زنده نگه داشتن یاد امام حسین(ع) یک ضرورت و نیاز
قیام امام حسین(ع) در برابر یزید، تنها یک واقعه تاریخی متعلق به گذشته نیست، بلکه حقیقتی ماندگار و الهامبخش در طول تاریخ است. خودداری ایشان از بیعت با یزید و حرکت از مدینه به مکه و سپس به سوی کوفه و کربلا، بر پایه اهدافی روشن و عمیق شکل گرفت؛ اهدافی که امام در طول مسیر بارها آنها را تبیین کرد و از ژرفای فکری و راهبردی این نهضت پرده برداشت. هدف اصلی امام، احیای اسلام ناب بود؛ اسلامی که در سایه حکومت طاغوت، از حقیقت اصیل خود دور شده و تنها ظاهری از آن باقی مانده بود. از این رو، زنده نگه داشتن یاد عاشورا فقط پاسداشت یک رخداد مربوط به گذشتههای دور برای عزاداری و ریختن اشک نیست، بلکه راهی برای حفظ ارزشهای والای انسانی و دینی و پاسداری از حقیقتِ اسلام ناب است.
سرچشمه بصیرت و وحدت در برابر دشمنِ ستمپیشه
یکی از مهمترین پیامهای نهضت عاشورا، حفظ و تقویت روحیه ظلمستیزی و مقاومت در جوامع اسلامی است. مبارزه با ستم و تلاش برای برپایی عدالت، از بنیادیترین اهداف بعثت پیامبران الهی به شمار میآید و خداوند، آنان را پیشگامان اقامه قسط معرفی کرده است.(1) این مسئولیت البته تنها به انبیا اختصاص ندارد، بلکه قرآن کریم مؤمنان را نیز به همراهی با پیامبران و مشارکت در مسیر عدالتخواهی و حقطلبی فراخوانده است.(2) از همین رو، قیام امام حسین(ع) را باید امتداد همان رسالت الهی در مقابله با ظلم، فساد و انحراف دانست.
امام حسین(ع) در زمانی قیام کردند که ارزشهای دینی دستخوش تحریف شده و حق، در عرصه اجتماع و حکومت، به حاشیه رانده شده بود. آن حضرت با بیانی صریح فرمودند: «آیا نمىبینید که به حق عمل نمىشود و از باطل باز داشته نمىشود؟! (در چنین شرایطى) باید مؤمن، به حق، خواهان دیدار خدا باشد. من چنین مرگى را جز شهادت و زندگى با ظالمان را جز ننگ و خوارى نمىبینم.»(3)
ایشان همچنین با استناد به سخن پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله)، سکوت در برابر حاکم ستمگر را موجب همسرنوشتی با او دانسته و به روشنی اعلام کردند که حکومت یزید، با تعطیل کردن حدود الهی، ترویج فساد، تغییر احکام خدا و تصرف ناحق در بیتالمال، مشروعیت خود را از دست داده است.(4)
بدیهی است که حاکمان فاسد در هیچ عصر و سرزمینی از چنین پیامی استقبال نمیکنند. تجربه تاریخ انبیا و امامان(ع) نیز نشان میدهد که جریانهای باطل همواره با بهرهگیری از ابزارهای سخت و نرم، در پی خاموش کردن ندای عدالتخواهی بودهاند.
از اینرو، زنده نگه داشتن نهضت حسینی تنها بزرگداشت یک خاطره تاریخی نیست، بلکه راهبردی فرهنگی و اجتماعی برای پاسداری از روحیه بیداری، آزادگی، ظلمستیزی و ایستادگی در برابر انحراف و استبداد است. در پرتو این یادآوری مستمر، معیارهای حقمداری و دشمنشناسی برای جامعه روشنتر میشود و همین آگاهی، زمینه همگرایی و وحدت بیشتر مردم را در برابر دشمن ستمپیشه فراهم میسازد. جامعهای که دوست و دشمن را بهدرستی بشناسد، با انسجام و هوشیاری بیشتری در برابر تهدیدهای مشترک میایستد و از گرفتار شدن در دام تفرقه، غفلت و تشخیص نادرست جبههها دور میماند.
اهتمام به دین و دور شدن از سکولاریسم
یکی از پیامهای مهم نهضت امام حسین(ع)، تأکید بر حضور فعال دین در عرصه زندگی اجتماعی و سیاسی و مقابله با گرایشهای سکولار است. در منطق اسلام، دین و دنیا یا دین و سیاست، دو حوزه جدا و متقابل نیستند. اسلام هرچند با دنیاپرستی و ترجیح دنیا بر آخرت مخالفت میکند، اما بهرهگیری درست از دنیا و سامان دادن به زندگی فردی و جمعی را در چارچوب هدایت الهی میپذیرد. از همین رو، دین نهتنها از عرصه اجتماع و سیاست کناره نمیگیرد، بلکه با ارائه ارزشها، احکام و قواعد لازم، مسیر تدبیر درست جامعه را نیز روشن میسازد.
در برابر این نگاه، سکولاریسم قرار دارد؛ جریانی که با صورتها و درجات مختلف، در حذف یا کمرنگ کردن نقش دین در حوزه اجتماع اشتراک دارد. برخی از گرایشهای سکولار اساساً خدا یا دین الهی را انکار میکنند و برخی دیگر، با وجود پذیرش اصل دین، نقش آن را در تنظیم مناسبات اجتماعی و سیاسی نمیپذیرند. از این جهت، خطر سکولاریسم تنها به بیرون از جوامع دینی محدود نمیشود، بلکه ممکن است به تدریج در نگرش و سبک زندگی دینداران نیز نفوذ کند.(5)
در این میان، یادبود مداوم قیام امام حسین(ع) در محرم و صفر و ماههای دیگر، کارکردی فراتر از سوگواری دارد و به پاسداری از جایگاه دین در عرصه دنیا و سیاست کمک میکند. امام حسین(ع) خود در تبیین انگیزه قیام فرمودند که هدف ایشان دستیابی به قدرت یا بهرهمندی از دنیا نبود، بلکه مقصود، آشکار کردن نشانههای دین، اصلاح در شهرها، تأمین امنیت برای بندگان ستمدیده و فراهم شدن زمینه اجرای احکام الهی بود.(6)
بر اساس این بیان، اهداف قیام را میتوان در چهار محور خلاصه کرد: احیای اسلام ناب، اصلاح اجتماعی، مقابله با ستم برای حمایت از مظلومان و فراهم کردن بستر اجرای احکام الهی.(7) از اینرو، گسترش فرهنگ عاشورا نقشی مهم در حفظ حضور دین در عرصه زندگی، جامعه و سیاست دارد و یادآور این حقیقت است که در منطق نهضت حسینی، دین تنها به ساحت فردی و عبادی محدود نمیشود، بلکه در اصلاح اجتماعی، مقابله با ظلم و ساماندهی حیات جمعی نیز نقشآفرین است.
زمینهساز پیوند دینی و همبستگی اجتماعی
یکی از آثار مهم زنده نگه داشتن یاد قیام امام حسین(ع)، تقویت پیوند میان مردم و روحانیت و نیز برانگیختن روحیه همیاری و مسئولیتپذیری اجتماعی است. توضیح بیشتر اینکه:
این آیینها صرفا مجالس سوگواری نیستند، بلکه بستری زنده برای حضور دین در متن زندگی مردم به شمار میآیند. در این مناسبتها، مبلغان و عالمان دینی با حضور در شهرها و مناطق مختلف، از نزدیک با مردم ارتباط برقرار میکنند، به پرسشها و نیازهای فکری و دینی آنان پاسخ میدهند، شبهات را برطرف میسازند و در اصلاح بینشها و رفتارهای اجتماعی نقشآفرین میشوند. از سوی دیگر، مردم نیز از رهگذر همین ارتباط مستمر، پیوند خود را با مرجعیت و روحانیت حفظ میکنند و با پشتیبانیهای معنوی و مالی، به تداوم و استقلال این نهاد دینی کمک مینمایند.
در کنار این کارکرد، گرامیداشت یاد امام حسین(ع) زمینهساز تقویت روحیه ایثار، مواسات و خدمت به دیگران نیز هست. شنیدن پیامهای عاشورا و تأمل در سیره آن امام، انسان را از دنیاگرایی و خودمحوری دور میکند و به سوی فداکاری، دستگیری از نیازمندان و اهتمام به خیر عمومی سوق میدهد. در همین راستا، از امام زینالعابدین(ع) نقل شده است که امام حسین(ع) فرمودند: «مرگ، جز پلی نیست که شما را از ترس و سختی به سوی بهشت گسترده و نعمت جاوید، عبور میدهد...»(8)
چنین نگرشی، دنیا را نه هدف نهائی، بلکه عرصهای برای انجام مسئولیت و کسب سعادت میداند.
از اینرو، بزرگداشت یاد امام حسین و قیام او به استحکام رابطه مردم با نهاد دینی، افزایش آگاهی اجتماعی و گسترش فرهنگ خدمت و مسئولیتپذیری در جامعه کمک میکند و از این رهگذر، نقشی ماندگار در پویایی حیات دینی و اجتماعی مسلمانان دارد.
نتیجه:
زنده نگه داشتن یاد امام حسین(ع)، تنها بازخوانی یک واقعه تاریخی برای ریختن اشک و عزاداری نیست و قیام آن حضرت حادثهای محدود به یک رخداد تاریخی نیست، بلکه نهضتی زنده و اثرگذار، با هدف احیای اسلام ناب، مقابله با ظلم، اصلاح اجتماعی و پاسداری از احکام الهی است؛ و به همین دلیل، یاد آن نیز کارکردی فراتر از سوگواری صرف دارد. بزرگداشت واقعه عاشورا، روحیه ظلمستیزی، بیداری و مقاومت را در جامعه زنده نگه میدارد و با روشن ساختن مرز حق و باطل، زمینه بصیرت، دشمنشناسی و وحدت در برابر تهدیدهای مشترک را فراهم میسازد.
همچنین، این یادبودها از محدود شدن دین به عرصه فردی جلوگیری کرده و نقش آن را در اجتماع و سیاست متذکر میشود. از سوی دیگر، یادآوری قیام عاشورا در طول سال به تقویت پیوند مردم با نهاد دینی، پاسخگویی به نیازهای فکری و مذهبی و گسترش فرهنگ خدمت و مسئولیتپذیری اجتماعی کمک میکند. از اینرو، عاشورا پشتوانهای ماندگار برای پویایی و انسجام اجتماعی مسلمانان است.
مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی
پینوشتها:
1.یونس، آیه 47.
2.حدید، آیه 25.
3.طبرى، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیجا، دار التراث، بیتا، ج5، ص404.
4.همان، ج5، ص403.
5.برای مطالعه بیشتر، رک: قدردان قراملکی،محمدحسن، قرآن و سکولاریسم، قم، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1390ش.
6.مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ق، ج100، صص79-81.
7.برای مطالعه بیشتر، رک: رنجبر، محسن، فلسفه قیام عاشورا، مجله تاریخ در آینه پژوهش، 1382ش، شماره 3.
8.مجلسی، بحارالانوار، ج6، ص154.