شبهه واردان در جهنم
پرسش:
خداوند در قرآن کریم از یکسو میفرماید: همه انسانها وارد جهنم خواهند شد، و از طرف دیگر میفرماید: انسانهای مؤمن وارد جهنم نخواهند شد. آیا این دو موضع متفاوت، تعارض در آیات قرآن را تعبیر میکند؟
پاسخ:
طرح شبهه
خداوند در قرآن کریم از یکسو میفرماید: «و ان منکم الّا واردها کان علی ربک حتماً مقضیاً» و همه شما (بدون استثناء) وارد جهنم میشوید. این امری حتمی و قطعی بر پروردگار تو است. (مریم-71)
اما از طرف دیگر انسانهای مؤمن را در آیه دیگر از این اطلاق خارج کرده و میفرماید: «ان الذین سبقت لهم منّا الحسنی اولئک عنها مبعدون لایسمعون حسیسها» (اما) کسانی که از قبل وعده نیک از سوی ما به آنها داده شده (مؤمنان صالح) از آن دور نگهداشته میشوند، آنها صدای آتش دوزخ را نمیشوند.(انبیاء-101-102) آیا این دو موضع متغایر، شبهه دوگانگی و تعارض در آیات قرآن را به دنبال ندارد؟
پاسخ شبهه
1- پاسخ اول: وارد شدن در آیه اول به معنی ورود عینی به جهنم نیست، بلکه به معنی اشراف و آگاهی پیدا کردن بر جهنمیان است تا شدت عذاب آنها را به وضوح ببینند.
لذا مؤمنین و رهیافتگان به بهشت از حال و روز آنها آگاهی پیدا میکنند، و شاید همین امر بسبب شود که آنان از خدای خویش بیشتر تشکر و سپاسگزاری کنند، البته این مطلب در قرآن نظیر هم دارد، که «ورود» به معنی اقتراب و نزدیک شدن است، نه به معنی وارد شدن عینی. مانند آیه شریفه 23 سوره قصص: «و لّما ورد ماء مدین...» چون به آب مدین رسید، گروهی از مردم را بر آن یافت که (دامهای خود را) آب میدادند.
بنابراین همه مردم، خوبان و بدان بدون استثناء برای حسابرسی یا برای مشاهده سرنوشت نهایی بدکاران به کنار جهنم میآیند. پس خداوند پرهیزکاران را رهایی میبخشد و ستمگران را در آن رها میکند.
2- پاسخ دوم: به اعتقاد اکثر مفسرین «ورود» در اینجا به معنی دخول است و به این ترتیب همه انسانها بدون استثناء نیک و بد، وارد جهنم میشوند، اما دوزخ بر نیکان و مؤمنان صالح سرد و سالم خواهد بود، همانگونه که آتش نمرود بر حضرت ابراهیم(ع) اینگونه بود که: «یا نار کونی برداً و سلاماً علی ابراهیم» ای آتش! بر ابراهیم سرد باش و بیخطر(انبیاء-69) چرا که آتش با آنها سنخیت ندارد، گویی از آنان دور میشود و فرار میکند، ولی دوزخیان که تناسب و سنخیت با آتش دوزخ دارند، همچون ماده اشتعالی که به آتش برسد، فوراً شعلهور میشود.
این قول نسبت به قول اول ترجیح دارد، زیرا معنی اصلی «ورود» دخول است، و غیر آن یعنی اراده خلاف ظاهر نیاز به قرینه دارد.
علاوه بر این جمله: «ثم ننجی الذین اتقوا» پس پرهیزکاران را نجات میدهیم.
که در ادامه آیه آمده است، همچون جمله: «نذر الظالمین فیها» ستمگران را در آن وامیگذاریم.
همه شاه بر این معنا است. لذا آیه دوم «اولئک عنها مبعدون» مربوط به جایگاه دائمی و قرارگاه همیشگی مؤمنان است. از اینرو هیچ تعارض و تناقضی میان این دو آیه نیست.
3- پاسخ سوّم: نکته مهمی که در اینجا شایسته تذکر دادن است، آن است که فلسفه ورود همه انسانها به جهنم از نظر حکمت پروردگار چیست؟ بهعلاوه آیا مؤمنان از این ورود به جهنم آزار و عذابی نمیبینند؟ پاسخ این سؤال از هر دو جنبه در روایات اسلامی وارد شده است.
در حقیقت مشاهده دوزخ و عذابهای آن، مقدمهای خواهد بود که مؤمنان از نعمتهای خدادادی بهشت حداکثر لذت را ببرند، چرا که قدر عافیت را کسی داند که به مصیبتی گرفتار آيد، (تعرف الاشياء بامتدادها). در اینجا مؤمنان گرفتار مصیبت نمیشوند، بلکه تنها صحنه مصیبت را مشاهده میکنند و همانگونه که در روایات آمده است، آتش بر آنها سرد و سالم میشود، و نور آنها شعله آتش را تحتالشعاع قرار میدهد.
به علاوه آنها چنان سریع و قاطع از آتش میگذرند که آتش کمترین اثری در آنها نمیتواند داشته باشد. همانگونه که در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمود: «مردم همگی وارد آتش(دوزخ) میشوند. پس بر حسب اعمالشان از آن بیرون میآیند. بعضی همچون برق؛ پس کمتر از آن همچون گذشتن تندباد، بعضی همچون دویدن شدید اسب، بعضی همچون سوار معمولی، بعضی همچون پیادهای که تند میدود، و بعضی مانند کسی که معمولی راه میرود»
از این گذشته، دوزخیان نیز از مشاهده این صحنه که بهشتیان با چنان سرعتی میگذرند و آنها میمانند، مجازات بیشتری میبینند و به این ترتیب پاسخ هردو سؤال روشن میشود. (تفسیر نمونه، ج 83، ص 120).
بنابراین میان این دو آیه شریفه در طرح شبهه هیچگونه تنافی و تعارضی وجود ندارد.