زن به عنوان مبدأ جهاد

سعید رضایی

وقتی روایت‌های دفاع مقدس و انقلاب اسلامی را مرور می‌کنیم، اغلب تصویری که در ذهن برجسته می‌شود، خط‌مقدم، سنگرها و نبرد مستقیم مردان است. کتاب «ریشه میدان» نوشته فاطمه زنگنه (محصول انتشارات شهید کاظمی) دقیقاً دست روی همین حلقه مفقوده می‌گذارد؛ بازخوانی نقشی که سال‌ها در حاشیه روایت‌های رسمی باقی مانده بود، اما در واقع زیربنا و موتور محرک جبهه‌ها به‌شمار می‌رفت.
ارزش اصلی «ریشه میدان» در تغییر زاویه دید آن است. مؤلف تلاش کرده با فاصله گرفتن از کلیشه‌های متداول- که زن را صرفاً منتظر، نگران یا قربانی جنگ می‌بینند- او را به‌عنوان یک «کنشگر هوشمند» و سازنده فضای مقاومت معرفی کند. کتاب با تکیه بر الگوی حضرت فاطمه زهرا(س)، تعریفی تازه از جایگاه زن مسلمان ارائه می‌دهد؛ زنی که پیش از اعزام رزمنده، در خلوت خانه «روحیه جهاد» را خلق می‌کند و پس از شهادت نیز بار حفظ جامعه و انتقال پیام را به دوش می‌کشد.
نکته برجسته دیگر این اثر دو جلدی (۶۳۸ صفحه)، ارائه یک «چارچوب فکری و نظری» است. نویسنده فقط به نقل چند خاطره یا روایت پراکنده بسنده نکرده، بلکه کوشیده نقشه راهی ذهنی برای مخاطب ترسیم کند. بررسی این مسئله که چگونه زنانی با پیشینه‌های تربیتی و فرهنگی متفاوت، در بزنگاه مواجهه با شهادت فرزند یا همسر به رفتاری شبیه و استوار می‌رسند، نشان‌دهنده یک «فرهنگ مشترک و مکتبی» است که کتاب به خوبی از عهده تحلیل آن برآمده است. این ویژگی، اثر را به منبعی ارزشمند برای مستندسازان، نویسندگان و پژوهشگران تبدیل می‌کند.
شاید تنها چالش اثر در نگاه نخست، حجم بالا و لحن تحلیلی-مفهومی آن باشد که ممکن است برای مخاطب عام کمی سنگین به نظر برسد؛ اما ترکیب این مباحث نظری با روایت‌های عینی و ملموس (مانند نمونه مادر رزمنده در متن) باعث شده اثر از جاده جذابیت خارج نشود و تعادل مناسبی میان تئوری و واقعیت ایجاد کند.
در مجموع، «ریشه میدان» گامی بلند و مبارک برای تبیین الگوی سوم زن و اثبات این واقعیت است که خیمه مقاومت، پیش از آنکه در میدان نبرد برپا شود، در پشت جبهه‌ها و بر شانه‌های استوار زنان بنا شده است.