معلم؛ عنصر اساسی هویتسازی
تمدنهای پیشرو و سرآمد، از جوامعی شکل میگیرند که بر پایه نیروی انسانی دارای هویتِ مطلوب ساخته شده باشند. به تعبیری، اساس شکلگیری هر تمدنی که سرآمدِ دیگر تمدنها باشد؛ نیروی انسانی دانا و توانا است. از سویی بسیاری از جوامع و دولتها درصدد حرکت به سمت پیشرفت و رسیدن به قله آن تمدن برتر هستند که این امر محقق نخواهد شد مگر با ایجاد تحولاتِ عمیقِ ناظر به مسیر پیشِرو. حال آنکه بستر و سابقه تمدنی ایرانِ عزیز ریشه در دلِ تاریخ تمدنها است که فراز و فرودهایی بس شگرف را به خود دیده است.
انقلاب شکوهمند اسلامی روح تازهای در سرشتِ ایرانیان دمید تا اعتماد و عزتِ نفس و خودتوانایی را به خوبی درک کنند و چشماندازی برای حرکت به سمتِ قله، برای خود ترسیم نمایند. لذا اساسیترین رکن این حرکت به سمت تمدنِ نوین ایرانی اسلامی، نیروی انسانی دانا و توانا و پرانگیزه است که بایست سامانه تعلیم و تربیت رسمی کشور در جهت تسریع در حرکت به سمت آن تمدن به نوسازی و تحول بیش از پیش بیندیشد.
از اینرو برای تحول در نوعِ حرکت و عناصر آن، بایست به بازآفرینی و تقویت هویتِ ایمانی و ملی پرداخت که این هویت به بارآورنده استعدادهای عناصر پیشران این حرکت است که میوه با هویت آن از لحاظ اخلاق، پاکیزه؛ از لحاظ اقدام، شجاع باشند؛ از لحاظ فکر، دارای تدبیر باشند؛ افرادی که احساس استقلال و آزادی و عزت را در خود درک نموده و دارای فکر و ابتکار، روح خلاقیت، پرهیزکار، پاک دامن، نظمپذیر، قانونپذیر، اهلِ اقدامهای بزرگ و آرمانطلب و... باشند.
بیشک فضا و موقعیت بیبدیل نظام تعلیم و تربیت رسمی کشور بستر چنین تحول و معلم نیز محوریترین نقش را در این تربیت در مسیر تمدن نوین اسلامی خواهد داشت. باید دانست اگر بخواهیم از قافله حرکت جهانی عقب نمانیم؛ چارهای نخواهیم داشت تا نقش تعیینکننده، پیشرونده و پیشبرنده معلم را بهمثابه اساسیترین عنصر هویتساز بدانیم. چرا که انسان طراز انقلاب اسلامی در پرتو این هویت انقلابی است که خواهد توانست شکل گیرد. انسانی که نیز در طول بیش از 12 سال شکلگیری شخصیتی و هویتی خویش در مدرسه این نقش را خواهد یافت. هویتی که شکل گرفته است از مجموعهای از باورها و گرایشها و در نهایت کنشها که او را تبدیل به یک کنشگر علمی، فرهنگی و اقتصادی با هویتِ انقلابی که در خود هویت ایمانی و ملی را دارا است.
نقش معلم بهمثابه هویت بخش برای دانشآموزان است و تنزل نقش معلم به آموزنده مجموعهای معلومات بسا که کمال مفهوم را نخواهد رساند. او هویتساز و هویتبخش و سازنده یک انسانِ با هویت و امیدوار به آینده و موتور پیشران حرکت عمومی کشور خواهد بود. به تعبیر رهبر شهید:
«کاری که بر دوش معلم است، یکی از بزرگترین کارهایی است که بشر میتواند انجام دهد. تولید او مهمترین تولید است؛ تولید انسان فرزانه و آگاه و کارآمد. او کسی است که چشمههای استعداد را در وجود انسانها جاری میکند و این ماده خام انسانی را- که کودک و نوجوان ما است- به یک شخصیت انسانیِ کارآمد، با فکر و مفید برای جامعه و کشور و تاریخ تبدیل میکند. همه دستهای قدرتمندی که تاریخ را به حرکت درآوردهاند، به دست معلمان، قدرت پیدا کردهاند؛ معلمان بودهاند که آنها را کارآمد کردهاند، والّا اگر مراقبت و مهربانی و زحمت و تلاش معلم پشتسر بسیاری از استعدادها نباشد، در وجود انسانها دفن خواهد شد و از بین خواهد رفت؛ بنابراین معلم را باید قدر دانست.» (در دیدار معلمان و کارگران، 12/02/1383)
انتقال هویت تمدنی برای دانشآموزان، او را به شخصیتی ارزشمند تبدیل خواهد ساخت. شخصیتی که دارای آرمانها و ارزشهای انقلابی و ملی است، ارزشها و آرمانهای فطری و انقلابی از قبیل آزادی، اخلاق، معنویت، عدالت، استقلال، عزت، عقلانیت، برادری که همان شعارهای جهانی انقلاب اسلامی است که هرگز بیمصرف و بیفایده نخواهد شد. زیرا فطرت بشر در همه عصرها با آن سرشته است.
اینک آگاهیم که نقش هویتساز معلم برای نسل جدید از نقش خانواده و پدر و مادر و دیگر نهادهای اجتماعی پررنگتر خواهد بود و چارهای جز پررنگتر دیدن این نقش نداریم. ارتقای مقام و جایگاه معلم به بالاترین جایگاه تمدنی کمترین کاری است که در این تحول میتوان رقم زد، ارتقایی که در آغازِ آن، فهم این جایگاه در درون خویشتنِ معلم باید اتفاق بیفتد و او باور کند که اساسیترین نقش در هویت بخشی و به تبع آن شکلگیری تمدن نوین ایرانی اسلامی خواهد داشت. پس از آن است که همگان در لایههای اجتماعی و دیوانی، گفتمانِ جایگاه حقیقی معلم را برای همگان رقم باید زنند. گفتمانی که به فهم و باور عمومی منتج خواهد شد و ثمره این گفتمان میتواند قدردانی از جایگاه معلم را به وجوه مختلف در پی داشته باشد.
حجتالاسلام سیدمهدی بهشتی
مشاور وزیر و دبیر ستاد همکاری حوزههای علمیه و آموزشوپرورش