مــدارا در زندگی و آثار دنیوی و اخروی آن

انسان فطرتاً منفعت‌طلب است و دنبال انجام کارهایی است که برای او فایده بیشتری دارد. فهم آثار و نتایج مثبت هرچیزی باعث می‌شود در او شوق و انگیزه برای تحصیل آن ایجاد شود و برای به دست آوردن آن تلاش کند.
موضوع مدارا هم از این قاعده مستثنی نیست؛ از این‌رو در ادامه به بیان آثار و برکات مدارا کردن می‌پردازیم تا زمینه برای روی آوردن به این فضیلت انسانی فراهم شود.
در منابع دینی نتایج متعدد و متنوعی برای رفق و مدارا بیان شده است که به دو دسته، یعنی نتایج دنیوی و پاداش‌های اخروی تقسیم می‌ شود.
آثار دنیوی مدارا
1. موفقیت در امور
یکی از برکات مدارا کردن با دیگران در زندگی این است که انسان می‌تواند در امور مختلف ادامه مسیر داده و در نهایت به موفقیت دست یابد و الا اگر بنا باشد با ایجاد مشکلات و موانع با مدارا نکردن و عدم تحمل مشکلات، ارتباط با دیگران و تلاشش را قطع کند، در هیچ کاری موفق نخواهد بود و اگر این روحیه در او نهادینه شده باشد، هیچ کاری را به سرانجام نخواهد رساند. ازاین‌رو پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) فرمودند: « ثَلاثٌ مَن لَم یَکُن فِیه لِمَ یَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ: وَرَعٌ یَحجُزُهُ عَن مَعاصِی اللّهِ، و خُلُقٌ یُدارِی بِهِ النّاسَ، و حِلْمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ؛ سه چیز است که هرکس نداشته باشد هیچ عملی از او به اتمام نمی‌رسد: تقوا و ورعی که او را از نافرمانی خدا بازدارد و خویی که به سبب آن با مردم مدارا کند و بردباری و حلمی که به وسیله آن، رفتار جاهلانه‌ نادان را دفع کند.»(1)
2. ایمنی از دشمنی‌ها و تحریک نشدن عداوت‌ها
یکی از برکات مدارا کردن این است که باعث می‌شود اختلاف‌ها و دشمنی‌ها، ظهور و بروز پیدا نکند و تحریک و تشدید نشود و زمینه برای زدودن آنها فراهم شود. چنان‌که از حضرت علی‌(ع) نقل شده که فرمودند:« الرِّفقُ یَفُلُّ حَدَّ المُخالَفَهِ؛ نرمش و مدارا، تیزی مخالفت را کُند می‌کند»؛(2) «دَارِ النّاسَ تَأمَنْ غوائلَهُم و تَسلَمْ مِن مَکائدِهِم؛ با مردم مدارا کن، تا از گزندهایشان ایمن شوی و از نیرنگ‌هایشان سالم مانی.»(3)
 همچنین مدارا با مردم باعث می‌شود دشمنی و شر آنها دفع شود. لذا امام صادق‌(ع) درباره آیه: «و با مردم نیک سخن گوید»، فرمودند:«للنّاسِ کُلِّهِم مُؤمِنِهِم و مُخالِفِهِم، أمَّا المُؤمِنونَ فَیَبسُطُ لَهُم وَجهَهُ، و أمَّا المُخالِفونَ فَیُکَلِّمُهُم بالمُداراهِ لاِجتِذابِهِم إلی الإیمانِ، فإنَّهُ بِأیسَرَ مِن ذلِکَ یَکُفُّ شُرورَهُم عَن نَفسِهِ، و عَن إخوانِهِ المُؤمِنِینَ؛ مقصود، همه مردمان اعم از مؤمن و مخالفان است؛ با مؤمنان، باید گشاده‌رو بود و با مخالفان باید به نرمی و مدارا سخن گفت تا به سوی ایمان کشیده شوند و کمترین ثمرش این است که خود و برادران مؤمنش را از گزند آنان مصون می‌دارد.»(4)
3. حراست و تثبیت ایمان
ایمان نهالی است که باید پیوسته از آن حراست کرد تا دچار آفت نشود و از بین نرود. یکی از اموری که به حفظ ایمان انسان کمک شایانی می‌کند، مدارا کردن با دیگران است؛ در نقطه مقابل‌، درگیری و برخورد و تقابل با دیگران معمولاً با اغراض نفسانی همراه بوده و زمینه‌ساز حضور و فعالیت شیطان می‌ شود و در نهایت دین و ایمان انسان را به باد می‌دهد. امام باقر‌(ع) می‌فرماید:« إِنَّ لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ قُفْلًا وَ قُفْلُ‏ الْإِیمَانِ‏ الرِّفْقُ؛ هر چیزی قفلی دارد و قفل (نگهدار) ایمان، نرمخویی است.»(5)
4. آسانی کارها
برخورد و اصطکاک با دیگران باعث سخت شدن تعاملات و کارها و پیش نرفتن آنها می‌شود، همچنین لجبازی و سختگیری، دیگران را تحریک می‌کند؛ اما نرمی و مدارا و مهربانی، باعث آسان و روان شدن امور مختلف زندگی می‌شود و روحیه همدلی و همکاری را تقویت می‌کند. امیرمؤمنان‌(ع)می‌ فرماید:« الرِّفْقُ یسِّرُ الصِّعابَ وَ یسَهِّلُ شَدیدَ الْاسْبابِ؛ ملایمت، سختی‌ها را آسان و موانع محکم را باز می‌کند.»(6)
5. جذب و اصلاح دیگران
نرمی و مدارا باعث جذب شدن دیگران و پیوند خوردن دل‌ها و زمینه‌ساز تحول و اصلاح ایشان می‌شود. حتی اگر شخص مقابل، فرعون باشد، باز احتمال اینکه با لطافت و نرمی در برخورد، بتوان او را جذب و اصلاح کرد هست. از این‌رو خداوند متعال به حضرت موسی و‌هارون زمانی که می‌خواستند به دربار فرعون بروند و با او صحبت کنند، توصیه فرمود: «به نرمی با او سخن بگویید؛ شاید متذکّر شود، یا (از خدا) بترسد.»(7) حضرت علی(ع) در این زمینه می‌فرمایند: «الاستِصلاحُ لِلأعداءِ بِحُسنِ المَقالِ و جَمیلِ الأفعالِ، أهوَنُ مِن مُلاقاتِهِم و مُغالَبَتِهِم بِمضیضِ القِتالِ؛ اصلاح و به آشتی کشاندن دشمنان با زبان خوش و رفتار نیک، آسانتر است از رویارویی با آنها و چیرگی بر ایشان از طریق پیکار سخت.»(8) حضرت در زمینه اخلاق همسرداری نیز می‌فرمایند:«فَدَارُوهُنَّ عَلَی کُلِّ حَالٍ ‏وَ أَحْسِنُوا لَهُنَّ الْمَقَالَ لَعَلَّهُنَّ یُحْسِنَّ الْفِعَالَ؛ با همسران ناسازگار خود مدارا کنید و با آنان به نیکی سخن بگویید، امید است رفتارشان درست شود.»(9)
6. مدارا، نوعی صدقه
در فرهنگ دینی مدارا با دیگران را نوعی صدقه می‌دانند؛ صدقه‌ای که ده‌ها نتیجه و اثر دارد، ازجمله باعث دفع بلا و مشکلات و بیماری‌ها و جلب سلامتی می‌شود. امام صادق‌(ع) می‌فرمایند:«إنَّ مُداراهَ أعداءِ اللّهِ مِن أفضَلِ صَدَقَهِ المَرءِ عَلی نَفسِهِ و إخوانِهِ؛ مدارا کردن با دشمنان خدا از بهترینِ صدقه‌هایی است که انسان برای خود و برادرانش می‌دهد.»(10)
7. تداوم دوستی‌ها
در روابط انسانی برخورد و سختی و تندی نشان دادن‌، مخالف دوستی و مهر و محبت است و در نقطه مقابل، نرمی و ملاطفت و مدارا زمینه‌ساز دوستی و باعث ایجاد و تثبیت محبت و ادامه پیداکردن آن می‌شود و در نهایت باعث هم‌افزایی و جلب برادری و کمک دیگران می‌گردد. امیرمؤمنان(ع) می‌فرماید: « رِفْقُ الْمَرْءِ (وَ سَخَاؤُهُ‏) یُحَبِّبُهُ‏ إِلَی‏ أَعْدَائِهِ؛ نرمخویی و سخاوت شخص، او را محبوب دشمنانش می‌کند»؛(11) «بِالرِّفْقِ تَدُومُ الصُّحْبَهُ؛ با رفق و مهربانی، دوستی پایدار خواهد شد»؛(12) «دَارِ النَّاسَ تَسْتَمْتِعْ بِإِخَائِهِمْ؛ با مردم مدارا کن تا از برادری ایشان بهرمند گردی.»(13)
8. خیر دنیا و آخرت
اهل بیت‌(ع) که عالمان به حقایق امور و قواعد دنیا و آخرت می‌باشند مژده داده‌اند که داشتن روحیه رفق و مدارا باعث می‌شود شخص به خیر دنیا و آخرت برسد. حضرت رسول اکرم (ص) می‌فرمایند: « منْ اعْطِی حَظَّهُ مِنَ الرِّفْقِ اعْطِی حَظَّهُ مِنْ خَیرِالدُّنْیا وَالْاخِرَهِ وَ مَنْ حُرِمَ حَظُّهُ مِنَ الرِّفْقِ حُرِمَ حَظُّهُ مِنَ الدُّنْیا وَالْاخِرَهِ؛ هرکس نصیبی از رفق و مدارا داشته باشد، سهمی از خیر دنیا و آخرت را می‌برد و هرکس از سهم رفق و مدارا محروم باشد، از سهم (خیر) دنیا و آخرت نیز محروم است.»(14)
9. افزایش رزق و برکت
یکی از اسباب زیاد شدن رزق و روزی‌، مدارا و صبوری کردن با مردم معرفی شده است. پرواضح است که با تندی و خشونت و برخورد و تقابل نمی‌توان با مردم و مراجعه‌کننده به نتیجه مطلوب رسید و طبیعی است که رزق و روزی انسان کم شود. امام صادق‌(ع)فرمودند: «أَیُّمَا أَهْلِ بَیْتٍ أُعْطُوا حَظَّهُمْ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فِی الرِّزْقِ... إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ؛ هر خانواده‏ای که بهره خود را از نرمی گرفتند، خدا روزی‌شان را وسعت داد... همانا خدای عزّوجلّ، نرمی کند و نرمی‏ را دوست دارد.»(15) پیامبر خدا فرمودند:«انَّ فِی الرِّفْقِ الزِّیَادَهَ وَ الْبَرَکَهَ وَ مَنْ یُحْرَمِ الرِّفْقَ یُحْرَمِ الْخَیْرَ؛ در نرمی، زیادی و برکت است و هرکس از نرمی محروم شد، از خیر محروم گشت.»(16)
10. عزت و سربلندی
امام صادق‌(ع) فرمودند:« إنَّ قَوما مِن قُرَیشٍ قَلَّتْ مُداراتُهُم لِلنّاسِ فَنُفُوا مِن قُرَیشٍ‌، و ایْمُ اللّه ِ ما کانَ بِأحسابِهِم بَأسٌ، و إنَّ قَوما مِن غَیرِهِم حَسُنَت مُداراتُهُم فَاُلحِقوا بِالبَیتِ الرَّفیعِ؛ گروهی از قریش با مردم کمتر راه مدارا پیش گرفتند و ازاین‌رو از قریش (که قومی عزتمند و با آبرو بودند) رانده شدند، حال آنکه به خدا سوگند، از نظر نژاد مشکلی نداشتند؛ اما گروهی از غیر قریش با مردم، نیکو مدارا کردند و در نتیجه به خاندان بلند پایه پیوستند.»(17) از این حدیث شریف برمی‌آید که یکی از برکات مدارا، رسیدن به عزت و مرتبه بالای اجتماعی می‌باشد. چرا که انسان‌های لطیف و نرم‌خو و صبور محبوب همه می‌باشند و در نقطه مقابل، همه فطرتاً از خشونت و سختی و تندی‌گریزان هستند.
آثار اخروی مدارا
مدارا و نرمی باعث می‌شود انسان در آخرت هم به نتایج و مقامات زیادی دست پیدا کند که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود:
1. رسیدن به ثواب بیشتر
پیامبر خدا (ص) فرمودند: «ما اصطَحَبَ اثنانِ إلاّ کانَ أعظَمُهُما أجرا و أحَبُّهُما إلی اللّهِ عزّوجلّ أرفَقَهُما بصاحِبِهِ؛ هیچ دو نفری با هم رفاقت نکنند، جز اینکه اجر آن‌کس بیشتر و نزد خداوند عزّوجلّ محبوبتر است که با رفیقش ملایم باشد.»(18)
2. ایمن شدن از عذاب دوزخ
از رسول خدا (ص) نقل است که فرمودند:«حرّم علی النّار کلّ‏ هیّن‏ لیّن‏ سهل‏ قریب‏ من النّاس؛ هر که نرم و ملایم و آسانگیر و نزدیک به مردم باشد بر آتش حرام است.»(19)
3. رسیدن به درجات والای صبر و رضا
معمولاً مدارا کردن با مردم همراه با صبوری و حلم و بردباری می‌باشد و گویا این فضیلت‌ها دست در دست هم دارند و در بسیاری موارد همنشین هستند. ازاین‌رو همه برکات و خیراتی که برای صبر و حلم و رفق و... در روایات بیان شده است، برای مدارا کردن هم قابل ذکر می‌باشد. امام باقر‌(ع)فرمودند: «إنّی لأَصبِرُ مِن غُلامی هذا و مِن أهلی، عَلی ما هُوَ أمَرُّ مِنَ الحَنظَلِ، إنَّهُ مَن صَبَرَ نالَ بِصَبرِهِ دَرَجَهَ الصّائمِ القائمِ، و دَرَجَهَ الشَّهیدِ الّذی قَد ضَرَبَ بِسَیفِهِ قُدّامَ مُحمّدٍ؛ من در برابر کارهایی (و اذیت‌هایی) از این غلام خود و از خانوده‌ام صبر می‌کنم که از حنظل تلخ‌تر است؛ زیرا هرکه صبر پیشه کند، به واسطه صبر خود به مقام روزه‌گیرِ شب زنده‌دار و مرتبه شهیدی که در رکاب محمد(ص) شمشیر زده باشد، دست می‌یابد.»(20)
نتیجه‌گیری:
مدارا و نرمی در زندگی باعث می‌شود نتایج پرشمار و متنوعی در دنیا و آخرت برای انسان به دست آید. در زندگی موفقتر شود، دشمن‌ها و دشمنی‌ها تحریک نشوند، دین و ایمان انسان حفظ شود‌،کارها آسان و روان پیش برود‌، دوستی‌ها و محبت‌ها ادامه پیدا کند، رزق و برکت و خیر دنیا و آخرت شامل انسان شود؛ همچنین با مدارا انسان در آخرت به ثواب روزه‌داران و شب زنده‌داران و شهدا می‌رسد و از عذاب الهی در امان است.
منابع برای مطالعه بیشتر:
1. اسلام و گونه همزیستی با ناهمکیشان، نوشته حسین سیاح. 2. بررسی ابعاد مختلف مسئله مدارا در متون دینی، نوشته محمدعلی پیلتن. 
3. تساهل و مدارا در قرآن نوشته حسین فرزانه‌پور و محمد بخشایی‌زاده.
پی‌نوشت‌ها:
1- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، 8 جلد، تهران، اسلامیه، چهارم، 1407ق، ج‏2، ص116.   2- عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی‌، غررالحکم‌، تحقیق و تصحیح: سید مهدی رجایی، قم، دارالکتاب الاسلامی، دوم، 1420ق، ص815.   3- همان‌، ص818.   4- بَحرانی، ‌هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق: مؤسسه بعثت، 5 جلد، قم، مؤسسه بعثت، اول، 1374ش، ج‏1، ص266.   5- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، 8 جلد، تهران، اسلامیه، چهارم، 1407ق، ج‏2، ص118.   6- عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی‌، غررالحکم‌، تحقیق و تصحیح: سید مهدی رجایی، قم، دارالکتاب الاسلامی، دوم، 1420ق، ص95.   7- طه، آیه 44.   8- لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، قم، دارالحدیث، اول، 1376ش، ص57.   9- شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه، دوم، 1413ق، ج‏3، ص554.   10- التفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری‌(ع)، تحقیق و چاپ: مدرسه امام مهدی‌،قم، اول، 1409ق، ص354.   11- لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، قم، دارالحدیث، اول، 1376ش، ص269.   12- عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، غررالحکم‌، تحقیق و تصحیح: سید مهدی رجایی، قم، دارالکتاب الاسلامی، دوم، 1420ق، ص305.   13- همان، ص818.   14- پاینده، ابوالقاسم، نهج‌الفصاحه، تهران، دنیای دانش، چهارم، 1382ش، ص738.   15 و 16- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، 8 جلد، تهران، اسلامیه، چهارم، 1407ق، ج‏2، ص119.   17- شیخ صدوق، الخصال، تحقیق و تصحیح: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه، اول،‌،ج‏1، ص17.   18- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، 8 جلد، تهران، اسلامیه، چهارم، 1407ق، ج‏2، ص120.   19- پاینده، ابوالقاسم، نهج‌الفصاحه، تهران، دنیای دانش، چهارم، 1382ش، ص441.   20- شیخ صدوق، ثواب الاعمال‌، قم، دارالرضی، اول، 1406ق، ص198.
مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی