تعطیلی مـدارس تصمیمی پرهزینه برای دولت و خانوار

 بخش سوم

در محاسبات رسمی، تعطیلی هر یک روز مدارس هزینه دارد؛ هزینه‌ای که مقامات آموزش‌وپرورش آن را حدود ۱۰۰۰ میلیارد تومان برای هر روز اعلام کرده‌اند. رقمی که نشان می‌دهد حتی از نگاه دولت نیز این تصمیم یک راه‌حل اضطراری است. اما توجه به این نکته لازم است که تعطیلی مدارس فقط آموزش دروس را به حاشیه نمی‌برد و از لحاظ رشد عاطفی و اجتماعی کودکان دانش‌آموز نیز اثرگذار است.
مدرسه تنها مکانی برای یادگیری دروس نیست، بلکه نقش حیاتی در شکل‌گیری هویت اجتماعی، رشد مهارت‌های ارتباطی، و تقویت تاب‌آوری روانی دانش‌آموزان ایفا می‌کند. در شهرهای بزرگ، به‌ویژه در مناطق پرتراکم، مدارس به‌ عنوان فضائی امن برای تعاملات همسالان، مشارکت در فعالیت‌های گروهی، و دریافت حمایت‌های عاطفی از معلمان عمل می‌کنند.
علاوه ‌بر این بسیاری از مادران می‌گویند: در شرایط کنونی و رواج وابستگی به گوشی و بازی‌های رایانه‌ای، دوران تحصیلی مجالی برای تعاملات کودکان و نوجوانان است. اینکه به‌اجبار سر از گوشی درآورند و بازی سرگرمی و تحرک و تعامل با همسالان خود را تجربه کنند. اما تعطیلی‌های مکرر زمستانی به‌خاطر آلودگی یا سایر اتفاقات غیرمترقبه این امکان را هم از او و نوجوانان سلب می‌کند.
چالش دانش‌آموزان 
برای سازگاری با تغییرات ناگهانی 
دکتر مجتبی کریمی، روان‌پزشک در رابطه ‌با سازگاری دانش‌آموزان با تغییرات ناگهانی می‌گوید: «تعطیلی ناگهانی مدارس این چارچوب ساختاریافته را از بین می‌برد و دانش‌آموزان را با خلأیی روبه‌رو می‌کند که پر کردن آن به‌سادگی ممکن نیست.
به‌ عنوان ‌مثال، دانش‌آموزان دوره ابتدائی که هنوز به طور کامل مستقل نشده‌اند، برای سازگاری با تغییرات ناگهانی دچار مشکل می‌شوند. دوری از معلمان به‌ عنوان الگوهای رفتاری و قطع ارتباط با دوستان می‌تواند احساس تنهائی و سردرگمی را در آنها تشدید کند. از سوی دیگر، نوجوانان دوره متوسطه که در مرحله حساس شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی قرار دارند، با از دست ‌دادن فرصت‌های مشارکتی ممکن است دچار بی‌هدفی و کاهش انگیزه شوند.»
از نگاه این متخصص پیامدهای روانی تعطیلی مدارس عبارت‌اند از: افزایش اضطراب و استرس؛ تعطیلی مدارس معمولاً با اخبار نگران‌کننده همراه است؛ خواه شیوع یک بیماری همه‌گیر باشد یا هشدارهای مربوط به آلودگی هوا. دانش‌آموزان، به‌ویژه در سنین پایین‌تر، ممکن است اخبار را به‌طور کامل درک نکنند، اما اضطراب موجود در فضای خانواده و جامعه را جذب می‌کنند. 
مطالعه‌ای در سال ۱۴۰۰ توسط دانشگاه تهران نشان داد که 45 درصد از دانش‌آموزان تهرانی در دوران تعطیلی مدارس به دلیل کووید-۱۹، علائم اضطراب مانند بی‌قراری، مشکلات خواب، و ترس از مرگ را تجربه کرده‌اند. همچنین، تغییر ناگهانی برنامه‌های روزمره و عدم اطلاع‌رسانی شفاف درباره مدت‌زمان تعطیلی‌ها، به احساس بی‌ثباتی و سردرگمی دامن می‌زند. دانش‌آموزانی که پیش ‌از این برای رفتن به مدرسه، ورزش، یا دیدار دوستان برنامه‌ریزی می‌کردند، ناگهان خود را در خانه‌ای محدود می‌بینند که گاه فضای مناسبی برای تحرک یا یادگیری ندارد.
گفت‌وگوهای آنلاین با دوستان 
«احساس واقعی» ندارد 
افسردگی و انزوای اجتماعی در تعطیلی مدارس؛ محرومیت از تعاملات حضوری با همسالان، یکی از عوامل اصلی بروز علائم افسردگی در دانش‌آموزان است. پژوهش‌ها حاکی از آن است که نوجوانان بیش از دیگر گروه‌های سنی به ارتباطات اجتماعی وابسته هستند و قطع این ارتباطات به‌صورت ناگهانی، آنها را در معرض خطر انزوا قرار می‌دهد. در تهران، به دلیل تراکم جمعیت و محدودیت‌های فضای شهری، بسیاری از دانش‌آموزان حتی در صورت تعطیلی مدارس، امکان ملاقات با دوستان خود در پارک‌ها یا محیط‌های دیگر را ندارند. این موضوع به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار که دسترسی به فضاهای سبز یا امکانات تفریحی کمتر است، شدیدتر خود را نشان می‌دهد. افزون بر این، استفاده طولانی‌مدت از فضای مجازی به‌ عنوان جایگزینی برای ارتباطات حضوری، نمی‌تواند نیازهای عاطفی نوجوانان را به‌طور کامل برطرف کند. برخی از دانش‌آموزان در مصاحبه‌ها اشاره کرده‌اند که گفت‌وگوهای آنلاین با دوستان «احساس واقعی بودن» ندارد و آنها را از تنهائی نجات نمی‌دهد.
افت تحصیلی و فشار روانی تعطیلی مدارس؛ اگرچه سیستم آموزش آنلاین در سال‌های اخیر پیشرفت‌هایی داشته است، اما بسیاری از دانش‌آموزان تهرانی به دلیل مشکلاتی مانند سرعت پایین اینترنت، نداشتن دستگاه‌های هوشمند شخصی، یا شلوغی فضای خانه، نمی‌توانند به‌طور مؤثر در کلاس‌های مجازی شرکت کنند. این نابرابری دیجیتالی باعث ایجاد استرس مضاعف در دانش‌آموزانی می‌شود که نگران عقب ماندن از درس‌ها یا کاهش نمراتشان هستند. از طرف دیگر، حذف امتحانات حضوری و جایگزینی روش‌های ارزشیابی نامشخص، به سردرگمی دانش‌آموزان دامن زده است. فشار برای عملکرد خوب در شرایطی که استانداردهای ارزیابی تغییر می‌کند، می‌تواند به بروز اختلالاتی مانند «اضطراب امتحان» یا حتی فرسودگی تحصیلی  بینجامد.
تفاوت‌های سنی و جنسیتی 
در تأثیرپذیری
دکتر کریمی روان‌پزشک می‌گوید: «تأثیرات روانی تعطیلی مدارس در بین گروه‌های سنی و جنسیتی متفاوت است. دانش‌آموزان دختر، به‌ویژه در دوره نوجوانی، به دلیل محدودیت‌های فرهنگی بیشتر در خروج از خانه، اغلب در دوران تعطیلی مدارس با محرومیت شدیدتری از تعاملات اجتماعی روبه‌رو می‌شوند. مطالعه‌ای در منطقه ۱۵ تهران نشان داد که دختران نوجوان در مقایسه با پسران، سطح بالاتری از افسردگی را در دوران تعطیلی مدارس گزارش کرده‌اند.» وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «همچنین، دانش‌آموزان مقطع ابتدائی که هنوز به حضور فیزیکی معلم وابسته هستند، در یادگیری آنلاین با چالش‌های بیشتری مواجه می‌شوند. مشکلاتی مانند عدم تمرکز در محیط خانه یا ناتوانی والدین در توضیح دروس، به احساس درماندگی و کاهش اعتمادبه‌نفس در این کودکان منجر می‌شود. 
کیفیت پایین‌تر یادگیری آنلاین 
نسبت به کلاس حضوری
از سوی دیگر تعطیلی مدارس در صورت تداوم و طولانی ‌شدن ممکن است پیامدهایی به بار آورد. اولین تأثیر آن می‌تواند افت تحصیلی دانش‌آموزان و کاهش درگیری تحصیلی آنها باشد. تعطیلات طولانی ممکن است ذهن و هوش و نشاط کودکان نسبت به مدرسه را کاهش دهد. همچنین این تعطیلات ممکن است والدینی را که هر دو شاغل هستند، با مشکلاتی مواجه کند.
مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهند که یادگیری آنلاین، به‌ویژه برای کودکان، کیفیت پایین‌تری نسبت به کلاس حضوری دارد و در ایران که زیرساخت‌ها کامل نیست، این اختلاف چندبرابر می‌شود. وقتی کودک نتواند درس را در کلاس آنلاین بفهمد، خانواده ناچار به کلاس جبرانی یا معلم خصوصی می‌شود و حتی اگر توان مالی این را نداشته باشد، کودک وارد چرخه افت تحصیلی می‌شود؛ چرخه‌ای که با هر تعطیلی عمیق‌تر می‌شود. 
تأثیر تعطیلات پیش‌بینی‌نشده 
بر روان مربیان
مربیان آموزشی نیز در ارتباط با افت تحصیلی دانش‌آموزان به دلیل تعطیلات مکرر پیش‌بینی‌نشده گلایه‌هایی دارند. اکثر مربیان عنوان می‌کنند هر تعطیلی مانند گسلی در خط یادگیری است. روزی که بچه‌ها برمی‌گردند، کلاس شبیه روز اول سال تحصیلی می‌شود؛ تمرکز پایین است، ریتم یادگیری ازهم‌گسیخته و بخش زیادی از زمان باید صرف بازگرداندن آرامش و نظم شود. در میان دانش‌آموزانی که دسترسی به ابزار دیجیتال ندارند، این شکاف عمیق‌تر هم هست؛ به‌ویژه آنهایی که کلاس آنلاین را در فضائی شلوغ دنبال کرده‌اند یا اصلاً امکان حضور آنلاین نداشته‌اند. به همین ترتیب مربیان و دبیران نیز با تکرار بی‌نظمی‌های ناشی از گسست تحصیلی دانش‌آموزان دچار فشار روانی می‌شوند. این فشار می‌تواند به صورت‌های افسردگی با علائم کاهش علاقه به کار، بی‌انگیزگی، احساس بی‌ارزشی، اضطراب در برخی موارد  خشم و پرخاشگری خود را نشان دهد.
اثرات تعطیلی‌های اضطراری و تکراری 
بر والدین
آلودگی هوا در تهران تنها یک مشکل زیست‌محیطی نیست، بلکه به بحرانی فراگیر تبدیل شده که اثرات آن به اقتصاد، سلامت و کیفیت زندگی مردم وارد شده است. در بسیاری از خانواده‌ها مادران شاغل‌اند و با صرف هزینه‌های گزاف مدارس غیرانتفاعی را به‌ خاطر داشتن ساعات تحصیلی بیشتر و مطابق با ساعات کاری مادر برای فرزندانشان انتخاب کرده‌اند، اما تعطیلی‌های مکرر در زمستان به‌ویژه در دو ماه دی و بهمن هزینه‌های صرف شده برای تحصیل را هدر داده مادر رانیز در ارتباط با شغل خودش بلاتکلیف می‌کند.
تا جایی که پس از هر تعطیلی، تعداد قابل‌توجهی از والدین ناچارند برای جبران عقب‌ماندگی، از معلم خصوصی استفاده کنند و این چرخه، فشار مالی را دو برابر می‌کند.   هزینه این جبران هم ‌بالاست؛ هزینه یک ساعت معلم خصوصی برای دانش‌آموز دبستانی به‌طور میانگین بین ۵۰۰ تا یک میلیون تومان بسته به درس و سابقه مدرس است؛ رقمی که برای بسیاری از خانواده‌ها، به‌ویژه اگر نیاز به چند جلسه باشد، بار سنگینی است. 
خانواده‌ای که قبلاً با هزینه‌های ثابت ماهانه به‌سختی کنار می‌آمده، اکنون باید به دلیل تعطیلی‌های ناخواسته، هزینه‌ای اضافی برای حفظ کیفیت آموزشی کودک بپردازد. این هزینه‌ها عملاً در هیچ‌یک از محاسبات رسمی تعطیلی مدارس دیده نمی‌شود، اما در زندگی واقعی خانواده‌ها به شکل اضطراری نمایان است. 
چه اصراری است که 
مهرماه آغاز سال تحصیلی باشد؟
در کنار روایت معلمان و والدین، برخی دانش‌آموزان نیز گلایه دارند و می‌گویند: روزهای تعطیلی گیج‌کننده است؛ نه درس واقعی داریم، نه استراحت. وقتی دوباره به کلاس برمی‌گردیم، احساس می‌کنیم از درس‌ها جدا شده‌ایم و بازگشت به روند قبلی سخت است.
به همین دلیل وقتی طیف‌های مختلف درگیر با این رویداد ناراضی و گلایه‌مندند چه اصراری است که مهرماه آغاز سال تحصیلی باشد؟ آیا این رویداد قابل‌جابه‌جایی نیست؟ وقتی نمی‌شود آلودگی هوا را اصلاح کرد آیا نمی‌توان زمان شروع سال تحصیلی را تغییر داد؟ آیا نمی‌توان تعطیلات زمستانی را جایگزین روزهای تعطیل تابستان کرد؟ چه اشکالی دارد مدارس از شهریور سال تحصیلی را آغاز کنند و ماه دی و بهمن تعطیل باشند؟ 
هوای آلوده 
به سلامت دانش‌آموزان آسیب می‌زند
دکتر کریمی، روان‌پزشک با اشاره به اینکه دانش‌آموزان با نشستن طولانی در خانه و نبود فعالیت بدنی دچار چاقی مفرط و مشکلات جسمی می‌شوند، می‌گوید: «این خودش آسیب به‌سلامت است. از آن طرف حضور در هوای آلوده هم آسیب به‌سلامت است. اما به نظر من با رعایت برخی موارد، حضور در مدرسه می‌تواند آسیب کمتری نسبت به خانه‌نشینی داشته باشد. می‌توان به دانش‌آموزان آموزش داد که هنگام خروج از منزل ماسک مناسب بزنند، در حیاط مدرسه حضور طولانی نداشته باشند و ماسک را تنها داخل کلاس برندارند.»  وی در پایان بیان می‌کند: «همچنین لازم است دولت خدماتی مانند رایگان شدن مترو و اتوبوس، یا تأمین ماسک‌های باکیفیت و توزیع رایگان آنها در مدارس فراهم کند. اگر همه این موارد رعایت شود، به نظر من رفتن به مدرسه آسیب کمتری نسبت به خانه ماندن خواهد داشت.»