شوخی درجهبندی سنی در سینما!
مسیح عرفان
مصرف رسانهای همچون مصرف خوراکی نیازمند مهر استاندارد است. همانطور که حکومتها نمیگذارند سلامت بدن مردم آسیب ببیند، جهت حفظ سلامت روح و روان مردمشان نیز قواعد و قوانینی را میچینند و برای محصولات فرهنگی و رسانهای استانداردهایی تعریف میکنند. در این مقاله میخواهیم به مهمترین نظام استانداردسازی محصولات فرهنگ عمومی، یعنی ردهبندی سنی و سانسور درهالیوود بپردازیم. پیش از آن ابتدا به مسئله محدودسازی رسانهها در کشورهای مختلف وارد شده و پس از آن با بررسی اجمالی تاریخچه سانسور در سینمایهالیوود، به ارزیابی نظام ردهبندی سنی خواهیم پرداخت. سعی کردهایم خطوط کلی را بیان کنیم و به شکلی خلاصه مهمترین مطالب را عرضه کنیم.
سانسور و فیلترینگ، از آمریکا تا کی پاپ!
در آمریکا قوانین مختلف ایالتی و فدرال وجود دارد که باعث محدود شدن سایتها و خاموش شدن کامل آن میشود. به عنوان مثال ویکی لیکس (Wiki leaks) مگا آپلود (Mega Upload) و سایتهای متعدد دیگری را به دلیل نقض قوانین آمریکا کاملاً از دسترس خارج کرده است.(1)
علاوه بر حذف سایتهای غیر قانونی، قوانین متعددی وجود دارد که دسترسی افراد مختلف به سایتهای خاص را محدود میکند. برای نمونه قانونی ایالتی، کتابخانهها و مدارس را مجبور میکند تا دسترسی کامپیوترهای مرکز به محتوای جنسی صریح یا مسائل آسیبزننده دیگر را محدود سازند.
محدودیت قانونی اینترنت در آمریکا به حدی است که جدیداً قانونی مبنی بر احراز سن برای کسانی که به سایتهای پورنوگرافی سر میزنند اجباری شده است. فرد پس از ورود به سایت مستهجن بایستی با تصویر سن خود را احراز کند که زیر ۱۸ سال نباشد و بعد وارد شود! این نکته علاوه بر سانسور پورونوگرافیِ پدوفیلی و بعضی فسادهای دیگر است که حتی سایتهای پورنو نیز اجازه بارگذاری آن را ندارند و اگر بارگزاری کنند طبق قانون سایت بسته خواهند شد.(2)
بنابراین به صورت کلی میبینیم که در آمریکا به عنوان کشوری که بند اول اساسنامه تشکیل کشورش آزادی بیان است، مطابق با قانون محدودیتهایی در اینترنت صورت داده و از دسترسی مخاطب تا انتشار محتوا توسط سایتها را بر اساس قوانین فدرال و ایالتی کنترل میکند.
آمریکا یک نمونه است و تمام کشورهای بزرگ و پیشرفته جهان طبق قانون در حال تنظیمگری محتوای رسانهای برای مردمشان هستند. به عنوان نمونه تلویزیونهای رسمی کره جنوبی بعضی از ویدیو کلیپهای مشهور کی پاپ را ممنوع کرده است! به عنوان مثال کلیپ این عشق را بکش از بلک پینک، جنتلمن از psy و اینستاگرام از Dean جزو آثاری هستند که به دلیل ترویج بیقانونی (از کمربند نبستن تا حمله به محیط شهر) در تلویزیونهای رسمی کره ممنوع شدهاند.(3)
همچنین استفاده از الفاظ توهینآمیز، خشونتبار و یا رقصهای جنسی رکیک میتواند باعث محدودیت پخش ویدیو کلیپ موسیقی از بعضی بسترهای تلویزیونی در کره جنوبی باشد. بخشی از آثار بیتیاس به همین دلایل از شبکه KBS مجوز پخش نگرفتند. (4) چین و روسیه نیز به عنوان کشورهای بزرگ و به اصطلاح ابرقدرتهای جهان قوانین مهمی برای سانسور و محدودیت آثار هنری-رسانهای دارند.(5)
مطالبی که در سطور پیشین ارائه شد برای اهل تحقیق بدیهی بوده و یکی از ابعاد حکمرانی فرهنگ است. هیچ عاقلی فرهنگش را به دشمنانش واگذار نمیکند و حتماً قوانینی بر پایه تفکرات تمدنش میچیند تا رقبا یا دشمنان نتوانند مردم او را مورد حملات شناختی و رسانهای قرار دهند. اما متأسفانه به دلیل بیسوادی یا آلودگی امنیتی بعضی افراد، گاهی حقایقی بدیهی نیز قابل تشخیص نبوده و پروپاگاندای سیاسیون و احزاب جای شناخت حقیقی را میگیرد.
در دورانی که اکثر کشورهای آنگلوساکسون ورود نوجوانان به شبکههای اجتماعی را محدود کردند، بعضی از مسئولان در کشورهای مدعی اسلام به دلیل عقبافتادگی فرهنگی و غربزدگی مفرط، به ولنگاری و بیصاحب بودن سایبر اسپیس افتخار میکنند! بله نخبگان میتوانند قوانین را طوری تغییر دهند که محدودیتها کم یا زیاد شود، اما اینکه میبینیم سیاسیونِ پوپولیست با وعدههای سر خرمن رفع فیلتر و... آرایشان جابهجا میشود، یعنی عدهای با هرج و مرج رسانهای در حال کسب سودهای کلان هستند که حقیقتاً امری تاریک و شیطانی است. البته لبه دیگر این قیچی برخوردهای افراطی مثل ممنوعیت و فیلترینگ بازیهای ایرانی در دوره قبلی مدیریت بنیاد ملی بازیهای رایانهای بود که به اندازه ولنگاری و بیقانونی و شاید بیش از آن به فرهنگ کشور ضربه زد.
پس از اینکه دیدیم به صورت کلی محدودیت و سانسور در کشورهای مختلف بر اساس قوانین و نه سلیقه وجود دارد، وارد بحث ردهبندی سنی و تاریخچه آن در آمریکا خواهیم شد.
تاریخ سانسور درهالیوود
تاریخ سانسور در فیلمهای آمریکایی نشان میدهد در ابتدای تأسیس سینما در آمریکا حساسیت مسیحیان و مردم بر مسائل اخلاقی و دینی در فیلمها بسیار بیشتر بود و هر چه جلوتر آمدیم از مسائل غیر اخلاقی و توهین به دین مسیحیت در سینما حساسیتزدایی صورت گرفت.(6)
اگر بخواهیم به مهمترین قانون سانسور ساختار تنظیمگر در سینما پیش از نظام جاری ردهبندی سنی اشاره کنیم، باید به سراغ کد هِیز (Hays Code) برویم. هیز نام رئیس اداره سانسور درهالیوود بود و نام وی به عنوان مدیر بر روی این قوانین نیز درج شد. در دایرهالمعارف بریتانیکا آمده است:
«قانون هِیز (Hays Code)، مجموعهای از دستورالعملها بود که استودیوهای هالیوود بهطور خودخواسته اجرا میکردند و محتوای اخلاقی فیلمهای تولیدشده از سال ۱۹۳۴ تا ۱۹۶۸ را تنظیم میکرد. قانون هیز استفاده از ناسزا، وقاحت و توهینهای نژادی را ممنوع میکرد و شامل دستورالعملهای جزئی بود که نحوه بهتصویرکشیدن موضوعات خاص را بر روی پرده مشخص میساخت، بهویژه خشونت تصویری، فعالیتهای مجرمانه، مصرف مواد مخدر، بیبندوباری، ازدواج بیننژادی و همجنسگرایی را منع میکرد. این قانون در سال ۱۹۶۸ با نظام ردهبندی سنی فیلمهای سینمایی جایگزین شد که امروزه نیز همچنان به کار میرود.»
همانطور که میبینید در چند دهه پیش از این، سینمای آمریکا نیز محدودیتهای وسیعی در سینما را میپذیرفت و البته خود کمپانیها طبق قانون هیز فیلم میساختند. هالیوود و مغولهای یهودی در آن همیشه مدعی بودند که سینما سرگرمی است و به دنبال انتقال پیام نیست. اما نشریات معتبری مثل Variety یا نخبگانی همچون هنری فورد در کتاب یهود بینالملل تأکید داشتند که هالیوود در حال تغییر باورها و رفتارها و مشغول نوعی مهندسی فرهنگی است.(7) پس طبیعی است که نیاز به پایش محتوایی داشته باشد. قانون هیز ترکیبی از قوانینی بود که دغدغهمندان مسیحی ارائه داده بودند و بعضی ضوابط دیگر. البته کمپانیهای یهودی هالیوود ابتدا شرایط مسیحیان را نپذیرفتند، اما پس از فشارهای مکرر مسیحیان و تهیه لیست فیلمهای غیراخلاقی و معرفی آن به مردم، به حدی به کمپانیهای هالیوود ضربه اقتصادی زد که از رکود بزرگ تا آن روز بیسابقه بود. پس از اینکه مسیحیان به نوعی هالیوود را تحریم کردند، کمپانیها مجبور شدند کد هیز را که بر اساس شرایط مسیحیان بود بپذیرند زیرا درآمدشان به دلیل ریزش مخاطب در حال نابودی بود. دغدغه اصلی کد هیز رواج ندادن تفکرات انحرافی و بیاخلاقی در سینما بود تا مخاطب با شروران و انسانهای تبهکار همذاتپنداری پیدا نکند. برهنگی، مسائل جنسی صریح، خیانت، رقصهای جنسی و این سنخ مسائل مورد نهی قوانین مربوطه بود و باعث رد شدن آثار میشد.
پس از جنگ جهانی دوم دولت آمریکا با تصویب یک قانون اجرای کد هیز را تضعیف کرد و در ۱۹۵۶ کد هیز اصلاح و کوتاهتر شد. این مسائل و البته تحولات فرهنگی عمیق ایالات متحده پس از جنگ جهانی دوم باعث شد فیلم «بعضیها داغش را دوست دارند» (Some like it hot) از بیلی وایلدر حدود چهل میلیون دلار بفروشد، در حالی که کد هیز را احراز نکرده بود! (8)
با تضعیف کد هیز، رواج ادیان جدید کابالیستی و شروع انقلاب جنسی در آمریکا، در سال ۱۹۶۸ اداره رتبهبندی و ردهبندی (CARA) که وظیفه رتبهبندی و ردهبندی سنی فیلمهای بزرگ را دارد، جایگزین کد هیز شد.
ردهبندی سنی و قواعد پایه در آمریکا
گفتیم که در سال ۱۹۶۸ ردهبندی سنی جایگزین اخلاقیات مسیحی و بومی مردم آمریکا شد. به صورت کلی ردهبندی سنی فیلمهای در چهار سطح بود:
جی(G): پیشنهادشده برای تمام مخاطبان، برای فیلمهایی که تعریف آنها «قابلقبول برای تمام سنین، بدون در نظر گرفتن سن» است.
ام(M): پیشنهادشده برای مخاطبان بالغ، به معنای بزرگسالان و جوانان بالغ، برای فیلمهایی که به دلیل درونمایه، محتوا و نحوه پرداخت خود ممکن است نیازمند قضاوت پختهتر از سوی بینندگان باشند و والدین باید درباره آنها احتیاط کنند.
آر(R): محدود- افراد زیر ۱۶ سال پذیرش نمیشوند، مگر با همراهی والدین یا قیم بزرگسال.
ایکس (X): افراد زیر ۱۶ سال پذیرش نمیشوند، برای فیلمهایی که «به دلیل نحوه پرداخت مسائل جنسی، خشونت، جرم، یا ناسزاگویی [در این رده قرار میگیرند]. فیلمهای دارای رده X واجد شرایط دریافت مُهر تأیید کد [هیز] نیستند.»(9)
همچنین عبارت PG به معنای اینکه راهنمایی والدین لازم است از عبارات شایع است که گاهی با اعداد نیز همراه میشود. عبارت PG به تنهائی یعنی والدین در پخش این اثر برای کودک و نوجوان احتیاط کنند و PG 13 یعنی زیر ۱۳ سال نبینند و بالای سیزده سال (تا ۱۸ سال که بالغ به حساب میآید) با راهنمایی والدین ببینند.
در این سیستم جدید تنظیمگری و کنترل به خانوادهها سپرده شد و انتشار فیلمها از طرف دولت دیگر محدود نمیشد مگر در موارد بسیار خاص مثل پدوفیلی که هنوز هم غیرقانونی و عملی مجرمانه شناخته میشود. البته فیلمها برای پخش در سالنها حتماً باید ردهبندی سنی دریافت کنند.
این سیستم چند اشکال عمده دارد. اول اینکه اگر دولت قرار است تنظیمگری را به خود مردم بسپارد، پس چرا فروش مواد مخدر را آزاد نمیکند تا مردم خودشان تصمیم بگیرند مصرف کنند یا نکنند؟ یا چرا آثار پدوفیلی را محدود میکند؟ میتواند آن را هم ردهبندی سنی بزند! این سیاست لیبرال در آمریکا با هدف عادیسازی انحرافات اخلاقی مثل فحشا، برهنگی و همجنسبازی شکل گرفت و جدا کردن این انحرافات از دیگر انحرافات شکل گرفت و هیچ منطقی پشت آن نیست. اساساً آمریکا پس از جنگ جهانی با ترویج انگارههای یهودی در سطوح عالی حاکمیتی، نوعی نسبیگرایی اخلاقی را رواج میدهد و همین تفکر را در هالیوود و مصرف رسانهای مردم نیز وارد کرد.
اشکال دوم این است که خانوادهها در زندگی مدرن اکثراً مشغولیتهای خود را دارند و اساساً نمیتوانند مدیریت خوبی بر کودکان داشته باشند. با ظهور ابزارهای شخصی مثل موبایل و تبلت نیز مدیریت کودکان سختتر از گذشته شده است و دولت با سپردن تنظیمگری به خانوادهها، در واقع درب فساد را بر روی کودکان باز کرد و در عین حال به خانوادهها توصیه کرد که جلوی فاسد شدن کودکانتان را بگیرید، به من ربطی ندارد!
اشکال سوم این است که مطالب فلسفی و فکری در ردهبندی سنی لحاظ نمیشود. به عنوان مثال انیمیشن موآنا که در ترویج جهانبینی پاگانیستی و مشرکانه ساخته شده است، در سایت کامن سنس مدیا ردهبندی سنی ۶ سال را گرفته است. زیرا ملاک طبقهبندی سنی برهنگی کامل، مسائل جنسی، خشونت شدید و مصرف الکل و مواد و... است و اساساً مباحث فلسفی در آن جایگاهی ندارد.(10)
لازم به ذکر است که مواردی مثل برهنگی نیز با عرف آمریکا سنجیده شده و به همین دلیل موآنای نیمه برهنه از منظر این سایتها مشکلی به حساب نمیآید.
اشکال چهارم نیز این است که در منطق الهی، اساساً چگونه میتوان پذیرفت که یک فیلم مستهجن را نوجوان ۱۷ ساله نمیتواند ببیند، اما ۱۸ ساله میتواند؟ در این یک سال چه اتفاق ویژهای افتاده است، آیا پورنوگرافی تأثیرش را از دست میدهد یا صحنههای جنسی یک سال بعد دیگر ضرر ندارند؟! دولتهای لیبرال به دلیل اینکه از طرفی به دلیل اباحهگری و اومانیسم میخواهند فساد را گسترش بدهند و از جهتی هم نمیخواهند به ترویج سیستماتیک فساد متهم شوند، قوانین بیمعنا و من درآوردی را تصویب میکنند تا هم به هدفشان برسند و هم دغدغهمندان را خاموش سازند. البته مسیحیان زیادی در آمریکا به ترویج شرک، بیاخلاقی و مفاهیم ضد مسیحی در آمریکا اعتراض کرده و میکنند. اما به هر حال در نهایت در مبارزه بین اخلاق مداران مسیحی با اباحهگران یهودی در هالیوود، هالیوود پیروز شد و ردهبندی سنی جای قواعد الهی مسیحی را گرفت.
امروزه سایتهایی مثل آیامدیبی (imdb) یا کامن سنس مدیا (Common Sense Media)
به عنوان سیستم ارائه ردهبندی سنی و راهنمای والدین و دیگر مخاطبان سینما همین رسالت را بر دوش دارند.
کدومو و ردهبندی سنی در ایران
دیدیم که ردهبندی سنی به عنوان جایگزینی سکولار و لیبرال برای کد هیز و قواعد مسیحی موجود در آن بهوجود آمد. جالب توجه است که سایتهای بودجهدار و حکومتی مثل کدومو با تقلید ناقص از سایت کامن سنس که پیش از این به آن اشاره کردیم، متأسفانه همان سیستم ردهبندی سنی را با تغییراتی محدود به داخل ایران آورده است. این سایت پر مخاطب آثار مستهجنی مثل سریال لوسیفر را که به گفته خودش در ترویج فساد و فحشا و خرافات شیطانپرستانه تمام تلاشش را کرده است، به سنین بالای هفده سال معرفی کرده است! یعنی کدومو معتقد است اگر یک جوان هجده ساله فیلمی شیطانپرستانه را ببیند موردی ندارد و حتی نکات محتوایی مثبتی نیز به او منتقل میشود! چرا؟ چون اساساً هویت مستقلی مبتنی بر فرهنگ ایرانی-اسلامی ندارد و گرتهبرداری ناقصی از کامن سنس مدیای غربی است. جالب توجه است که تنها یک مطلب از سایت کدومو (ارزیابی سریال لوسیفر) بیش از دویست هزار بازدید داشته است.
همچنین قابل ذکر است که به تقلید از Esrb، یک نظام ردهبندی سنی به نام Esra یا اِسرا شکل گرفته است که جز تغییر حرف بی به اِی، تفاوت خاصی با همان نظام ردهبندی غربی ندارد. به عنوان مثال سایت چه بازی وابسته به بنیاد ملی بازیهای رایانهای (که خودش وابسته به وزارت ارشاد است) همان سیستم ردهبندی را آورده و بازیهای غیر اخلاقی را +۱۸ یا حتی بدون ردهبندی ذکر کرده است! (11)
متأسفانه در هیچ کدام از سایتها و مراکز ارزیابی فیلم، بازی و انیمیشن در ایران که اکثراً هم وابسته به حکومت هستند نگاه فلسفی دیده نمیشود و ارزیابی آثار صرفاً بر اساس همان معیارهای غربی سکسوالیته و خشونت و... انجام میشود.
این در حالی است که توقع ما از نهادهای فرهنگی جمهوری اسلامی پیاده کردن جمهوریت و اسلامیت است و نه تقلید از غرب یا ترجمه صرف مطالب آنان. ما به سایتهای از اساس سکولار مثل زومجی و ویجیاتو و... نپرداختیم زیرا خصوصی هستند و ابتدا از مراکز حکومتی توقع میرود که خود را اصلاح کنند.
جمعبندی و نتیجهگیری
در این مقاله دیدیم که اولاً سانسور در همه کشورهای پیشرفته جهان بر اساس قوانینشان وجود دارد. همچنین دیدیم که هالیوود و سیستم فرهنگی یهودیان در آمریکا که امروزه از ترویج هیچ فسادی فروگذار نمیکند، در یک روند چند ده ساله مسیحیان را شکست داد و با سوءاستفاده از تمنّیات نفسانی انسانها، توانست بیاخلاقی را بر روی پرده سینما نمایش دهد. البته امروز میبینیم که به دلیل رگههای اخلاق فطری در مردم، اکثر آثاری که ردهبندی سنی ایکس یا آر دریافت میکنند در گیشه موفقیت آن چنانی ندارند و به همین دلیل بسیاری از فیلمسازان تلاش میکنند ردهبندی سنی بالایی دریافت نکنند. البته ما در این مقاله به دلیل رعایت اختصار مصادیق بسیار کمی را ذکر کردیم و اهل تحقیق را به بررسی موارد جزئیتر اعم از قوانین و نظام سانسور در کشورهای مختلف دعوت میکنیم.
اما اساساً در ایران نظام ردهبندی سنی در فیلمها شوخی تلخی است که صرفاً باعث استخدام دوستان عزیز در مراکز بودجهدار شده و در فضای فرهنگ کشور جریان خاصی پیدا نکرده است. عموم مردم ایران هر فیلم و انیمیشن و کمیک و انیمه و بازی را مصرف میکنند و توجهی به ردهبندی سنی آن ندارند. وضعیت به حدی بغرنج است که یک نوجوان میتواند به راحتی در روبیکا (تلگرام و... بماند) فیلمهای بالاتر از سن خودش را ببیند و نه دولت به فکر مدیریت این فضاست و نه حتی مثل غرب به مردمش یاد داده است که کودکان را کنترل کنند.
نیاز فوری است که مبتنی بر نگاه ایرانی- اسلامی الگوی مصرف رسانهای مردم مشخص شود. تقلید از غرب یا رفتارهای سلیقهای مدیران بیسواد و افراطی، فقط باعث تشدید بحرانهای فرهنگی، اجتماعی و امنیتی میشود.
تا امروز این ولنگاری فرهنگی منجر به هرج و مرج فرهنگی شده و اگر ما در سطح خانواده خودمان و حاکمیت در سطح کشور به فکر نباشد، احتمالاً در سطح خرد و کلان فجایعی عمیقتر از آنچه در جامعه آمریکا میبینیم را بهزودی شاهد خواهیم بود.
منابع:
1.https://en.wikipedia.org/wiki/Internet_censorship_in_the_United_States
2.https://www.superlawyers.com/resources/internet/age-verification-laws-accessing-adult-content
3.https://www.vice.com/en/article/k-pop-music-videos-banned-korea-tv-blackpink-psy-top/
4.https://www.allkpop.com/article/2016/05/six-of-btss-new-songs-deemed-unfit-for-broadcast
.5مراجعه فرمایید به:
Censorship in Chinese Cinema
Authors, Mary Lynne Calkins
https://monitoring.bbc.co.uk/product/b0004ab0
6.https://ncac.org/resource/a-brief-history-of-film-censorship
7.Hollywood’s censor: Joseph I. Breen and the Production Code, 2007, P154
8.https://www.britannica.com/art/Hays-Code
9.Hollywood’s censor: Joseph I. Breen and the Production Code, 2007,p334
10.https://www.commonsensemedia.org/movie-reviews/moana
11.https://chebazi.ircg.ir/