شبهه نقش انسان در سختیها و مصیبتها
پرسش:
خداوند در قرآن کریم از یکسو میفرماید: هرگونه مصیبتی به شما برسد، به سبب دستاوردهای خودتان است و از طرف دیگر میفرماید: هیچ مصیبتی نه در زمین و نه در نفسهای شما به شما نمیرسد، مگر اینکه پیش از آنکه آن را پدید آوریم در کتاب(محفوظه) است، آیا این دو موضع دوگانه، شبهه تعارض در نقش و اراده انسان در سختیها و مصیبتها را در آیات قرآن نمیرساند؟
پاسخ:
سختیها و مصیبتها جزو لاینفک حیات اجتماعی
جهان همواره دستخوش تغییر و دگرگونی است و در واقع مجموعهای است از خوشیها و ناخوشیها، آسایش و سختیها، درشتیها و نرمیها، پستیها و بلندیها و... البته شاید این تنوع و فراز و نشیبها در زندگی برخی افراد، کم یا بیشتر از دیگران باشد، ولی به طور حتم نمیتوان کسی را یافت که زندگی او همیشه به یک صورت و یکنواخت باشد. سختیها، بلایا و مصیبتها ابعاد مختلفی دارد و برای هرکسی بسته به شرایط زندگی و اجتماعی یا وضعیت روحی، به گونهای بروز میکند و در قالبهای مختلفی همچون: بیمار شدن، مرگ خویشان، گرفتاریهای مالی، فقر، ورشکستگی، ترس، اسارت، اختلافات خانوادگی، جنگها، بلایای طبیعی مثل: سیل، زلزله و... نمایان میگردد.
انواع دیدگاهها در مواجهه با مصیبتها
در جهانی که همواره دستخوش تغییر و تحول است و فراز و فرودهای زیادی دارد ما از سه منظر میتوانیم با حوادث و ناملایمت آن برخورد کنیم:
1- دیدگاه مادی
در این نگاه به مشکلات و مصیبتهای این جهان فقط از زاویه مادی به آنها نگریسته میشود و واکاوی ما تنها معطوف به دلایلی است که این مشکلات، حوادث ناگوار و تلخ و مصیبتها را به وجود آورده است: مثلا خشکسالی را معلول نیامدن باران، مریضی را به جهت عدم رعایت بهداشت و ورشکستگی و سقوط اقتصادی را نشانهای از عدم آگاهی و تجربه در زمینه تجارت و... خلاصه اینکه همه این بلایا و فراز و فرودها علل و اسباب طبیعی و مادی دارد.
2- دیدگاه ماورایی
از این منظر عوامل متعددی در بروز و ظهور این حوادث و مصیبتها دخیل هستند که علل و اسباب مادی تنها بخشی از آنها شمرده میشوند و علل و اسباب معنوی یا ماورایی را هم باید در بروز و ظهور این پدیدهها لحاظ کرد. مانند: آزمایش انسان، شکوفایی استعدادها و تکامل، حفظ و تقویت ایمان، تأدیب انسانها، اجر و پاداش مصائب و ارتباط با خدا و...
3- دیدگاه جمع
از این منظر نمیتوان به حوادث و مشکلات و مصیبتهای این عالم تنها از یک زاویه مادی یا الهی نگاه کرد بلکه باید مجموعه عوامل مادی و غیرمادی را باهم و در کنار هم دید و مورد واکاوی و تحلیل قرار داد.
طرح شبهه
خداوند در قرآن کریم از یکسو میفرماید: «هرگونه مصیبتی به شما برسد، به سبب دستاورد و عملکرد خود شما است و خدا از بسیاری درمیگذرد.» (شوری- 30) که این آیه شریفه دلالت دارد بر اینکه علت مشکلات و مصیبتها، اعمال خود انسانها است و از طرف دیگر میفرماید: «ای پیامبر!) بگو! هیچ حادثهای و مصیبتی برای ما رخ نمیدهد، مگر آنچه را که خداوند برای ما نوشته و مقرر داشته است.» (توبه- 51) یا آیه 22 سوره حدید میفرماید: «هیچ مصیبتی در زمین و نه در وجود شما روی نمیدهد مگر اینکه همه آنها قبل از آنکه زمین را بیافرینیم، در لوح محفوظ ثبت است.» این دسته دوم آیات به این مطلب دلالت دارد که همه مصیبتها و گرفتاریهایی که دامن انسان را میگیرد، از قبل مقدر شده و در لوح محفوظ ثبت است و انسان هیچ نقشی در آنها ندارد؟ بنابراین در این دو موضع آیات قرآن تعارض و تضاد وجود دارد؟
پاسخ شبهه
گرچه ظاهر آیه اول عام است و همه مصیبتها را دربر میگیرد، ولی طبق معمول در عمومات هم استثناهایی وجود دارد، مانند مصیبتها و مشکلاتی که برای انبیا و ائمه معصومین(ع) میباشد که برای ترفیع مقام یا آزمایش آنها بوده است، و همچنین گرفتاریها و بلایایی که دامنگیر غیر معصومین میشود و جنبه آزمون الهی را دارد، و یا سختیها و مصیبتهایی که بر اثر جهالت، غفلت، ندانمکاری و عدم دقت و مشورت و سهلانگاری در کارها حاصل میشود که آثار و تبعات تکوینی و وضعی اعمال خود انسانها را به دنبال دارد. به تعبیر دیگر جمع میان آیات مختلف قرآن و روایات ایجاب میکند که عموم این آیه در مواردی تخصیص پیدا کند، و این حوادث تلخ، گرفتاریها و مصیبتهای گوناگون، فلسفههای مختلفی پیدا کند که در بحثهای توحیدی و مباحث عدل الهی به آنها اشاره شده است. بنابراین می توان بلایا و مشکلات را به طور کلی به دو دسته تقسیم کرد: 1- مصیبتهایی که در زمین رخ میدهد، همچون زلزلهها، سیلها، طوفانها و آفات مختلف آسمانی و زمینی و همچنین مصیبتهایی که در نفوس انسانها واقع میشود مانند: مرگ و میرها و انواع حوادث دردناکی که دامان انسان را میگیرد که همه آنها از قبل مقدر شده و در لوح محفوظ ثبت است و به هیچ وجه قابل اجتناب نبوده و مولود اعمال انسانها نیست(مفاد آیه دوم) ۲- مصیبتهایی که مجازات و کفاره گناهان انسان است و آنها بسیارند: ظلمها، بیدادگریها، خیانتها، انحرافات، گناهان، دروغها، ندانمکاریها و... که نتیجه اعمال خود ما انسانها است.(مفاد آیه اول) لذا تعارضی میان این دو دسته آیات وجود ندارد.