، در حضورش برنامه را برای خط راهآهن تلآویو- اورشلیم و خط راهآهن بئر شوع- ایلات ارائه کردم و زمینه فعالیتهایی که در آن امیدوارم بودم روسها را ملحق کنم؛ گفته شد. در چارچوب گفتوگوهایمان موضوع دیگری مطرح شد که از روزهای ایران تا خود همین امروز همواره مرا مشغول نگه داشته؛ آبشیرینکن. در حضور یاکوولف تأسیساتی را که شرکت ما صادر کرد نشان دادیم – تاسیسات آبشیرینکنی که مطابق با روش زارچین کار میکردند و یاکوولف کسی بود که در یکی از ملاقاتهای بعدی در روسیه مرا با یِوگنی ولیخوف آشنا کرد، که بعدها با او به بررسی عمیق موضوع آبشیرینکن آلمانی وارد شدم.
چندین بار برایم آشکار شد که روابط الکساندر یاکوولف، مشاورهها و جایگاهش سرمایه سودمند و مهمی در هر اقدام جدید اقتصادی قابل توجه در سراسر شوروی سابق هستند. یاکوولف از جایگاه خاصی در کشورش بهرهمند بود. به عنوان کسی که از نردبان حزب کمونیستی بالا رفته و از اندیشمندان عصر جدید در حیات شوروی سابق و اجرای آن بود، آشنایی بیواسطه و عمیقی با همه فرآیندهای سیاسی داشت که پس از فروپاشی شکل گرفت. وقتی که فهمیدم او کتابی درباره این روند مینویسد تصمیم گرفتم این کتاب را برای خواننده اسرائیلی هم بیاوریم. در سال 1996 نسخه عبری کتاب الکساندر یاکوولف در کتابخانه «معاریو» منتشر شد: «تغییر شکل در روسیه: از اتحاد جماهیر شوروی به اتحادیه کشورهای مستقل».
ضمناً یاکوولف در کتابش به آنچه که او «ویروس ضد یهود – شرم صدها ساله» مینامد اشاره میکند که به سرزمینش آسیب زده و باعث تباهی مغزهای یهودیانی که از آنجا مهاجرت کردهاند، شده است. اما تهدید بزرگتر برای روسیه کنونی از نظر او احیای احتمالی بولشویسم و کمونیسم است – تهدید واقعی برای تغییر شکل و برای روسیه دموکراتیک. طبق گفتههای او، خطر چنین احیای پنهان شدهای، ناامیدی شهروندان با توجه به وضعیت اقتصادیشان و به خصوص مشکلات روانشناختی انسانهایی است که سالهای بسیاری عادت کردهاند تا داخل یک چارچوب دیکته شده زندگی کنند، به خاطر مدینه فاضلهای که هرگز تحقق نخواهد یافت و اکنون هم هنوز این چارچوب وجود دارد. با این وجود یاکوولف به خوشبینی درخشانی درباره آینده روسیه پس از تغییر شکل پی میبرد. برای ما که از بیرون نظارهگر یکی از حیاتیترین فرآیندها در قرن بیستم بودیم چیزی باقی نمیماند به جز اینکه تمام مقیاس مناسب را به گفتههای الکساندر یاکوولف نسبت بدهیم و امیدوار باشیم که آرمان تغییر شکل در صحنه واقعیت محقق شود و بادوام باشد.
پانوشتها:
1- م: «الکساندر یاکوولف» (1923-2005) سیاستمدار سرشناس شوروی سابق و سپس روسیه بود. او در تمام دهه 80 میلادی عضو دفتر سیاسی و دبیرخانه حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی بود. یاکولوف یکی از شخصیتهای نزدیک به «میخاییل گورباچف» (آخرین رئیسجمهور اتحاد جماهیر شوری) به حساب میآمد و از او به عنوان طراح برنامههای اصلاحطلبانه گورباچف موسوم به «گِلاسنوست» (فضای باز) و «پرسترویکا» (بازسازی) یاد میکنند که در نهایت منجر به فروپاشی شوروی و تشکیل فدراسیون روسیه شد.