رسالت خطیر معلمـان در تربیت نسلهای آینده
بخش نخست-فائقه بزاز
«امروز معلم نداشتیم.» فرقی نمیکند زنگ انشا باشد یا ساعت ریاضی و مثلثات، کمبود معلوم را فرزندان ما در سالهای تحصیل بهکرات امتحان کردهاند. برای جبران این کمبود هم آزمونهای استخدامی، بهعنوان تنها راه علاج و نسخه فوریتی این ضایعه است. نسخهای که باعث شده تا حد قابلتوجهی نسبت به صلاحیتسنجی و دقت در ریزهکاریهای گزینش در امور مربوط به جذب فرهنگیان غفلت شود. شاید آنچه که از رفتارها و عملکردهای شائبهبرانگیز برخی معلمان میبینیم ناشی از همین فوریت بدون پشتوانه است. رفتارهایی دور از ساحت و جایگاه مهم نظام تعلیموتربیت که گلایه بسیاری از خانوادهها را در پی داشته است.
لانهگزینی گوشیهای همراه لابهلای زندگی و اثرات مخرب تهاجم فرهنگی شبکههای اجتماعی که بهطور ویژه دانشآموزان ما را هدف گرفته است، وجود معلمانی علاقهمند، متعهد و ارزشمدار را میطلبد. رخدادهای اجتماعی که بسیاری از کارشناسان آن را مولود شکاف بیننسلی و بهویژه عملکرد ضعیف برخی از معلمان، کمبود معلم تربیتی و پرورشی، تنها گذاشتن نوجوانان با فضای مجازی و طبیعتاً کمرنگ شدن نقش معلمان در مدارس میدانند دلیلی مهم بر اهمیت و حساسیت نقش معلمان در تربیت و هدایت دانشآموزان است و لازم است تا در جذب معلمان در بدنه آموزشوپرورش، گزینشهای جدی و باحوصلهتری انجام شود.
رسالت معلم از نگاه قرآن و روایات
«معلمی شغل انبیاست.» جملهای نورانی که دربرگیرنده مفاهیم وسیعی از رسالتی متقابل بوده است. از یکسو، رسالت معلم در انتقال مفاهیم به شاگردانش تکریم شده و از این بابت معلم با پیامبران الهی همرتبه شده است.
اما این مفهوم عمیق، بعد دیگری هم دارد؛ این شغل و کرامت بسیار گرانسنگ و حائز اهمیت است، باید کسانی بر این مسند تکیه زنند که از لحاظ رفتاری و شخصیتی از خصلتهای وجودی انبیا پیروی کرده آن را در زندگی و آموزش سرلوحه قرار دهند.
در واقع معلم تنها انتقالدهنده دانش نیست، بلکه وارث رسالت انبیا و هدایتگر نسلها و جامعه بهسوی سعادت است. تعلیم در قرآن حائز اهمیت ویژه است تا آنجا که تعلیم به انسان بهعنوان ویژگی خاص خداوند معرفی شده است. پیامبران الهی نیز مأموریت تعلیم کتاب، حکمت و تزکیه مردم را داشتهاند. در احادیث، علمآموزی و آموزش برترین عبادات معرفی شده و معلم با مقام انبیا مقایسه شده است.
میتوان گفت معلّمی در قرآن کریم بهعنوان جلوهای از قدرت الهی بوده، ویژه ذات مقدس خداوند است. در سوره علق و در نخستین آیههای قرآن که بر قلب مبارک پیامبر اکرم (ص) نازل شد، به این هنر خداوند اشاره شده است: «بخوان به نام پروردگارت که جهانیان را آفرید. انسان را از خون بسته آفرید. بخوان و پروردگارت کریمترین است، همان که آموخت با قلم، آموخت به انسان آنچه را که نمیدانست.»
در این آیات، خداوند، خود را معلّم خوانده حتی معلّم بودن خود را بعد از آفرینش با پیچیدهترین و بهترین شاهکار خلقت، یعنی انسان، آورده است. مقام تعلیم توسط خداوند بعد از آفرینش قرار دارد و میفرماید: انسانی را که هیچ نمیدانست بهوسیله قلم آموزش داد.
پیامبر اسلام (ص) نیز دراینرابطه فرمودهاند: «انما بعثت معلماً». در روایات، معلمان بهعنوان وارثان انبیا معرفی شدهاند. همانطور که پیامبران هدایتگر بشریت بودند، معلم نیز مأمور هدایت علمی و اخلاقی است.
بر اساس همین اهمیت است که در کنار توان علمی بالا در زمینه آموزش، تهذیب نفس نیز برای معلم ضروری است. صداقت، صبر، تواضع، حسن خلق، امانتداری علمی، محبت به دانشآموزان و دلسوزی، از صفات مهم معلم از دیدگاه اسلام است.
بدیهی است اگر معلم اهل تقوا، نظم و ادب نباشد، آموزش او تأثیر عمیقی ندارد. به همین دلیل است که معلم در اسلام الگو و اسوه تربیتی معرفی شده است. اما حقایق جامعه تعلیموتربیت در عصر حاضر گرفتار چالشهایی شده است؛ کاهش منزلت اجتماعی، مشکلات مالی، ضعف برنامهریزی آموزشی، نفوذ فرهنگ غربی، بیانگیزگی دانشآموزان و نبود حمایت کافی از معلم، نبود دقت در جذب و گزینش معلمین از مهمترین رخدادهایی است که این جایگاه شریف را تهدید میکنند.
سخنان رهبر معظم انقلاب
در ارتباط با اهمیت بهگزینی در جذب معلم
درباره ورود معلمان دارای صلاحیت و کارآمد به حوزه تعلیموتربیت و نظام آموزشی، رهبر حکیم انقلاب نیز بارها نکات ارزشمندی را خطاب به مسئولان خاطرنشان کردهاند. ایشان در 11 شهریورماه سال1399دراجلاس سالیانه رؤسا و مدیران آموزش و پرورش، معلمان را «افسران سپاه پیشرفت کشور» خواندند و با تأکید بر ضرورت تربیت انسانهای مؤمن، خردمند، اندیشمند، دانشمند و دارای اخلاق اسلامی در این دستگاه بسیار مهم تاکید کرده اند: «سند تحول آموزش و پرورش باید با تبیین صحیح و تنظیم و اجرای برنامه جامع عملیاتی، زمینهساز پرورش چنین افرادی شود.» ایشان در این جلسه، در نظر گرفتن صلاحیتهای دینی، اخلاقی و سیاسی را در جذب معلمان مورد تأکید قرار دادند و خاطرنشان کرده اند: «باید در جذب معلمان، یک گزینش صحیح و خردمندانه انجام شود و اجازه ورود نیروی بیکیفیت به آموزش و پرورش داده نشود.»
حضرت آیتالله خامنهای، در 12 اردیبهشتماه امسال نیز در دیدار معلمان با اشاره به کمبود معلم به علت نبود پیشبینیهای درست در گذشته، فرموده اند: «معلمان زیادی در سراسر کشور از جانمایه میگذارند اما همچنان با کمبود معلم متعهد و کارآمد روبهرو هستیم که راهحل آن، تلاش و سرمایهگذاری بیشتر بر روی تقویت زیرساختها و ظرفیتهای دستگاههای تربیت معلم بهخصوص دانشگاه فرهنگیان و همچنین استفاده از معلمان مجرّب، مؤمن و قدیمی است.»
ایشان، رصد شایستگیهای حرفهای و عمومی معلم در طول دوران خدمت و اکتفا نکردن به گزینشهای بدو خدمت را نیز ضروری دانستند و تاکید کردند: «ضوابط گزینش نباید کمرنگ شود.»
رهبر انقلاب البته بارها تأکید داشتهاند که نقش تربیتی فقط منحصر به معلم تربیتی و دینی نیست و همه معلمان میتوانند اثر تربیتی بر روی دانشآموزان داشته باشند.
ایشان دوازدهم اردیبهشت سال 84 در دیدار با جمعی از معلمان کرمان فرمودهاند: «اگر میخواهید کار معلمىِ شما مورد رضای خدا و نسلهای آینده قرار گیرد و در انجام وظیفهتان از شما به نیکی یاد شود، بچهها را متدین بار بیاورید. متدین بارآوردن بچه فقط کار معلم تعلیمات دینی نیست؛ یک معلم ریاضی، یک معلم فیزیک، یک معلم فارسی و ادبیات هم با یک نکتهگویىِ بجا و با یک تک مضراب میتواند تفکر دینی را در اعماق دل شاگرد و مخاطبِ خود جا دهد تا یادش نرود. گاهی حتّی بیش از معلم دینی میتوانند اثر بگذارند.»
گفتنی است که مطرح شدن بحث اهمیت گزینش صحیح معلمان جدید، نباید این شبهه را ایجاد کند که قاطبه معلمان فعلی در نظام تعلیم و تربیت کشور، بیکیفیت یا ناکارآمد بودهاند! بلکه تاکیدی است بر اهمیت نقش معلمان توانمند و متعهدی که آینده این مملکت را خواهند ساخت و هر پیشرفت و شکوفایی در کشور مرهون تلاش این قشر ارزشمند است.
تزریق معلم، زخم خودخواسته
با توجه به کمبود معلمان و تلاش برای جذب و جایگزینی سریع معلمان جوان به روشهای مختلف، مسئله گزینش صحیح و صلاحیتسنجی درست و نقش این مهم در شرایط تربیتی دانشآموزان بیشازپیش باید مورد توجه قرار گیرد. از موضوعاتی که امروز به واسطه غفلت یا کمتوجهی در حوزه آموزشوپرورش مطرح است، کمبود معلم در آموزشوپرورش است و در سالهای گذشته و تاکنون بنا بر اجبار و نیاز، مسئولان تعلیموتربیت تصمیم به تزریق داوطلبان معلمی با روش آزمون و جذب سریع به مدارس گرفتهاند. احساس نیازی فوری و ناشی از کمتوجهی و بیتدبیری دولتهای قبل در این امر مهم سبب شد تا در سال 1304 و بعد از فقدان جناب رئیسی، شهید راه خدمت، رئیس کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس طی نامهای خطاب به سرپرست ریاست جمهوری دلایل کمبود معلم در مدارس را تشریح و راهکارهای جبران این کمبود را ارائه کند.
به نقل از خبرگزاری خانه ملت، علیرضا منادی سفیدان، در بخشی از این نامه که با عنوان اعلام هشدار کمبود معلم برای شروع سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ ارسال شده آورده است: «احتراماً گزارشهای متعدد وزارت آموزشوپرورش و مراجع رسمی دیگر از جمله مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد که باوجود استخدام و جذب نیروی انسانی قابلتوجه صورتگرفته در طی دو سال اخیر به دلیل خروج نیروی انسانی از طریق بازنشستگی بهطور قطع در آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ کلاسهای بدون معلم آموزشوپرورش را دچار بحران خواهد کرد. این موضوع بارها توسط نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز تذکر داده شده است؛ از جمله در جلسه نظارتی مورخ سیام مهرماه ۱۴۰۲ اینجانب بحران را گوشزد نموده؛ اما متأسفانه مشکل همچنان پابرجاست و سازمان اداری و استخدامی همکاری لازم را نداشته است.» دلایل کمبود نیرو در وزارت آموزشوپرورش به شرح زیر است:
۱- بعد از پیک جمعیت دانشآموزی در دهه هفتاد، مجدداً در سال ۱۴۰۳ جمعیت دانشآموزی به بیش از ۰۰۰/۰۰۰/17نفر میرسد و این روند افزایشی حداقل تا سال ۱۴۰۸ ادامه خواهد یافت.
۲- از بین افرادی که شرایط بازنشستگی را دارا هستند حداقل حدود ۷۲۰۰۰ نفر آنان اصرار بر خروج خدمت دارند و در شهریورماه سال ۱۴۰۳ پیک بازنشستگی رخ خواهد داد.
۳- افزایش جمعیت دانشآموزی از یکسو خروج خدمت از طریق بازنشستگی از سوی دیگر و کاهش چشمگیر پذیرش دانشجو معلم متعهد خدمت طی سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۷(هر ساله حدود ۳۰۰۰ معلم و درصورتیکه میبایست حداقل سالانه 30/000 معلم پذیرش صورت میگرفت و همچنین عدم تناسب بین تعداد نیروهای ورودی استخدامی ماده ۲۸ و بهکارگیری متعهدین خدمت) و (خروجی بازنشستگی) آموزشوپرورش را طی سالهای گذشته و جاری دچار چالش جدی کمبود معلم کرده است.
استناد به سوابق، مستندات و پیشنهادها
بر اساس سوابق و مستندات برای خروج از این بحران، آموزشوپرورش از سال گذشته تاکنون سه پیشنهاد به شرح ذیل به سازمان اداری و استخدامی ارائه کرده است تا بتواند حداقل طی چند سال آتی بالاخص مهرماه سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ بحران کلاس بدون معلم را مدیریت نماید.
الف: پیشنهاد اول؛ بهترین پیشنهاد افزایش نرخ حقالتدریس معلمان شاغل و بازنشسته است تا تمایل و انگیزه معلمان شاغل برای تدریس در ساعات غیرموظف و معلمان بازنشسته برای قبول تدریس تماموقت بالاخص در دوره ابتدائی فراهم آید هم اکنون پایینبودن نرخ حقالتدریس معلمان، موجب شده است ضریب اشتغال مثبت معلمان حدود ۱/۱ باشد، زیرا نرخ حقالتدریس به حدی نازل است که معلمان رغبتی به تدریس با شرایط حقالتدریس ندارند و بررسی کارشناسانه نشان میدهد پیشنهاد آموزشوپرورش بهنگام بوده و افزایش نرخ حقالتدریس میتواند تا حدود زیادی کمبودها را در کمترین و مناسبترین زمان جبران نماید.
چنانچه از بین معلمان شاغل فقط دویست هزار نفر راغب به همکاری با آموزشوپرورش با اخذ حقالتدریس شوند، بحران مدیریت خواهد شد حالآنکه این عدد هم اکنون کمتر از80/000 نفر است.
ب: پیشنهاد دوم؛ اعطای مشوق برای استمرار خدمت معلمانی است که شرایط بازنشستگی را دارا هستند، در حقیقت آموزشوپرورش میخواهد بدینوسیله شرایط همکاری و استمرار خدمت این قبیل افراد را در بستر قانونی فراهم نماید که این پیشنهاد نیز به رفع بحران کمبود نیروی انسانی در آغاز سال تحصیلی کمک زیادی خواهد نمود. ضمن آنکه برابر سوابق، پیشنهاد مذکور مورد پذیرش کمیسیون فرعی مدیریت و سرمایه انسانی ریاستجمهوری واقع شده و مقرر نمودهاند، طی صورتجلسه سهجانبه بین وزارت آموزشوپرورش سازمان اداری و استخدامی کشور و سازمان برنامهوبودجه کشور تصمیم مقتضی را اتخاذ و اجرائی نمایند که تاکنون این اتفاق رخ نداده است.
ج: پیشنهاد سوم؛ با توجه به بررسیهای بهعمل آمده هم اکنون ۲۶ هزار نفر نیروی خرید خدمات در وزارت آموزشوپرورش مشغول به تدریس هستند که در خوشبینانهترین حالت سه هزار نفر آنها در آزمونهای جاری استخدام خواهند شد. با عنایت به این امر که سازمان اداری و استخدامی کشور از وزارت آموزشوپرورش تعهد گرفته برای مهرماه ۱۴۰۳ از بهکارگیری این نیروها خودداری، کند. در این صورت در بسیاری از استانها بهویژه استانهای سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، خراسان جنوبی، اصفهان و تهران بحران ایجاد خواهد شد و این بحران؛ تبعات اجتماعی ناگواری در پی خواهد داشت؛ لذا پیشنهاد این است که این نیروها که عمدتاً بیش از ده سال از عمر خود را صرف شغل معلمی کرده و صاحب تجربه و تخصص هستند و آموزشوپرورش نیز به وجود آنها نیازمند است بهصورت قرارداد کار معین ۹ماهه و ترجیحاً ۱۲ماهه بهکار گرفته شوند. این پیشنهاد مورد تقاضای اکید وزارت آموزشوپرورش است.»