صلوات پیامبر خدا (ص) بـر خــود(شبهه ها و پاسخ ها)
شبهه: آیا پیامبر اکرم(ص) در غیر نماز هم بر خودشان صلوات میفرستادند؟ به چه شیوهای؟ کدام ذکر را بیشتر تکرار میکردند؟
پاسخ: خداوند در سوره احزاب، آیه 56 به همگان دستور داده که بر رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) درود و صلوات بفرستند. قرآن کریم در این آیه میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْليماً»؛ خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود مىفرستند؛ اى کسانى که ایمان آوردهاید، بر او درود فرستید و سلام گویید و کاملاً تسلیم -فرمان او- باشید.
در این آیه، خداوند با عبارت «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» مؤمنان را مورد خطاب قرار داده و تکلیفی را بر عهده آنها گذاشته است؛ به دلیل اینکه احکام دینی برای عموم مسلمانان است،
در نتیجه رسول خدا نیز مخاطب این آیه میباشد. بنابراین پیامبر اکرم همانند دیگران نماز میخواند، به توحید و رسالت شهادت میداد و بر پیامبر و آل پیامبر نیز صلوات با عبارتهای مختلف میفرستاد.
صلوات در نماز
خداوند در آیه 56 سوره احزاب، رسول خود را شایسته و لایق صلوات و درود خویش دانسته و نهتنها همه فرشتگان را امر بر این کار کرده، بلکه این موضوع توسط جبرئیل امین به پیامبر و تمام بندگان مؤمن نیز ابلاغ شده است، در نتیجه صلوات فرستادن بر نبی مکرم اسلام از شعارهای مشترک کل امت اسلامی است.بر اساس این آیه مبارکه صلوات فرستادن تکلیفی است که همه مؤمنان باید به آن عمل کنند و حتی خود پیامبر نیز به این تکلیف مُکَلَّف است.
به عبارت دیگر اولین کسی که عمل به دستورات دین بر او واجب میشود، خود پیامبر است. بنابراین باید بدون هیچ تفاوتی - مگر در مواردی که وحی مشخصی درباره آن وجود دارد- خود حضرت نیز به دستورات دین عمل کند. در نتیجه وقتی از ایشان پرسیده شد که چگونه این امر خدا را بهجا آوریم و صلوات بفرستیم، فرمودند که بگویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد...» (1) و خود حضرت نیز در تشهد نماز میفرمود: «اللهم صل علی محمد و آل محمد...». (2)
بنابراین کاملاً مُسَلَّم است که پیامبر خدا به آیه «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْليماً» عمل میکردند و بهصورت متعدد نقل شده است که ایشان در اذان و نماز، صلوات میفرستادند و بر همگان نیز توصیه میکردند که همانند وی بر محمد و آل محمد صلوات بفرستند.
صلوت در غیر نماز
بدیهی است که هر انسان عاقل و مؤمن، بسیار برای خویش دعا میکند؛ صلوات نیز یکی از بهترین دعاها میباشد که بر اساس روایات، آثار فراوانی دارد. (3) پس طبیعی است که پیامبر اعظم با صلوات بر خودش دعا کند.
بهعنوان نمونه در منابع اهل تسنن از ام سلمه چنین نقل شده است: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لِفَاطِمَةَ ايتِينِي بِزَوْجِكِ وَ ابْنَيْكِ فَجَاءَتْ بِهِمْ فَأَلْقَى عَلَيْهِمْ كِسَاءً فَدَكِيّاً قَالَ ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ- اللَّهُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ آلُ مُحَمَّدٍ فَاجْعَلْ صَلَوَاتِكَ وَ بَرَكَاتِكَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى آلِ مُحَمَّدٍ...؛ (4) رسول خدا(ص)، به فاطمه (س) فرمود: همسر و دو پسرت را نزد من بیاور، فاطمه آنها را خدمت حضرت آورد.
رسول اکرم(ص) کسای فدکی بر روی آنها افکند و دست مبارک خویش را بر آنها نهاد و عرض کرد: بار خدایا! اینان آل من هستند، پس صلوات و برکات خودت را بر محمد و آل محمد قرار بده.... چنانکه در این روایت نقل شده، پیامبر اکرم، از خداوند درخواست میکند که صلوات خود را بر محمد و آل محمد نازل کند.در روایت دیگر از ابوهریره نقل شده است که «کان رسولالله یقول اذا خرج من بیته بسم الله، التکلان علی الله لا حول ولا قوه الا بالله و فی روایة اخری: ثم یرفع راسه الی السماء ثم یقول: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد»؛(5) هرگاه پیامبر اسلام (ص) از منزل خارج میشدند، این کلمات را میگفتند: به نام خدا و توکل بر خدا، لا حول ولا قوه الا بالله. در روایت دیگر نقل شده است که سپس سر مبارک خویش را به طرف آسمان بلند میکرد و میفرمود: «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد».
روایت دیگری که در منابع متعدد شیعه و اهل تسنن نقل شده چنین است: زيد بن على میگوید: [پدرم] امام زين العابدين(ع) و او از حسين بن على(ع) و او از امير مؤمنان على بن ابى طالب(ع) و او از پيامبر خدا (ص) و او از جبرئيل این صلوات را نقل کرد و فرمود: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وعَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيتَ عَلى إبراهيمَ وعَلى آلِ إبراهيمَ إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ. وبارِك عَلى مُحَمَّدٍ وعَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكتَ عَلى إبراهيمَ وعَلى آلِ إبراهيمَ إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ. وتَرَحَّم عَلى مُحَمَّدٍ وعَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما تَرَحَّمتَ عَلى إبراهيمَ وعَلى آلِ إبراهيمَ إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ. وتَحَنَّن عَلى مُحَمَّدٍ وعَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما تَحَنَّنتَ عَلى إبراهيمَ وعَلى آلِ إبراهيمَ إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ. وسَلِّم عَلى مُحَمَّدٍ وعَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما سَلَّمتَ عَلى إبراهيمَ وعَلى آلِ إبراهيمَ إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ.»(6)
در این روایت، صلوات بر محمد و آل محمد، توسط جبرئیل، بر رسولالله (ص) نازل شده و حضرت نیز همان ذکر را برای امیرالمؤمنین و ایشان به امام حسین و سپس با واسطه به امام سجاد(علیهمالسلام) فرمودهاند.
بنابراین در روایات متعددی بهصراحت بیان شده است که رسول خدا هر کجا که لازم بود صلوات را بر زبان جاری و به دیگران امر و توصیه میکردند که شما نیز همانند من بگویید. بر اساس فرمایش قرآن کریم، حضرت عیسی(ع) نیز بر خودشان سلام و درود فرستادند و فرمودند: «وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا»؛ (7) و سلام بر من! روزى كه زاده شدم و روزى كه مىميرم و روزى كه زنده برانگيخته مىشوم. نکته قابل توجه آنکه مسلمانان نیز در شبانهروز در نمازهای واجب و سپس مستحب، به خودشان و سپس به تمامی بندگان صالح خدا، سلام میدهند و میگویند: «اَلسَّلامُ عَلَینا وَ عَلی عِبادِ اللَّه الصّالِحینَ.»
پینوشتها:
1- النيسابوري، مسلم، صحيح مسلم، بیروت: دارالفكر، بیتا، ج1، ص305.
2- الهيتمي المكي، أحمد بن حجر، الصواعق المحرقة، تحقيق: عبد الوهاب عبد اللطيف، مصر: مكتبة القاهرة، چاپ دوم، 1385- 1965م، ص 147؛ البيهقي، أحمد بن الحسين، السنن الكبرى، محقق: عطا، عبدالقادر محمد، بیروت: دار الکتب العلمية، 1424ق، ج2، ص210.
3- رجوع کنید: شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، محقق/مصحح: مؤسسة آل البيت، قم: مؤسسة آل البيت، چاپ اول، 1409ق، ج7، ص92.
4- احمد بن حنبل، مسند احمد، بیروت: دارصادر، بیتا، ج6، ص323.
5- التستري، القاضي نور الله، احقاق الحق، قم: مكتبة آية الله المرعشي النجفي، چاپ اول، 1409ق، ج18، ص308.
6- محمدی ری شهری، محمد، نَهجُ الذِّكر، قم: مؤسسه علمي و فرهنگي دارالحديث، 1386ش، ج2، ص504.
7- مریم، آیه 33.
* مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی