خروجی مذاکرات هستهای چیست؟
سرویس سیاسی-
دور سوم مذاکرات هستهای ایران و آمریکا روز پنجشنبه (7 اسفندماه 1404) در ژنو برگزار شد و عراقچی پس از پایان این مذاکرات از پیشرفت سخن گفت و با بیان اینکه وارد عناصر یک توافق در حوزه هستهای و رفع تحریمها شدیم، اعلام کرد که تیمهای فنی از دوشنبه در وین کار بررسیهای فنی را شروع کرده و حدود یک هفته آینده هم دور چهارم مذاکرات برگزار میشود.
شهر ژنو به فاصله ۱۰ روز بعد از دور دوم مذاکرات هستهای غیرمستقیم ایران و آمریکا با واسطه عمان، روز پنجشنبه 7 اسفندماه شاهد حضور تیمهای مذاکرهکننده ایران و آمریکا بود.۲۸ بهمن ۱۴۰۴ بود که دور دوم مذاکرات هستهای ایران و آمریکا با واسطه عمان در ژنو برگزار شد و پس از پایان وزیر امور خارجه در اظهاراتی با بیان اینکه الان مسیر روشنی پیش رو داریم که به نظرم مثبت است، گفت: هنوز دو طرف مواضعی دارند که نزدیک شدن به همدیگر کار میبرد، ولی حداقل الان یکسری اصول راهنما و راه روشنتری داریم که در آن مسیر حرکت کنیم.
هدایت دور سوم مذاکرات ژنو هم همچون قبل برعهده سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران و استیو ویتکاف، نماینده ویژه دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا بود و بدر البوسعیدی وزیر خارجه عمان هم مثل دورههای قبل به عنوان واسطه پیامهای دو طرف را به هم منتقل کرد.
مذاکراتی که مقامات ایرانی بارها به صراحت اعلام کردند موضوع آن هستهای و رفع تحریمهاست و موضوع دیگری قرار نیست در این مذاکرات مورد گفتوگو قرار بگیرد. عراقچی هم قبل از این دور از مذاکرات در گفتوگویی با شبکه سی.بی.اس آمریکا بار دیگر به صراحت گفت: «غنیسازی حق ماست. ما عضو پیمان عدم اشاعه سلاحهای هستهای (NPT) هستیم و کاملاً حق داریم از انرژی هستهای صلحآمیز، از جمله غنیسازی، بهرهمند شویم. اینکه چگونه از این حق استفاده کنیم، موضوعی است که صرفاً به خود ما مربوط میشود.»
مذاکراتی که همزمان با تشدید تحرکات نظامی آمریکا در منطقه و اظهارات ضد و نقیض مقامات آمریکایی انجام شد و وزیر امور خارجه ایران پیش از عزیمت به ژنو در گفتوگویی با ایندیا تودی با بیان اینکه دستیابی به توافقی منصفانه، متوازن و عادلانه امکانپذیر است و میتوانیم آن را محقق کنیم، به صراحت اعلام کرد: «البته نیروهای مسلح ما آماده انجام وظیفه خود هستند و ما میدانیم چگونه از خود دفاع کنیم.»
عراقچی سوم اسفندماه ۱۴۰۴ در گفتوگویی با شبکه سی.بی.اس آمریکا هم عنوان کرد: «معتقدم توافقی بهتر از برجام یا توافق هستهای ۲۰۱۵ امکانپذیر است و میتواند عناصری داشته باشد که بسیار بهتر از توافق قبلی باشد».
مجید تختروانچی، معاون سیاسی وزارت امور خارجه نیز پیش از این مذاکرات در گفتوگو با رادیو ان پی آر (NPR) آمریکا با بیان اینکه «هیچ راهحل نظامی برای پرونده هستهای ایران وجود ندارد»، گفت: نبنابراین به جای جنگطلبی، به جای اعزام نیرو و فرستادن ناوگان نظامی به منطقه ما بهتر است بر دیپلماسی تمرکز شود.»
از حق هستهای خود چشمپوشی نخواهیم کرد
عراقچی همچنین روز سهشنبه (5 اسفندماه) نیز در شبکه ایکس نوشته بود: «ایران تحت هیچ شرایطی هرگز به دنبال توسعه سلاح هستهای نخواهد بود، در عین حال ما ایرانیان هرگز از حق خود برای بهرهمندی از منافع فناوری هستهای صلحآمیز برای مردممان چشمپوشی نخواهیم کرد. اکنون یک فرصت تاریخی در اختیار داریم تا به توافقی بیسابقه دست یابیم که نگرانیهای متقابل را برطرف ساخته و منافع مشترک را تأمین کند. دستیابی به توافق در دسترس است، اما تنها در صورتی که به دیپلماسی اولویت داده شود.»
بالاخره، تیم مذاکرهکننده ایرانی شامل سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه، مجید تختروانچی معاون سیاسی، کاظم غریبآبادی معاون امور حقوقی و بینالمللی، اسماعیل بقائی سخنگو و حمید قنبری معاون دیپلماسی اقتصادی شامگاه چهارشنبه (6 اسفند) برای حضور در این دور از مذاکرات وارد ژنو شدند. نخستین رایزنی این دور از مذاکرات همچون سابق در دیدار با وزیر خارجه عمان صورت گرفت و در این دیدار عراقچی ضمن انتقال نکات و ملاحظات ایران به وی، موفقیت مذاکرات را مستلزم جدیت طرف مقابل و خودداری از رفتارها و مواضع ضد و نقیض خواند.
وزیر امور خارجه عمان هم در این دیدار بر آمادگی عمان برای ادامه مساعی جمیله و هرگونه مساعدت در ادامه این مسیر تأکید و ابراز امیدواری کرد که با جدیت متقابل طرفهای گفتوگو، این مذاکرات منجر به نتیجه مورد رضایت طرفین شود.
گروسی در مذاکرات
تیم مذاکرهکننده ایرانی شامل استیو ویتکاف و جرد کوشنر مشاور ترامپ پنجشنبه (7 اسفند) برای این منظور وارد ژنو شدند و ملاقاتی با البوسعیدی داشتند و در نهایت دور سوم مذاکرات هستهای ایران و آمریکا (۱۲:۳۰ به وقت تهران) در یکی از ساختمانهای متعلق به سفارت عمان در ژنو آغاز شد.
این دور هم مثل دور دوم شاهد حضور رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی بود. او قبل از حضور در این مذاکرات دیداری هم با بدر البوسعیدی وزیر خارجه عمان داشت. عراقچی پیش از این درباره گروسی گفته بود: «رافائل گروسی در مذاکرات اخیر نقش بسیار سازندهای ایفا کرد تا از طریق ارائه پیشنهادهای فنی بتواند به حل این مسئله کمک کند.»
وقفه در مذاکرات برای مشورت با پایتختها
مذاکرات بعد از سه ساعت برای مشورت هیئتها با پایتختهایشان متوقف شد و تیم مذاکرهکننده آمریکایی نیز در این فاصله در مذاکرات مربوط به اوکراین حضور یافت.
بقائی در پی وقفه ایجاد شده در جمع خبرنگاران گفت که هر دو هیئت نیاز داشتند که مشورتهایی را با پایتختها انجام دهند و افزود: «هم در حوزه هستهای و هم در موضوع رفع تحریمها پیشنهادها و ابتکارات خیلی مهم و عملیاتی مطرح شد و هر دو هیئت خیلی با جدیت مباحث را دنبال کردند.»
این مذاکرات حدود ساعت ۲۰:۳۰ به وقت تهران از سرگرفته شد و حدود یک ساعت و نیم به طول انجامید و پایان یافت.بدر البوسعیدی وزیر امور خارجه عمان پس از پایان در شبکه ایکس نوشت: «این دور از مذاکرات غیرمستقیم جمهوری اسلامی ایران و آمریکا، با پیشرفت چشمگیری به پایان رسید. این مذاکرات، پس از دوره کوتاهی از مشورت در پایتختها، بار دیگر از سر گرفته خواهد شد. وی همچنین گفت که مذاکرات فنی، هفته آینده در وین برگزار خواهد شد.»
روایت عراقچی از مذاکرات ژنو
سیدعباس عراقچی هم پس از مذاکرات در جمع خبرنگاران حضور یافت و با بیان اینکه در این چند ساعت طولانی و فشرده پیشرفت خوبی داشتیم و وارد عناصر یک توافق در حوزه هستهای و رفع تحریمها شدیم، گفت: «قرار شد تیمهای فنی از دوشنبه در وین کار بررسیهای فنی را شروع کنند و حدود یک هفته آینده دور چهارم مذاکرات برگزار شود».وزیر امور خارجه درخصوص رفع تحریمها نیز عنوان کرد: «در حوزه رفع تحریمها خیلی مشخص درخواستهای خود را بیان کردیم که چه انتظاراتی داریم و چه چیزهایی باید محقق شود. در حوزه تحریمهای یکجانبه آمریکا، ابعاد مختلف و حوزههای مختلفی که دارد و همین طور بحثی که در شورای امنیت وجود دارد و اختلاف نظراتی که هست و اینکه چه اتفاقی باید بیفتد، خیلی روشن از جانب ما گفته شد و قرار شد در جلسه آینده به صورت ریزتری وارد این بحث شویم.»
خبرنگار اکسیوس هم به نقل از یک مقام آمریکایی ادعا کرد که مذاکرات هستهای با ایران «مثبت» بوده است.
وزیر امور خارجه همچنین در شبکه ایکس و در گزارشی درباره این دور از مذاکرات با بیان اینکه پیشرفت بیشتری در تعامل دیپلماتیک ما با آمریکا حاصل شده، گفت: «به موازات مسیر سیاسی، تیمهای فنی در روزهای آتی در وین گرد هم خواهند آمد. مأموریت آنها به همان اندازه مأموریت ما حیاتی و مهم است.»
رایزنی تلفنی عراقچی با همتای مصری و عراقی
وزیر امور خارجه ایران همچنین روز جمعه
(8 اسفند) در گفتوگوی تلفنی با بدر عبدالعاطی و همچنین فؤاد حسین همتای مصری و عراقی خود، آنها را در جریان روند مذاکرات ژنو قرار داد و با تأکید بر اهتمام ایران نسبت به بهرهگیری از دیپلماسی برای حل و فصل مسائل، موفقیت در این مسیر را مستلزم جدیت و واقعنگری طرف مقابل و پرهیز از هرگونه سوءمحاسبه و زیادهخواهی خواند.
از سوی دیگر شبکه سی.ان.ان در گزارشی نوشت: «پس از پایان دور سوم مذاکرات در ژنو و توافق برای برگزاری نشست «در سطح فنی» در وین، کاخ سفید ناچار است ارزیابی کند آیا دیپلماسیِ احیاشده نتیجه خواهد داد یا باید به گزینهای بهمراتب پرهزینهتر و غیرقابلپیشبینیتر یعنی جنگ متوسل شود.»
روایت وال استریت ژورنال
از زیادهخواهیهای آمریکا در ژنو
علاوه بر این، روزنامه آمریکایی وال استریت ژورنال نیز در گزارشی به نقل از مقامهای ناشناس مدعی شد: انتظار میرود مذاکرهکنندگان آمریکایی در مذاکرات جاری در ژنو درخواست برای برچیدن سه سایت هستهای نطنز، فردو و اصفهان را به روشنی مطرح کنند.
طبق این ادعا، آنها همچنین خواستار تحویل همه اورانیوم غنیشده باقیمانده ایران خواهند شد.بر اساس این گزارش، همچنین انتظار میرود آنها تکرار کنند که هرگونه توافق هستهای باید برای همیشه ادامه یابد و برخلاف برجام، شامل (sunset clause) بندهای غروب نباشد.منظور از بندهای غروب، شرایطی در توافق هستهای برجام بود که تعهدات ایران درباره برنامه هستهایش را به مدت زمان خاص محدود میکردند. پیشتر هم آکسیوس گزارش داده بود که ویتکاف اخیرا در یک جمع خصوصی اعلام کرد که هر گونه توافق هستهای با ایران باید «برای مدت نامحدود» ادامه داشته باشد.
طبق گزارش اخیر وال استریت ژورنال به استناد مقامهای آمریکایی مذکور، «ایالات متحده بر غنیسازی صفر اصرار دارد، اما تیم مذاکرهکننده این کشور ممکن است موافقت کند که ایران راکتور هستهای تهران را مجدداً راهاندازی کند تا غنیسازی در سطح بسیار پایین را برای مصارف پزشکی انجام دهد».در مقابل به گفته مقامهای مذکور، ایالات متحده فقط رفع حداقلی تحریمها را به عنوان بخشی از توافق با ایران میپذیرد و در صورت ارزیابی پایبندی ایران به توافق در مدتی طولانی، تهران میتواند خواستار تخفیف بیشتر تحریمها و سایر مزایا شود.
طبق این گزارش به گفته برخی مقامهای آمریکایی، مذاکرات درباره برنامه موشکی و نفوذ منطقهای ایران میتواند توسط شرکای منطقهای ایالات متحده با مشارکت واشنگتن انجام شود. برخی دیگر معتقدند که «آمریکا باید برای یک توافق گستردهتر تلاش کند، اما اذعان میکنند که توافقی صرفاً هستهای اگر تنها گزینه موجود باشد، شروع قابل توجهی خواهد بود».
به گزارش فارس، این ادعاها در حالی است که ایران تاکید کرده از حقش برای غنیسازی اورانیوم کوتاه نخواهد آمد و قصد انتقال مواد غنیشده به خارج از کشور را ندارد. ایران همچنین تاکید دارد که در قبال اعتمادسازی در ارتباط با برنامه هستهای صلحآمیز خود، خواستار رفع کامل تحریمهاست.
خروجی سه دور مذاکره با آمریکا چیست؟
خروجی سه دور مذاکرات اخیر در ژنو، در حالی به عنوان پیشرفت توصیف میشود که سایه سنگین تجربه تلخ بمباران میز مذاکره در دورههای گذشته و تجاوزهای نظامی متعاقب آن، افکار عمومی را نسبت به پایداری هرگونه توافقی با آمریکا بدبین کرده است. پرسش اساسی اینجاست که وقتی فرجام مذاکرات پیشین، نه دیپلماسی، بلکه هجمه به زیرساختها و حمله به ایران بود، خروجی واقعی گفتوگوهای کنونی چیست؟
در این سه مرحله، اگرچه از ورود به «عناصر توافق» سخن به میان آمده، اما مطالبات حداکثری واشینگتن برای «غنیسازی صفر» و برچیدن سایتهایی چون فردو و نطنز، نشان میدهد که ذهنیت «زیادهخواهی» همچنان بر دیپلماسی سایه انداخته است. خروجی فعلی چیزی فراتر از جابهجایی کارگروهها به وین نیست و تا زمانی که تضمینی برای جلوگیری از تکرار سناریوی شکست مذاکرات و بازگشت به فاز نظامی وجود نداشته باشد، بیم آن میرود که این نشستها نیز تنها مقدمهای برای سوءمحاسبات جدید باشد. در واقع، نقد جدی افکار عمومی به خروجی فعلی این است که بدون تغییر در رویکرد سختافزاری آمریکا و پذیرش «حق غنیسازی» ایران، میز مذاکره همچنان لغزنده و مستعد فروپاشی دوباره باقی مانده است.