هشدارها درست بود، ترکیه و اسرائیل در سوریه سرشاخ شدند
سرویس خارجی-
حمله رژیم اسرائیل به فرودگاه ابوالظهور سوریه در شرایطی انجام شد که تلآویو نسبت به گسترش نفوذ نظامی ترکیه در سوریه هشدار میدهد و آنکارا نیز این رژیم را به پاسخ نظامی تهدید میکند، تنشی که به گفته فرستاده ویژه آمریکا، دو طرف، در آن، تنها «یک گام» با درگیری مستقیم فاصله دارند.
اکنون تنشها از مدیترانه به درون سوریه امتداد یافتهاند، جایی که جاهطلبیهای منطقهای آنکارا و تلآویو بیش از گذشته به هم رسیدهاند. آنچه در ظاهر حملهای به یک فرودگاه نظامی در شمالغرب سوریه است، در لایه عمیقتر، نشانه تشدید رقابت بر سر آینده امنیتی و نظامی سوریه پس از سقوط دمشق است. از یک سو، رژیم اسرائیل میکوشد آزادی عمل نظامی خود را در سوریه حفظ کند و مانع بازسازی ظرفیتهای نظامی این کشور شود؛ از سوی دیگر، ترکیه در تلاش است نفوذ خود بر ساختار امنیتی و نظامی سوریه جدید را تثبیت کند. اگر این روند را در چارچوب بزرگتر تحولات منطقه ببینیم، طرحهایی که منتقدان از آنها با تعابیری چون «اسرائیل بزرگ» و «نئوعثمانیگری» یاد میکنند، دستکم در سوریه با یکدیگر اصطکاک پیدا کردهاند، اصطکاکی که این بار به حمله هوائی و هشدار درباره احتمال درگیری مستقیم میان دو عضو مهم ناتو و بازیگر منطقهای انجامیده است.
حملهای که پیامش برای آنکارا بود
جنگندههای صهیونیستی روز سهشنبه فرودگاه نظامی «ابوالظهور» در استان ادلب را هدف قرار دادند و بنا بر گزارشهای منتشرشده، چندین حمله به باند پرواز و تأسیسات این پایگاه انجام شد. اگرچه این حمله تلفات جانی نداشت، اهمیت آن صرفاً در میزان خسارت واردشده به فرودگاه نیست؛ بلکه در پیامی است که تلآویو همزمان به دمشق و آنکارا مخابره کرد. دفتر بنیامین نتانیاهو بعد از حدود ۲۴ ساعت مسئولیت حمله را پذیرفت و مدعی شد سوریه در آستانه فراهم کردن امکان استقرار نیروهای ترکیه در این پایگاه بوده است. رادیو ارتش اسرائیل نیز صریحتر از این موضع سخن گفت و حمله را پیامی به ترکیه دانست که اسرائیل حضور نظامی این کشور در سوریه را نخواهد پذیرفت.
«یک قدم» تا درگیری مستقیم
اظهارات تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه و عراق و سفیر واشنگتن در آنکارا، ابعاد حادثه را روشنتر کرد. او گفت پس از حمله اسرائیل، دو طرف تنها «یک گام» با درگیری نظامی مستقیم فاصله داشتند. باراک همچنین توضیح داد که ترکیه پیش از حمله اسرائیل هشداری دریافت نکرده بود و هواپیماهایی که به سمت شمال و در جهت خاک ترکیه حرکت میکردند، رصد شده بودند، موضوعی که میتوانست آنکارا را به واکنش نظامی سوق دهد. به گفته او، خویشتنداری طرفها مانع از تشدید بحران شد. همین روایت نشان میدهد که مسئله دیگر صرفاً اختلاف سیاسی میان ترکیه و اسرائیل نیست؛ بلکه خطای محاسباتی یا یک واکنش شتابزده در سوریه میتواند این دو را در موقعیتی قرار دهد که کنترل بحران بسیار دشوار شود.
اسرائیل از «وضع موجود» چه میخواهد؟
ادعای تلآویو درباره «حفظ وضعیت موجود» در سوریه، خود یکی از مهمترین بخشهای ماجراست. رژیم آپارتاید اسرائیل میگوید اجازه نخواهد داد دمشق ظرفیتهای نظامی خود را به شکلی بازسازی کند که آزادی عمل ارتش اسرائیل را محدود کند و حضور ترکیه نیز این نگرانی را تشدید کرده است. این در حالی است که اسرائیل پس از سقوط دمشق، بارها زیرساختهای نظامی سوریه را هدف قرار داده و حضور خود را در مناطق جنوبی سوریه نیز گسترش داده است. از این منظر، «وضع موجود» برای تلآویو صرفاً یک وضعیت حقوقی یا سیاسی نیست؛ بلکه مجموعهای از ترتیبات میدانی است که در آن اسرائیل بتواند بدون مواجه شدن با یک ساختار دفاعی منسجم سوری، عملیات هوائی و اطلاعاتی خود را ادامه دهد.
نگرانی تلآویو از ارتش جدید سوریه
در این میان، بازسازی ارتش سوریه به یکی از نگرانیهای اصلی اسرائیل تبدیل شده است. رسانههای اسرائیلی مدعی شدهاند احمد الشرع یا همان جولانیِ تروریست، رئیس دولت موقت سوریه، با حمایت کشورهای منطقه از جمله ترکیه به دنبال بازسازی توان نظامی دمشق است و خرید سامانههای پدافندی یا تجهیزات پیشرفته میتواند آزادی عمل اسرائیل را محدود کند. البته این ادعاها عمدتاً از سوی منابع اسرائیلی مطرح شده و باید میان «ادعای تهدید» و «تهدید اثباتشده» تفاوت گذاشت. واقعیت قابل مشاهده این است که اسرائیل بخش مهمی از زیرساختهای نظامی سوریه را هدف قرار داد و اکنون با هر نشانهای از بازسازی ظرفیت دفاعی دمشق، حساسیت نشان میدهد.
آنکارا و رؤیای نفوذ در سوریه
در سوی دیگر ماجرا، ترکیه قرار دارد، کشوری که پس از سقوط دمشق به مهمترین حامی خارجی ساختار جدید قدرت در دمشق تبدیل شده است. آنکارا از بازسازی نهادهای نظامی و امنیتی سوریه حمایت میکند و در تلاش است نفوذ خود را در معماری امنیتی سوریه تثبیت کند. این سیاست را میتوان در چارچوب تلاش گستردهتر رجب طیب اردوغان برای تبدیل ترکیه به قدرت محوری منطقه تحلیل کرد؛ هرچند تعبیر «نئوعثمانیگری» بیش از آنکه یک توصیف رسمی از سیاست خارجی ترکیه باشد، مفهومی برای توضیح جاهطلبیهای منطقهای آنکاراست. دفتر ریاستجمهوری ترکیه با رد ادعاهای بنیامین نتانیاهو درباره سوریه، این اظهارات را تلاشی برای توجیه حملات هوائی غیرقانونی علیه حاکمیت سوریه دانست و مدعی شد: «اجازه بیثباتسازی سوریه را نخواهیم داد.»
جولانی میان دو مدعی
در این معادله، دولت جولانی بیش از آنکه بازیگر تعیینکننده باشد، به میدان رقابت دو مدعی منطقهای تبدیل شده است. دمشق از یک سو برای بازسازی ساختار نظامی و امنیتی خود به حمایت ترکیه نیاز دارد و از سوی دیگر با اسرائیلی مواجه است که عملاً برای توان نظامی آینده سوریه محدودیت تعیین میکند. وزارت خارجه سوریه حمله به ابوالظهور را «تجاوزی غیرموجه» و نقض حاکمیت و تمامیت ارضی کشور دانسته و تأکید کرده است که ادامه حملات اسرائیل روند ثبات سوریه را تضعیف میکند. این وضعیت مشکلی را پیش روی حکومت جولانی قرار داده است: دولتی که برای تثبیت خود نیازمند کاهش تنش و بازسازی داخلی است، ناگهان در میانه رقابت ترکیه و اسرائیل قرار گرفته؛ رقابتی که هر دو طرف میکوشند آینده امنیتی سوریه را مطابق منافع خود شکل دهند.
میانجی یا مدیریتکننده بحران؟
نقش واشنگتن نیز در این میان قابل تأمل است. آمریکا از یک سو از اقدام اسرائیل ابراز نگرانی کرده و آن را تشدید غیرضروری تنش دانسته و از سوی دیگر تلاش میکند سازوکاری برای تبادل اطلاعات و جلوگیری از برخورد میان اسرائیل، ترکیه و سوریه ایجاد کند. اما همین رویکرد نشان میدهد سیاست آمریکا بیش از آنکه به دنبال حل ریشهای مسئله باشد، در پی مدیریت رقابت میان متحدان و شرکای خود است. واشنگتن نمیتواند به سادگی اسرائیل را از معادلات سوریه کنار بزند و همزمان نمیتواند چشم بر نقش فزاینده ترکیه در دمشق
ببندد.