فضیلت مجاهدان و شهیدان دریا
شهادت از برجستهترین جلوههای ایثار در راه خدا به شمار میرود. قرآن کریم و روایات معصومان(ع) همواره از مقام رفیع شهیدان سخن گفته و برای آنان فضائل و پاداشهای ویژهای بیان کردهاند. در میان این روایات، افزون بر بیان اصل فضیلت شهادت، گاه به برخی مصادیق خاص از شهادت نیز توجه شده است؛ ازجمله شهادت در دریا و در جریان نبردهای دریایی. در ادامه با تکیه بر روایات، ابتدا به بیان جایگاه کلی شهادت پرداخته شده و سپس فضیلتها و ویژگیهای خاص شهدای دریا بیان میشود.
۱. فضیلت شهادت در روایات
در اسلام، شهادت یکی از عالیترین مراتب قرب الهی به شمار میرود و روایات فراوانی به بیان منزلت شهید پرداختهاند. به عنوان مثال در روایتی به جایگاه شفاعت شهدا اشاره شده است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیثی فرمودهاند:
ثَلَاثَهٌ یَشْفَعُونَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَیُشَفَّعُونَ الْأَنْبِیَاءُ ثُمَّ الْعُلَمَاءُ ثُمَّ الشُّهَدَاءُ (1)؛ سه دسته نزد خدا شفاعت میکنند و شفاعتشان پذیرفته مىشود، پیغمبران سپس علما و دانشمندان سپس شهیدان.
عنوان «شهید» به کسانی اطلاق شده است که در راه خدا جان خود را از دست میدهند؛ خواه در میدان نبرد کشته شوند یا در شرایطی جان دهند که در مسیر جهاد و طاعت الهی قرار دارد. از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است: مَنْ قُتِلَ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَهُوَ شَهِیدٌ، و من غَرِقَ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَهُوَ شَهِید (2)؛ هر کس در راه خدا کشته شود شهید است و هر کس در راه خدا غرق شود نیز شهید است.
این روایت نشان میدهد که معیار اصلی در عنوان شهادت، قرار گرفتن در مسیر الهی است. از این رو حتی اگر مرگ بهصورت غرق شدن در دریا رخ دهد، درصورتیکه در چارچوب جهاد و خدمت به دین باشد، از منزلت شهادت برخوردار خواهد بود. همین نکته زمینهای برای طرح روایاتی است که بهطور خاص از فضیلت مجاهدان و شهیدان دریا سخن گفتهاند:
۲. فضیلت ویژه شهدای دریا در روایات
احادیث افزون بر بیان اصل فضیلت شهادت، از جایگاه خاص شهیدان دریا نیز سخن گفتهاند. یکی از مهمترین مضامین این روایات، برتری پاداش شهید دریا نسبت به شهید خشکی است. در روایتی از امام باقر(ع) درباره تجسم قرآن در قیامت آمده است که قرآن در میان صفوف مختلف انسانها ظاهر میشود. هنگامیکه به صف شهیدان میرسد، آنان درباره او میگویند: إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ مِنَ الشُّهَدَاءِ نَعْرِفُهُ بِسَمْتِهِ وَ صِفَتِهِ غَیْرَ أَنَّهُ مِنْ شُهَدَاءِ الْبَحْرِ فَمِنْ هُنَاکَ أُعْطِیَ مِنَ الْبَهَاءِ وَ الْفَضْلِ مَا لَمْ نُعْطَه (3)؛ این مرد از شهیدان است و ما او را از سیمایش میشناسیم، جز آنکه او از شهیدان دریاست؛ از همین رو از زیبایی و فضیلتی برخوردار شده که به ما داده نشده است.
این تعبیر نشان میدهد که حتی در میان شهیدان نیز برای شهدای دریا مرتبهای خاص تصور شده است؛ بهگونهای که دیگر شهیدان نیز به امتیاز آنان توجه میکنند. در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) آمده است: شَهیدُ البَحرِ مِثلُ شَهیدَیِ البَرِّ (4)؛
(پاداش) شهید دریا همانند دو شهید در خشکی است.
این روایت از مضاعف بودن پاداش شهادت در دریا حکایت دارد. در حدیث دیگری پیامبر اکرم (ص) حتی شرکت در جهاد دریایی را توصیه کرده و فرمودهاند: مَنْ لَمْ یُدْرِکِ الْغَزْوَ مَعِی، فَلْیَغْزُ فِی الْبَحْرِ، فَإِنَّ قِتَالَ یَوْمٍ فِی الْبَحْرِ خَیْرٌ مِنْ قِتَالِ یَوْمَیْنِ فِی الْبِرِّ. وَ إِنَّ اَجْرَ الشَّهِیدِ فِی الْبَحْرِ کَأَجْرِ شَهِیدَیْنِ فِی الْبِر(5)؛ هر کس جهاد در رکاب مرا درک نکرد، در جهاد دریایی شرکت کند؛ زیرا یک روز نبرد در دریا از دو روز نبرد در خشکی برتر است و پاداش شهید در دریا مانند پاداش دو شهید در خشکی است. در ادامه همین روایت، نوعی از شهیدان دریایی با عنوان «اصحاب الأکف» معرفی شدهاند؛ یعنی کسانی که کشتی آنان در دریا واژگون میشود و جان میبازند. پیامبر اسلام این گروه را از بهترین شهیدان نزد خداوند معرفی کردهاند که نشاندهنده منزلت والای آنان در پیشگاه الهی است.
از دیگر جلوههای فضیلت مجاهدان دریا، پاداشی است که حتی برای رنجها و سختیهای مسیر دریایی در نظر گرفته شده است. از پیامبر اکرم نقل شده است:
المائد فی البحر کالمتشحط فی دمه فی البرّ، و ما بین الموجتین کقاطع الدنیا فی طاعه الله عزّ و جلّ و إن الله وکلّ ملک الموت بقبض الأرواح إلا شهید البحر فإنه یتولّى أرواحهم (6)؛ کسی که در دریا دچار سرگیجه میشود همانند کسی است که در خشکی در خون خود میغلتد (و مجروح شده است)، وکسی که فاصله میان دو موج دریاست مانند کسی است که عمر خود را در طاعت خدا سپری کرده است و خداوند ملکالموت را برای گرفتن روح همه موکل کرده مگر شهید دریایی را که خودش متولی گرفتن روح آنها است.
این حدیث، شدت خطر و اضطرابی را که مجاهد دریایی با آن مواجه است، همسنگ حضور در میدان خونین نبرد معرفی میکند. افزون بر این، با تعبیر «إلّا شهید البحر فإنّه یتولّى قبض أرواحهم»؛ که جنبه تمثیلی و تعظیمی دارد، کرامت ویژه این شهیدان را بیان کرده است. از منظر دیگر، برخی روایات حتی اصل حضور در جهاد دریایی یا مرابطه در دریا را نیز دارای فضیلت بسیار دانستهاند. در روایتی از امیرالمؤمنین(ع) آمده است: من رابط یوما فی البحر کان أفضل من عتق ألف رقبه (7)؛ کسی که یک روز در دریا پاسداری کند، از آزاد کردن هزار برده برتر
است.
چنین تعابیری نشان میدهد که در فرهنگ حدیثی، جهاد و حضور در عرصههای دریایی به سبب دشواریها، خطرها و شرایط خاص آن، جایگاه ویژهای یافته است.
در نهایت، در برخی روایات بهطورکلی تصریح شده است که: إِن شُهَدَاءَ الْبَحْرِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللّهِ مِنْ شُهَدَاءِ الْبِرِّ(8)؛ شهیدان دریا نزد خداوند برتر از شهیدان خشکیاند.
نتیجه
بررسی روایات نشان میدهد که اصل شهادت در اسلام دارای منزلتی بسیار والا است و شهیدان از کرامتهایی همچون شفاعت و آمرزش الهی برخوردارند. درعینحال، برخی روایات به دلیل دشواریها و خطرهای خاص جهاد دریایی، برای مجاهدان و شهیدان دریا فضیلتهایی افزون بیان کردهاند؛ از جمله برتری پاداش آنان نسبت به شهیدان خشکی، مضاعف بودن اجر شهادت، آمرزش گستردهتر گناهان و حتی تکریم ویژه در هنگام قبض روح. این مجموعه روایات نشان میدهد که در فرهنگ حدیثی، مجاهدت در عرصههای دشوارتر مانند نبردهای دریایی از ارزش و پاداش بیشتری برخوردار دانسته شده و شهدای این میدان جایگاهی ممتاز در پیشگاه الهی دارند.
پینوشتها:
1- ابن بابویه، محمد بن على، الخصال، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر، قم: جامعه مدرسین، 1362 ش، ج1، ص: 156، ح 197.
2- طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، مصحح: حمید، سعدبنعبدالله، قاهره: مکتبه ابن تیمیه، بیتا، ج 13، ص 31، ح 66.
3- کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفارى على اکبر و آخوندى، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج2، ص: 596، ح 1.
4- دیلمی، شیرویهبن شهردار، فردوس الأخبار، محقق: بغدادی، محمد معتصم بالله، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ ه.ق، ج 2، ص 504، ح 3419.
5- ابن مبارک، عبد الله، الجهاد، محقق: حماد، نزیه، جده: دار المطبوعات الحدیثه، بیتا، ص 172، ح 196.
6- دیلمی، شیرویهبن شهردار، فردوس الأخبار، محقق: بغدادی، محمد معتصم بالله، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ ه.ق، ج 2، ص 504، ح 3419.
7- همان، ج 4، ص 99، ح 5801.
8- طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، مصحح: حمید، سعدبنعبدالله، قاهره: مکتبه ابن تیمیه، بیتا، ج 6، ص 52، ح 5484.
* علی انجمشعاع